CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ÖZKAYA - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:42119/98)

NİHAİ KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRASBOURG

30 Kasım 2004

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (42119/98) başvuru no'lu

davanın nedeni Zübeyir Özkaya'nın (başvuran) Avrupa İnsan Hakları

Komisyonuna 15 Mayıs 1998 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin

(AİHS) Temel İnsan Haklarını güvence altına alan 25. maddesi uyarınca

yapmış olduğu başvurudur.

Başvuran Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) önünde İstanbul

Barosu avukatlarından Karalı tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

1955 doğumlu olan başvuran, Çanakkale'de ikamet etmekte ve inşaat

işçiliği yapmaktadır. Başvuran İnsan Hakları Derneği üyesi olup, Çanakkale'de

"Newroz" bayramı düzenleyenlerden birisidir ve 21 Mart 1997 tarihindeki

kutlamada söz alarak "yerleşik rejim’in politikasını sert bir dille eleştirmiştir.

14 Nisan 1997 tarihinde İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi

Cumhuriyet Başsavcısı başvuranı Türk Ceza Kanunu'nun 312 § 2

maddesinde öngörülen halkı sınıf, ırk ve bölge farklılığı gözeterek kin ve

düşmanlığa tahrik etmekle itham etmiştir. Başvuran hakkındaki suçlamalara

itiraz etmiştir.

17 Ekim 1997 tarihli kararla İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi

başvuranı Türk Ceza Kanunu'nun 312 § 2 maddesini ihlal etmekten suçlu

bulup 2 216 666 (iki milyon iki yüz onaltı bin altı yüz altmışaltı) TL. para cezası

ödemeye mahkum etmiş ve başvuranın mahkeme oturumlanndaki iyi hali

nedeniyle ceza indirimi uygulayıp, 647 sayılı Kanunun 6. maddesi uyannca

cezanın infazının ertelenmesine karar vermiştir. Aynı gün başvuran ifade

özgürlüğü temelinde, hakkında verilen karara karşı Yargıtay'a temyiz

başvurusunda bulunmuştur.

9 Şubat 1998 tarihinde Yargıtay İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi'nin

verdiği karan onamıştır.

Bu başvurunun AİHM tarafından kabul edilmesinin ardından başvuran bu

kez Türk Ceza Kanunu'nun 169. maddesi uyannca PKK'ya yardım etmek

suçundan bir mahkumiyet daha aldığını AİHM'ye bildirmiştir. İstanbul Devlet

Güvenlik Mahkemesi 26 Kasım 1999 tarihli kararıyla başvuranı üç yıl dokuz ay

hapis cezasına mahkum etmiş ve deliller arasında, bu başvurunun nedenini

teşkil eden bir önceki mahkumiyet kararını göstermiştir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS'NİN 10. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuran mahkumiyetinin düşünce, ifade ve toplanma özgürlüğünü ihlal

ettiği şikayetinde bulunarak bu bağlamda AİHS'nin 9,10 ve 11. maddelerine

atıfta bulunmaktadır. AİHM bu şikayetleri AİHS'nin 10. maddesinin ışığı

altında incelemenin uygun olduğu sonucuna varmıştır.

AİHM söz konusu mahkumiyetin Sözleşme'nin 10 §1 maddesi ile

güvence altına alınan ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahale teşkil ettiği

hususunda taraflar arasında ihtilaf bulunmadığına dikkat çekmektedir.

AİHS'nin 10 § 2 maddesi uyarınca toprak bütünlüğünün korunması gibi meşru

bir amacı içeren ve yasa ile öngörülen müdahaleye karşı da itirazda

bulunulmamıştır (Bkz. Yağmurdereli-Türkiye, no: 29590/96, § 40, 4 Haziran

2002). AİHM bu takdiri kabul etmiştir. Bu durumda anlaşmazlık, müdahalenin

"demokratik bir toplumda gerekli" olup olmadığı sorusuna dayanmaktadır.

AİHM daha önce bu davanınkine benzer sorulan gündeme getiren başka

davalar da incelemiş ve AİHS'nin 10. maddesinin ihlal edildiği sonucuna

varmıştır (Bkz. özellikle Ceylan-Türkiye, no: 23556/94, § 38, Öztürk-Türkiye,

no: 22479/93, § 74, İbrahimAksoy-Türkiye no: 28635/95, 30171/96 ve

34535/97, § 80, Karkın-Türkiye, no:43928/98, § 39, Kızılyaprak-Türkiye, no:

27528/95, § 43, 2 Ekim 2003).

AİHM mevcut davayı içtihatları ışığı altında incelemiş ve Hükümetin

davayı farklı şekilde sonuçlandıracak hiçbir tespit ve delil sunmadığını tespit

etmiştir. AİHM siyasi konuşmada kullanılan terimleri ve bu konuşmanın

yapıldığı bağlamı özel olarak dikkate almış ve incelenmek üzere kendisine

sunulan davanın koşullarını, özellikle de terörle mücadeleye bağlı zorluklan

göz önünde bulundurmuştur (Bkz. İbrahim Aksoy, adı geçen karar, § 60, ve

İncal, adı geçen karar,s. 1568, § 58).

İlgili konuşmada, "kurt halkının dili ve ulusal değerleri" konusunda

hükümetin yürüttüğü politika şiddetli bir biçimde eleştirilmektedir.

AİHM İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi'nin konuşmayı, halkı kin ve

düşmanlığa tahrik ettiği yönünde değerlendirdiğini hatırlatır.

AİHM iç hukuk kararlarında yer alan gerekçeleri inceleyerek bunların

başvuranın ifade özgürlüğü hakkına müdahaleyi haklı göstermeye yeterli

görülemeyeceği sonucuna varmıştır (Bkz., mutadis mutandis, Sürek-Türkiye

(no:4), no: 24762/94, § 58, 8 Temmuz 1999). Mahkeme özellikle söz konusu

konuşmanın bazı bölümlerinin, Türk Devleti hakkında son derece olumsuz bir

tablo çizerek anlatıma düşmanlığı çağrıştıran bir anlam yüklemiş olsa da

konuşmanın şiddet kullanmaya, silahlı direnişe ve başkaldırmaya teşvik

etmediğini tespit etmiş ve bunun kin yüklü bir konuşma olmayışının, göz

önünde bulundurulması gereken esas unsur olduğu kanaatine varmıştır (Bkz.

a contrario, Sürek-Türkiye (no:l), no: 26682/95, § 62, CEDH 1999-IV ve

Gerger-Türkiye, no: 24919/94, § 50, 8 Temmuz 1999).

AİHM, müdahalenin oranlılığı söz konusu olduğunda verilen cezaların

niteliği ve ağırlığının da dikkate alınması gereken unsurlar olduğunu hatırlatır.

Mahkeme bu bağlamda başvuranın başta 2 216 666 (iki milyon ikiyüz on altı

bin altı yüz altmış altı) TL. ağır para cezasına çarptınlmış olduğuna dikkat

çeker. Para cezasının tutan indirilmiş ve nihayetinde ödeme ertelenmiş de

olsa, bundan doğan çeşitli sonuçlar göz önüne alındığında, AİHM, başvuran

hakkında ceza hükmünün verilmesinin gözetilen amaçlarla orantısız olduğu ve

"demokratik bir toplumda gerekli" olmadığı sonucuna vararak AİHS'nin 10.

maddesi ihlal edildiği karanna varmıştır.

II. AİHS'NİN 6 § l MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuran kendisim yargılayan ve mahkum eden Devlet Güvenlik

Mahkemesi'nin bünyesinde bir askeri hakim bulunması nedeniyle "bağımsız

ve tarafsız bir mahkeme" tarafından adilce yargılanmadığı iddiasında

bulunmaktadır. Bu doğrultuda başvuran AİHS'nin 6§1 maddesinin ihlal

edildiğini ileri sürmektedir.

AİHM daha önceki kararlarda buna benzer pek çok şikayetin dile

getirildiğini ve bunların AİHS'nin

maddesinin ihlali yönünde

sonuçlandığını ortaya koymaktadır (Bkz., Özel-Türkiye, no: 42739/98 § § 33-

34, 7 Kasım 2002 ve Özdemir-Türkiye, no: 59659/00 § § 35-36, l O Temmuz

2001).

AÎHM mevcut davayı incelemiş ve Hükümetin davayı farklı şekilde

sonuçlandıracak hiçbir tespit ve delil sunmadığı sonucuna varmıştır.

Mahkeme, ceza kanununda öngörülen suçlardan ötürü Devlet Güvenlik

Mahkemesi'nde yargılanan başvuranın, aralarında askeri bir hakimin yer

aldığı mahkeme heyeti karşısına çıkma konusunda endişe duymasının

anlaşılabilir olduğu kanısındadır. Dolayısıyla başvuranın, Devlet Güvenlik

Mahkemesinin davanın gerekçesine yabancı mülahazalar ışığında sebepsiz

bir yargı karan almasından haklı olarak kaygı duymaktadır. Bu nedenle

başvuranın bu yargı makamının tarafsız ve bağımsız olmadığı yönündeki

şüphelerinin dikkate alınması gerekmektedir (Bkz. adı geçen Incal s. 1573, §

72 ).

AİHM, başvuranları yargılayıp mahkum eden Devlet Güvenlik

Mahkemesinin AİHS'nin 6 § l maddesinde yer alan bağımsız ve tarafsız bir

mahkeme niteliğim taşımadığı sonucuna varmıştır.

III. AİHS'NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

AİHS'nin 41. maddesinde yer alan unsurlar.

A. Tazminat

Başvuran 25.540 (yirmi beş bin beş yüz kırk) Euro değerinde bir maddi

zarara uğradığım iddia etmektedir. Bu tutar, başvuranın her iki davada

ödemek zorunda kaldığı dava masrafları ile avukatlık ücretlerini ve ikinci

mahkumiyet kararının infazı gereği cezaevinde kaldığı süre boyunca

mesleğini icra edememesinden ötürü uğradığı gelir kaybını içermektedir.

Başvuran diğer yandan 25.000 (yirmi beş bin) Euro değerinde manevi

tazminat talep etmektedir. Bu hususta başvuran Türk Ceza Kanununun 312.

maddesi uyarınca hüküm giymesinin, toplanma özgürlüğü hakkını ciddi bir

şekilde kısıtladığını hatırlatmaktadır.

Hükümet başvuranın talepleri hakkında görüş bildirmemiştir.

İddia edilen gelir kaybına istinaden AİHM, başvuranın iddia ettiği zarar ile

Sözleşme'nin ihlali arasında açık bir nedensellik bağı bulunması gerektiğini ve

adil tazminin, gerektiğinde, mesleki gelir ve diğer gelir kaynağı kayıpları

başlığı altında verilecek bir tazminatı içerebileceğini kaydeder (Bkz. örneğin,

Çakıa-Türkiye, no: 23657/94, § 127, AİHM 1999-IV). AİHM, başvuranın iddia

ettiği maddi zarar ile Sözleşme'nin 10. maddesinin ihlali arasında nedensellik

bağı bulunmadığı tespitinde bulunmuştur. Dolayısıyla Mahkeme başvuranın

maddi tazminat talebini reddetmiştir.

Manevi tazminatla ilgili olarak AİHM, ilgili kişinin davanın koşulları

nedeniyle bir tür karmaşaya maruz kaldığına kanaat getirerek, AİHS'nin adil

bir tazmin öngören 41. maddesi gereğince başvurana 3.000 (üçbin) Euro

tutarında manevi tazminat ödenmesine karar vermiştir.

AİHM, bir başvuran hakkında verilen mahkumiyet kararının,

Sözleşnıe'nin 6 § 1 maddesine göre tarafsız ve bağımsız olmayan bir

mahkeme tarafından verildiği sonucuna vardığında, prensip olarak en uygun

tazminin, başvuranın, kendisinin de talep etmesi kaydıyla, gecikmeksizin,

tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından yeniden yargılanması olacağı

kanaatine varmıştır (Gencel- Türkiye, no: 53431/99, § 27, 23 Ekim 2003).

B. Masraf ve harcamalar

Başvuran, AÎHM ve yerel mahkemeler nezdinde yaptığı masraf ve

harcamalara ilişkin 3.100 (üç bin yüz) Euro tazminat talebinde bulunarak

kamtlayıcı belge niteliğinde, geçerli en düşük avukatlık ücret tarifesini,

avukatlık ücreti karşılığında kesilen makbuzları ve tercüme masraflarını

belgeleyen makbuzları göstermiştir.

Hükümet bu hususta görüş bildirmemiştir.

Mahkemenin bu konudaki içtihadı ve mevcut unsurlar doğrultusunda

(Bkz. diğerleri arasında, Nikolova-Bulgaristan, no:31195/96, § 79), AİHM tüm

masraflarla birlikte başvurana 2.500 (iki bin beş yüz) Euro ödenmesini

kararlaştırmıştır.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası'nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı % 3 'lük bir faiz oranının uygulanacağını belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. 1. AİHS'nin 10. maddesinin ihlal edildiğine,

2. 2. Devlet Güvenlik Mahkemesinin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme

niteliğinden yoksun bulunması nedeniyle AİHS'nin 6 § l maddesinin ihlal

edildiğine;

3. a) AİHS'nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten

itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL.'ye çevrilmek

üzere Savunmacı Hükümetin başvurana

i. manevi tazminat için 3.000 (üç bin) Euro ödemesine,

ii. masraf ve harcamalar için 2.500 (iki bin beş yüz) Euro ödemesine;

iii. KDV, pul, harç ve masrafların yukarıdaki miktarlara

yansıtılabilmesine;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına

kadar, Hükümetin, Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç

puan fazlasına eşit oranda basit faizi uygulamasına;

5. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM'nin iç tüzüğünün 77 §§

2 ve 3. maddelerine uygun olarak 30 Kasım 2004 tarihinde yazıyla

bildirilmiştir.