ღꢀ ꢁ ꢀღ

ღꢀ

ღ

*

__________

COUNCIL

OF EUROPE

ꢁ ꢀ

ꢁ ꢀ $9583$ꢀ

ღꢀ ꢂꢀ ꢁ ꢀ .216(<ò

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ÜÇÜNCÜ DAİRE

MEHMET GÜNEŞ - TÜRKİYE

(Başvuru no. 61908/00)

KARAR

STRAZBURG

21 Eylül 2006

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

B ı ı k a r a r A Î H S 'n i n 4 4 § 2 m a d d e s i n d e b e l i r t i l e n ş a r t l a r d a k e s i n l i k k a z a n a c a k t ı r . A n c a k , şekle

ilişkin değişiklik yapılabilir.

USUL

Dava, İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleşmesinin (“Sözleşme”) 34. maddesi

uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, bir Türk vatandaşı olan Mehmet Güneş (“başvuran”)

tarafından, 23 Temmuz 2000 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne yapılan

başvurudan (no. 61908/00) kaynaklanmaktadır.

Başvuran, İstanbul Barosu’na bağlı avukat E. Kanar tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

Başvuran 1951 doğumludur ve Türkiye’de yaşamaktadır.

16 T em m uz 1993 tarihinde, başvuran, T D P (T ürkiye D evrim P artisi) isim li yasa dışı

bir örgüte üyelik ve sahte kimlik kartı bulundurmak şüphesiyle İstanbul Emniyet Müdürlüğü

Terörle Mücadele Şubesi polis memurlarınca gözaltına alınmıştır. 30 Temmuz 1993 tarihine

kadar gözaltında tutulmuştur.

30

Temmuz 1993 tarihinde, başvuran hakim önüne çıkarılmış ve hakim tutuklu

yargılanmasını emretmiştir. Herhangi bir ifadenin altına imza atmadığını ve polis nezaretinde

bulunduğu sürede kötü muameleye maruz bırakıldığını iddia etmiştir.

15 Eylül 1993 tarihinde, İstanbul D evlet G üvenlik M ahkem esi C um huriyet B aşsavcısı,

Ceza Kanunu’nun 168 § 1. maddesi uyarınca başvuranı yasadışı bir örgüte üyelikle suçlayan

bir iddianame sunmuştur.

25 O c a k 20Ö0 t a r ih i n d e , b a ş v u r a n s e rb e s t bı ra k ıl m ı ş t ır .

1 6 T e m m u z 1 9 9 3 v e 2 5 O c a k 2 0 0 0 ta rih le ri a ra sın d a , İsta n b u l D e v le t G ü v e n lik

Mahkemesi otuz altı duruşma düzenlemiştir. Başvuran, birkaç kez tutuksuz yargılanma

talebinde bulunmuştur. Delillerin durumunu göz önünde bulunduran İstanbul Devlet Güvenlik

Mahkemesi, 25 Ocak 2000 tarihine kadar her seferinde başvuranın talebini reddetmiştir.

26 Maıt 1996 tarihinde, İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi, Adli Tıp Kurumu’ndan,

yazılı delil olarak sunulan belgelerin, başvuran ve onunla birlikte suçlanan M.A.A. isimli kişi

tarafından düzenlenip düzenlenmediğine dair inceleme yürütmesini talep etmiştir.

1 7 Ş u b at 2 0 0 4 tarih in e k ad ar, ilk d erece m ah k em esi, A d li T ıp K u ru m u ’n u n k o n u y a

ilişkin raporunu beklemek ve M.A.A. isimli şahısın tutuklu bulundurulduğu hapishaneye

ilişkin bilgi edinmek amacıyla duruşmaları ertelemiştir.

1 7 Ş u b a t 2 0 0 4 ta rih in d e , İs ta n b u l D e v le t G ü v e n lik M a h k e m e s i, C e z a K a n u n u ’n u n 1 0 2

ve 104. maddeleri uyarınca kanuni zamanaşımı süresinin dolmuş olması gerekçesiyle

başvuran hakkındaki cezai işlemlerin sona ermesi kararını vermiştir.

HUKUK

1

I . A İ H S ’N İ N 5 § 3 . M A D D E S İ N İ N İ H L A L E D İ L D İ Ğ İ İ D D İ A S I

Başvuran, tutuklu yargılanma süresinin, AİHS’nin 5 § 3. maddesinde öngörülen

“makul süre” şartını aştığı konusunda şikayetçi olmuştur. Sözkonusu maddenin ilgili bölümü

şöyledir:

“B u m ad d en in l.c fık rasın d a ö n g ö rü len k o şu llara u y arın ca y ak alan an v ey a tu tu lu

d u r u m d a b u l u n a n h e r k e s [ i ı ı ] . . . ma k u l b i r s ü r e i ç i n d e y a r g ı l a n m a y a v e y a adl i

k o v u ş t u r m a s ı r a s ı n d a s e r b e s t b ı r a k ı l m a y a h a k k ı v a r d ı r . S a l ı v e r i l m e , i l g i l i n i n

d u r u ş m a d a h a z ı r b u l u n m a s ı n ı s a ğ l a y a c a k b i r t e m i n a t a b a ğ l a n a b i l i r . ”

Hükümet bu iddiaya itiraz etmiştir.

A. Kabuledilebilirlik

AİHM, bu şikayetin, AÎHS’nin 35 § 3. maddesi anlamı dahilinde temelsiz olmadığını

kaydetmiştir. Ayrıca, başka açılardan da kabuledilmez olmadığını belirtmiştir. Dolayısıyla,

kabuledilebilir bulunmalıdır,

B . E s a s l a r

Hükümet, Devlet Güvenlik Mahkemesinin, başvuranın tutuklu yargılama süresini

haksız olarak uzatmamış olduğunu ileri sürmüştür. Başvurana yöneltilen suçlama ciddi

niteliktedir ve başka bir suç işlemesini veya kaçmasını önlemek açısından da tutuklu

yargılanması gereklidir. Devlet Güvenlik Mahkemesi, başvuranın kaçmasına veya delilleri ve

izleri yok etmesine dair yüksek riski göz önünde bulundurmuştur. Başvuranın tutuklu

yargılama süresinin devamında gerçek kamu yararı bulunmaktadır; zira ona yöneltilen

suçlama ciddi niteliktedir.

Başvuran, tutuksuz yargılama taleplerini reddederken İstanbul Devlet Güvenlik

Mahkemesinin “suçun niteliği, delillerin durumu ve tutukluğun süresi”ne dayandığını ancak

başvuranın delilleri yok etme veya kaçma ihtimaline deyinmediğini iddia etmiştir. Başvuran,

tutuklu yargılanmasının devamına ilişkin olarak İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi

tarafından öne sürülen gerekçelerin yeterli olmadığını ileri sürmüştür.

AÎHM, sözkonusu bir davada sanığın tutuklu yargılanma süresinin makul süreyi

aşmamasını sağlama görevinin öncelikle ulusal yargı makamlarına düştüğünü yinelemektedir.

Bu amaçla, masumiyet karinesi ilkesine bağlı kalarak, kişisel özgürlüğe saygı kuralına

uymamayı haklı çıkaran gerçek bir kamu yararı gereğinin mevcudiyetini destekleyen veya

çürüten delilleri incelemeli ve bunları serbest bırakılma başvurularına ilişkin kararlarında

ortaya koymalıdırlar. AİHM, AİHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal edilip edilmemiş olduğu

hususunda bir karara varırken esas olarak sözkonusu kararlarda belirtilen nedenler ve

itirazlarında başvuran tarafından ortaya konan saptanmış gerçekleri temel almalıdır (bkz.

Assenov ve Diğerleri - Bulgaristan, 28 Ekim 1998 tarihli karar).

Yakalanan kişinin bir suç işlemiş olduğuna ilişkin makul şüphenin devamı,

tutululuğun devamının geçerliliği için mutlaka aranılan bir koşuldur ancak, belirli bir süre

soma yeterli olmamaktadır. AİHM bu durumda adli makamlarca öne sürülen diğer

2

gerekçelerin, kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılmasını haklı çıkarmaya devam edip

etmediğini tespit etmelidir (bkz., diğer kararların yanı sıra, Ilijkov - Bulgaristan, no.

33977/96, § 77, 26 Temmuz 2001 ve Labita - İtalya [BD], no. 26772/95, §§ 152-153, AÎHM

2000-IV).

AÎHM, sözkonusu davada, gözönüne alınacak sürecin, 16 Temmuz 1993 tarihinde

başladığını ve başvuranın serbest bırakıldığı tarih olan 25 Ocak 2000 tarihinde sona erdiğini

belirtmiştir. Böylece, bu süre altı yıl ve altı aydan fazla sürmüştür. Bu süre zarfında, İstanbul

Devlet Güvenlik Mahkemesi, “suçun niteliğini, delillerin durumunu ve tutukluluk süresini göz

önünde tutarak” gibi klişe ifadeler kullanarak başvuranın tutuklu yargılanma süresini

uzatmıştır.

AİHM, başvurana yüklenen suçun ciddiyetini ve ilgili cezanın katılığını göz önüne

almaktadır. Ancak, AÎHM, kaçma tehlikesinin, yalnızca cezanın katılığı temelinde

değerlendirilemeyeceğini; ancak, ya böyle bir tehlikenin varlığım doğrulayabilecek ya da bu

tehlikeyi tutuklu yargılanmayı haklı çıkarmayacak kadar önemsiz gösterebilecek, diğer ilgili

ek unsurlar açısından incelenmesi gerektiğini hatırlatır (bkz., Muller - Fransa, 17 M art 1997

tarihli karar, Letellier - Fransa, 26 H aziran 1991 tarihli karar). B u bağlam da, A ÎH M , yerel

mahkemenin başvuranların tutuklu yargılanma süresini uzatmaya ilişkin kararlarında, bu

şekilde yeterli gerekçelerin mevcut olmadığını kaydeder.

(

Son olarak, genellikle “delillerin durumu” ifadesi, ciddi suç göstergelerinin

mevcudiyeti ve devamlılığı hususunda ilgili bir etken olsa dahi, sözkonusu davada bu ifade,

tek başına, başvuranların şikayette bulunduğu gözaltı süresinin uzunluğunu haklı gösteremez

(bkz., yukarıda anılan, Letellier, Tornası ~ Fransa, 27 A ğustos 1992 tarihli karar; Mansur -

Türkiye, 8 H aziran 1995 tarihli karar; Demirel - Türkiye, no. 39324/98, 28 O cak 2003).

Yukarıda belirtilen değerlendirmeler, AİHM’nin, ilk derece mahkemesinin basmakalıp

muhakemesi gözönüne alındığında, başvuranın altı yıl, altı ay ve on bir günden fazla süren

tutuklu yargılanma süresinin haklı çıkarılabileceğinin gösterilmemiş olduğu sonucuna varması

için yeterlidir.

Dolayısıyla, AİHS’nin 5 § 3. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 6 § 1. MADESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, işlemlerin süresinin, AİHS’nin 6 § 1. maddesinde öngörülen “makul süre”

şartına uymadığı konusunda şikayetçi olmuştur. Sözkonusu maddenin ilgili kısmı şöyledir:

“Herkes ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan ... bir

mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde ... görülmesini istemek hakkma sahiptir.”

Hükümet bu iddiaya itiraz etmiştir.

A. Kabuledilebilirlik

3

AİHM, bu şikayetin, belirlenmesi esaslarının incelenmesine bağlı olan, AİHS

bağlamında ciddi hukuki ve olgusal konular ortaya koyduğu kanısındadır. Dolayısıyla, AÎHM,

başvurunun bu kısmının, AİHS’nin 35 § 3. maddesi anlamı dahilinde, temelsiz olmadığı

sonucuna varmıştır. Kabuledilmez olduğuna karar vermek için başka bir sebep görülmemiştir.

B . E s a s l a r

Hükümet, davanın süresinin aşırı olmadığım ve ulusal makamların konuda bir ihmali

olmadığım ileri sürmüştür. Delil toplamadaki güçlükler göz önüne alındığında dava karmaşık

yapıdadır. İlk derece mahkemesi, yazılı delil olarak sunulan belgelerin başvuran tarafından

düzenlenip düzenlenmediğine dair incelemeye ilişkin Adli Tıp Kurumu raporunu beklemiştir.

AİHM, göz önüne alınacak sürecin, başvuranın gözaltına alındığı tarih olan 16

Temmuz 1993 tarihinde başladığını ve İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin, Ceza

Kanunu’nun 102 ve 104. maddeleri uyarınca kanuni zamanaşımı süresinin dolmuş olması

gerekçesiyle başvuran hakkındaki cezai işlemlerin sona ermesi kararını verdiği tarih olan 17

Şubat 2004 tarihinde bittiğini kaydetmiştir. İşlemler bir yargı kademesinde yaklaşık olarak on

yıl yedi ay sürmüştür.

AİHM, işlemlerin süresinin makuİiyetinin, dava olayları ışığında ve davanın

karmaşıklığı, başvuranın ve ilgili makamların tutumu kriterlerine atfen değerlendirilmesi

gerektiğini yinelemektedir (bkz., diğerlerinin yanı sıra, Peîissıer ve Sassi - Fransa [BD],

25444/94).

Kendisine sunulan tüm verileri inceleyen ve konuya ilişkin içtihadını göz önünde tutan

AİHM, sözkonusu davada işlemlerin süresinin haddinden fazla olduğu ve “makul süre”

şartına uymadığı kararını vermiştir.

Dolayısıyla, 6 § 1. madde ihlal edilmiştir.

II. AVRUPA

İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİNİN

41. MADDESİNİN

UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesi şöyledir:

“M ahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, M ahkeme, gerektiği

takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Başvuran, 45.000 Euro maddi tazminat talep etmiştir. Ayrıca, toplam 25.700 Euro

manevi tazminat talep etmiştir.

Hükümet bu taleplere itiraz etmiştir.

Başvuran tarafından talep edilen maddi tazminata ilişkin olarak, AİHM, başvuranın

4

talebini doğrular bir belge sunmadığını belirtmiştir. Dolayısıyla, AÎHM, başvuranın maddi

tazminat talebini reddetmiştir.

Manevi tazminata ilişkin olarak, AİHM, başvuranın, bir miktar sıkıntıya maruz kalmış

olabileceğini değerlendirmiştir. Dava olaylarını ve içtihadını göz önünde bulunduran AİHM,

b u b a ş l ı k a l t ı n d a b a ş v u r a n a 9 . 0 0 0 E u r o t a z m i n a t ö d e n m e s i n e k a r a r v e r m i ş t i r .

B. Mahkeme Masrafları

Başvuran, ayrıca, yerel mahkemelerde ve AİHM’de yapılan mahkeme masraflarına

karşılık 10.542 Euro talep etmiştir.

Hükümet, ancak zorunlu olarak ve gerçekten yapılan mahkeme masraflarının

ödenebileceğini belirtmiştir. Bu bağlamda, Hükümet, başvuran ve temsilcisinin mahkeme

masraflarım gösteren belgeler sunmamış olduklarını ileri sürmüştür.

(

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadına göre, başvuran, ancak mahkeme

masraflarının zorunlu olarak ve gerçekten yapıldığı ve miktarının makul olduğu kanıtlandığı

durumda mahkeme masraflarının ödenmesi hakkına sahiptir. Bu davada, sahip olduğu

bilgileri ve yukarıda belirtilen kriterleri göz önünde tutan AİHM, başvurana, mahkeme

masraflarına karşılık 1.500 Euro tazminat ödenmesine karar vermiştir.

C . G e c i k m e f a i z i

AİHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankasinın kısa vadeli kredilere

uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun

olduğuna karar verir.

B U S E B E P L E R L E , A İH M O Y B İR L İĞ İ İL E

1. Başvurunun kalanının kabuledilebilir olduğuna;

2 . A Î H S ’ n i n 5 § 3 . m a d d e s i n i n i h l a l e d i l d i ğ i n e ;

3. A İH S ’nin 6 § 1. m addesinin ihlal edildiğine;

4 . (a ) S o ru m lu D e v le t’in , b a şv u ra n a , a şa ğ ıd a k i m ik ta rla rı, A İH S ’n in 4 4 § 2 . m a d d e si

uyarınca kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme günündeki kur

üzerinden Yeni Türk Lirasina dönüştürmek üzere ödemesine:

(i) 9.000 Euro (dokuz bin Euro) manevi tazminat;

(ii) 1.500 Euro (bin beş yüz Euro) mahkeme masrafları;

(iii) yukarıdaki miktarlara tabi olabilecek her türlü vergi;

5

(b) yukanda belirtilen üç aylık sürenin aşılmasından ödeme gününe kadar geçen süre için

yukarıdaki miktarlara Avrupa Merkez Bankasinın o dönem için geçerli faizinin üç puan

fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

5 . B a ş v u r a n ın a d il ta z m in ta le b in in k a la n ın ın r e d d in e

K A R A R V E R M İŞ T İR .

İngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme İç Tüziiğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesi

uyarınca 21 Eylül 2006 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

Vincent BERGER

Yazı İşleri Müdürü

Bostjan M. ZUPANCIC

Başkan

(

.

6