CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

Mehmet Kaya ve diğerleri --TÜRKİYE DÂVASI

(Başvuru no:54335/00)

N İH A İ KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ '

İŞLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan (no:54335/00) başvuru noTu davanın nedeni

Türkiye Cumhuriyeti uyruklu Mehmet Kaya, Fuat Ay, Ekrem Şahin, Sabri Yıldız ve Fevzi

Yıldız (“Başvuranlar”), 1 Ekim 1999 tarihinde însan Haklan ve Temel Özgürlükleri

Sözleşmesinin ”AÎHS” (“Sözleşme”) 34. maddesi gereğince Avrupa İnsan Hakları

Mahkemesine “AİHM” yaptığı başvurudur.

Başvuranlar avukat yardımından yararlanarak İzmir’de avukat olan Sn. M. İşeıi

tarafından temsil edilmişlerdir.

AÎHM, 10 Nisan 2003 tarihinde başvuruyu kısmen kabul edilemez bulmuş ve geri

kalanının Hükümete tebliğ edilmesi kararı almıştır. AÎHM, AÎHS’nin 29§3 maddesini öne

sürerek davanın kabul edilebilirliğiyle beraber esasımn da görülmesi kararı vermiştir.

OLAYLAR

î. DAVA KOŞULLARI

Sırasıyla 1954, 1974, 1962, 1975 ve 1967 doğumlu başvuranlar, 17 e 18 Kasım 1993

tarihlerinde mensubu oldukları yasa dışı örgüt olan PKK’ya yardım ve yataklık yaptıkları

şüphesiyle tutuklanarak göz altına alınmıştır.

Başvuranlar, 30 Kasım 1993 tarihinde haklarında tutuklanma kararı alan İzmir Devlet

Güvenlik Mahkemesi “DGM” hakimi önüne çıkarılmıştır.

DGM Cumhuriyet Başsavcısı 30 Aralık 1993 tarihinde birinci başvurana söz konusu

Ö r g ü t ü n y ö n e t i c i s i o l m a k l a , i k i n c i v e ü ç ü n c ü b a ş v u r a n a m e n s u b u o l m a k l a •v e d i ğ e r l e r i n i

yardım ve yataklık etmekle suçlayarak Türk Ceza kanunun “TCK” 168 ve 169. maddeleri ve

3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunun 5. maddesine dayanarak DGMMe ceza davası

açmıştır.

DGM 18 Aralık 1995 tarihli kararla birinci ve ikinci başvuranı TCK’nun 168§2

maddesine ve 3713 sayılı kanunun 5. maddesine dayanarak yasadışı örgüte mensup olmaktan

on iki yıl altı ay ve diğerlerini TCK’nun 169. maddesine ve 3713 sayılı kanunun 5. maddesine

dayanarak bu örgüte yardım ve yataklık yapmaktan iiç yıl dokuz ay hapis cezasına

çarptırmıştır.

Yargıtay 19 Ocak 1998 tarihli kararla soruşturmanın yetersizliği ve savunma hakkının

tanınmaması nedeniyle ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur.

____________________________________________________________________________________________________________

_{Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamama}1_{ktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve}

yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür

Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

başvuranın da aralarında bulunduğu otuz beş sanığı kapsamaktadır. Tanıkların ve müdahil

tarafların mahkemeye gelmemesi ve iki kez Yargıtay’a temyize gidilmesi muhakeme

usulünün uzamasına neden olmuştur. Son olarak başvuranlar altı duruşmaya katılmayı

reddederek muhakeme usulünün yavaş ilerlemesine neden olmuşlardır.

Hükümet bu koşulların muhakeme usulünün süresini açıkladığını ve adli makamların

hiç bir ihmalinin bulunmadığım belirtmiştir.

Başvuranlar hükümetin iddialarına itiraz etmiştir,

AİHM, göz önünde bulundurulması gereken sürenin başvuranların tutuklandığı tarih

olan 17 ve 18 Kasım 1993 tarihlerinde başladığı ve Yargıtay’ın aldığı karar tarihi olan 7

Haziran 1999 tarihinde sona erdiği sonucuna varmıştır.

AİHM, muhakeme usulü süresinin makul olup olmadığını değerlendirmek için

özellikle davanın karmaşıklığı, başvuranın ve yetkili makamların tutumu gibi içtihatmm yer

verdiği kriterleri göz önünde bulundurmanın gerekli olduğunu hatırlatmıştır (Bkz. Pelissier ve

Sassi-Fransa, no: 25444/94, §67, 1999-11).

AİHM, yetkili mahkemelerin yasadışı bir çok suçtan haklarında kovuşturma yapılan

başvuranın da aralarında bulunduğu otuz beş sanığı kapsayan bir davaya bakması nedeniyle

dava konusu ceza muhakemeleri usulünün karmaşık olduğunu saptamıştır. Bu koşul ve

suçların niteliği olayların yeniden tasarlanması, kanıtların toplanması ve her müdahil tarafın

üzerine düşen yükümlülüklerinin tespiti gibi uzun bir çalışmayı gerektirmektedir.

AİHM, başvuranların tutumu hakkında, bu kişilerin muhakeme usulü süresinin

uzamasına neden olduklarının ortaya çıkarılmadığını saptamıştır.

AİHM, adli makamların tutumu hakkında, ilk temyize gidildiğinde Yargıtay önündeki

yargılamanın iki yıl bir ay sürdüğünü saptamıştır. Bu da oldukça uzun bir süredir. Ancak,

AİHM, muhakeme usulünün ivedi olmaması dışında, yerel makamların faaliyet göstermediği

bir dönemin bulunmadığını saptamıştir. Sonuç olarak ilk derece mahkemesi ve ikinci temyizin

ardmdan Yargıtay önündeki muhakeme usulünün süresi eleştirilemez.

AİHM, muhakeme usulünün genel süresini göz önünde bulundurduğunda “makul

sürenin” aşılmadığı dolayısıyla AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edilmediği kanaatine

varmıştır.

II. SÖZLEŞMENİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

Sözleşmenin 41. maddesi gereğince,

A. Manevi Tazminat

Başvuranlar, manevi tazminat adı altında birinci ve ikinci başvuranların her biri için 10

000 euros (EUR) ve diğer üç başvuranların lıer biri için 5 000 euros (EUR) talep etmişlerdir.

Hükümet bu iddialara itiraz etmiştir.

AİHM, dava şartlarında, tespit edilen ihlalin hakkaniyetli bir tatmin oluşturduğuna

dikkati çekmektedir (sözü edilen Çıraklar kararı, S. 3074, §49).

AÎHM, bir başvuran hakkında verilen mahkumiyetin, 6§1 maddesine göre tarafsız ve

bağımsız olmayan bir mahkeme tarafından verildiği sonucuna vardığında, prensip olarak en

uygun tazminin, zamanında, tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından başvuranı yeniden

yargılamanın olacağı kanaatine varmıştır (Bkz. sözü edilen Gençel kararı, § 27).

B. M asraf ve Harcam alar

Başvuranlar, hiçbir gerekçe göstermeksizin AİHM’deki işlemlere ilişkin masraf ve

harcamalar için 3 000 EUR talep etmişlerdir.

DGM 6 Ağustos 1998 tarihli kararla davanın ikinci defa görülmesinden soıua

başvuranlar hakkında daha önce alman hapis kararlarını yinelemiştir.

Yargıtay 7 Haziran 1999 tarihli kararla itiraz edilen kararı onamıştır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İMHASI

Başvuranlar, kendilerini mahkum eden DGM’nin, bünyesinde bir askeri hakim

bulundurması nedeniyle, kendilerine hakkaniyete uygun yargılamayı garanti eden “tarafsız ve

bağımsız bir mahkeme” olamayacağım iddia etmişlerdir.

Başvuranlar, DGM ve Yargıtay önündeki muhakeme usulünün hakkaniyetten yoksun

olduğunu belirterek göz altı sırasında avukatları olmadan alınan ifadelerine dayanarak ceza

aldıklarından ve Yargıtay tebliğnamesinin kendilerine ulaştırılmadığından şikayetçi

olmuşlardır.

Başvuranlar son olarak davalarının makul sürede görülmediğini dolayısıyla AİHS’nin

6§1 v e 3 e) m a d d e s i n i n i h l a l e d i l d i ğ i n i ö n e s ü r m ü ş le r d i r ,

1. Devlet Güvenlik M alskemesİHİm farafsızüığı ve bağımsızlığı kaldunda

AİHM geçmişte, mevcut davada olduğu gibi oıtaya çıkan buna benzer sorunları

irdelemiş ve AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiği kanaatine varmıştır (Bkz. Özel, sözü

edilen, §§ 33-34, ve Özdemir, §§ 35-36).

AİHM, mevcut davayı incelemiş ve Hükümetin, söz konusu durumda farklı bir sonuca

*ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğu kanaatine varmıştır. TCK’nun öngördüğü

ve cezalandırdığı suçlar haklanda DGM’ye çıkarılan başvuranların, aralarında askeri hakimin

de bulunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan çekinmesinin anlayışla karşılanacağını

belirtmiştir. Bu nedenden dolayı, başvuranlar, DGM’nin bu türden davalara ters düşen

değerlendirmelerle haksız yere yönlendirilmesine izin vermesinden çekinmiştir. Böylece, bu

mahkemenin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında başvuranlar tarafından duyulan şüpheler

objektif olarak kanıtlanmıştır. (Iııcal-Türkiye, 9 Haziran 1998 tarihli karar, 1998- IV, S. 1573,

§72 infine),

AİHM, sonuç olarak başvuranları yargılayan DGM’nin AÎHS’ııin 6§1 maddesi

uyarınca tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı kanaatine varmıştır.

2 . G ö z a l t ı sırasında avukat foulumraaması ve tebliğnamenîn ulaşmamağı hakkında

• AÎHM, benzer davalarda, tarafsız ve bağımsız olduğu ortaya konulan bir mahkemenin,

her olasılıkta, kendi yargısına tabi kişilere hakkaniyetli bir yargı sağlayamayacağı hükmüne

varıldığım hatırlatmıştır.

Başvuranların, tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından dinlenme haklarının ihlali

sonucu göz önünde bulundurulursa, Mahkeme, işbu şikayetleri incelemeye gerek olmadığı

kanaatine varmıştır (Bkz. Çn'aklar-Türkiye,28 Ekim 1998 tarihli karar, 1998-VII S. 3074,

§§44-45).

3 . M u h a k e m e usulünün süresi hakkında

Hükümet davanın karmaşıklığını ve başvuranların yerine getirmesi gereken

yükümlülüklerin niteliğini öne sürmüştür. Dava konusu ceza muhakemeleri usulü, yasadışı

örgüte mensup olmak ve yardım ve yataklık yapmaktan haklarında kovuşturma yapılan

V * • >'•

Hükümet bu iddialara itiraz etmiştir.

, j AÎHM, konu lıakkmda elinde bulunan unsurlar ve içtihatlar göz Önünde bulundurarak,

mahkemedeki işlemler için 2 000 EUR tutarının başvuranlara tahsis edilmesinin uygun

olacağı kanaatime varmıştır.

C. Temerrüt faizi

AÎHM, Avrupa Merkez Bankasinın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı basit

faize dayalı olarak %3 ’lük bir faiz oranı uygulanacağım belirtmektedir.

BU SEBEPLERDEN ÖTÜRÜ MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE

Başvurunun geri kalanının kabul edilebilir olduğuna;

DGM’nin tarafsız ve bağımsız olmaması nedeniyle Sözleşmenin 6§1 maddesinin ihlal

edildiğine;

Muhakeme usulü süresi nedeniyle AÎHS ’nin 6§1 maddesinin ihlal edilmediğine;

AÎHS ’nin 6. maddesine ilişkin diğer şikayetlerin incelenmemesine;

Mevcut kararın tek başına manevi tazminat için yeterli olduğuna;

v.-.

a ) B u k a r a r ı n , A Î H S ’ n i n 4 4 § 2 m a d d e s i n e g ö r e k e s i n l e ş t i ğ i t a r i h t e n i t i b a r e n ü ç a y

içinde, miktara yansıtılabilecek KDV ve pul, harç ve masraflarla birlikte, ödeme tarihindeki

döviz kuru üzerinden TL’sına çevrilmek üzere mahkeme masrafları için Savunmacı

Hükümetin 2 000 EUR’yu( iki bin euro ) başvuranlara ödemesine;

b) Belirtilen süre bitiminden Ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukanda

belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankasının kredi faiz oranına yüzde üç puan eklenmek

suretiyle gecikme faizi uygulanmasına;

karar vermiştir.

Hakkaniyete uygun tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine karar vermiştir.

îşbu karar Fransızca olarak verilmiş ve 24 Haziran 2004 tarihinde, İçtüzüğün

77.maddesinin 2.ve 3, fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.