CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ÖZSOY - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:58397/00)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

2 Şubat 2006

İşbu karar AİHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek olup

bazı şekli düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan (58397/00) başvuru no’lu davanın nedeni, bu

ülke vatandaşı Hüseyin Özsoy’un (başvuran) 5 Mayıs 2000 tarihinde Avrupa İnsan Hakları

Sözleşmesi’nin (AİHS) 34. maddesi uyarınca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM)

yapmış olduğu başvurudur.

Adli yardımdan faydalanan başvuran, AİHM önünde Diyarbakır Barosu

avukatlarından Fethi Gümüş tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

13 Ekim 1993 tarihinde PKK’ya üye olduğundan şüphe edilen başvuran Mardin

Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi polisleri tarafından yakalanmış ve gözaltına

alınmıştır. Başvuran burada 17 Ekim 1993 tarihine kadar sorgulanmış, bu tarihte de PKK

üyesi olduğunu kabul ettiği ifadesini imzalamıştır. Bununla birlikte, 29 Eylül 1993 tarihinde

Birecik Öğretmen evi’ne bomba attığını kabul etmiştir.

20 Ekim 1993 tarihinde, başvuran Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi

Cumhuriyet Başsavcısı tarafından dinlenmiş ve daha sonra yedek hakime sevk edilmiştir.

Yedek hakim başvuranın tutuklu yargılanmasına karar vermiştir. Başvuran Cumhuriyet

Başsavcısı ve yedek hakim karşısında poliste verdiği ifadesinin büyük bir kısmını

yinelemiştir.

18 Kasım 1993 tarihinde, Cumhuriyet Başsavcısı başvuranla birlikte diğer otuz iki

kişiyi, Devletin toprak bütünlüğünü bozmak ve PKK üyesi olmakla itham etmiştir. Türk Ceza

Kanunu’nun 125. ve 169. maddeleri ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 5. maddesi

uyarınca cezalandırılmalarını istemiştir.

DGM ilk duruşmasını 17 Ocak 1994 tarihinde yapmıştır. Bu duruşmada başvuran

hazırlık soruşturması sırasında verdiği ifadesine itiraz etmiş fakat PKK üyesi olduğunu kabul

etmiştir.

15 Ekim 1998, başvuran bu mahkemelerin kuruluşlarını protesto etmek amacıyla

DGM’ye çıkmayı reddetmiştir. Bunun sonrasında, sözde açlık grevi yaptığını belirtmiş ve

mazeret bildirmeden 25 Mart 1999 tarihli duruşmaya katılmamıştır.

22 Nisan 1999 tarihli bir kararla, DGM başvuranı suçlu bularak idam cezasına

çaptırmıştır. Bu ceza daha sonra ömür boyu hapis cezasına çevrilmiştir. Esasa bakan hakimler

başvuranın mahkeme önünde itirazlarına karşın, suç teşkil eden eylemler sırasında kullanılan

silahlara ilişkin uzman raporları, olay yeri tespit tutanakları, diğer sanıkların ifadeleri ve

başvuranın Cumhuriyet Başsavcısı ve yedek hakime verdiği ifadeleri olmak üzere, dosyada

yer alan kanıt unsurlarının iddianamede yer alan olayları doğrular nitelikte olduğuna karar

vermişlerdir.

23 Aralık 1999 tarihinde, Yargıtay bu kararı onamıştır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 6 § 1 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuran kendisini yargılayan ve mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin

bünyesinde bir askeri hakim bulunması nedeniyle “bağımsız ve tarafsız bir mahkeme”

tarafından adilce yargılanmadığı iddiasında bulunmaktadır. Başvuran ayrıca yargılama

süresinin uzunluğundan şikayetçi olmaktadır. Bu itibarla AİHS’nin 6 § 1 maddesine atıfta

bulunmaktadır.

A. Kabul edilebilirlik

Hükümet iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazını yöneltmektedir, başvuranın

yargılamanın hiçbir aşamasında askeri hakimle ile ilgili olarak, esasa bakan hakimlerin

tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olmaları nedeniyle herhangi bir kaygı taşıdığını dile

getirmediğini belirtmiştir.

AİHM, AİHS’nin 35 §1 maddesinde belirtilen iç hukuk yollarının tüketilmesine ilişkin

kuralın, iddia edilen ihlalle ilgili olarak iç hukuk sisteminin etkili bir başvuru yolu sunması

varsayıma dayandığını hatırlatmaktadır. Oysa ki, DGM bünyesinde askeri hakimim

bulunmasının olayların meydana geldiği dönemde yürürlükte olan mevzuattan ileri geldiğini

ve bu durumu değiştirecek etkili bir iç hukuk yolunun bulunmadığını gözlemlemektedir.

Bu nedenle bu itirazın reddedilmesi gerekmektedir.

Hükümet sözkonusu şikayete ilişkin nihai iç hukuk kararının, bu mahkeme tarafından

alındığını, kararın temyizine gidilmesinin belirtilen durumu değiştirebilecek etkili bir başvuru

yolu oluşturmadığını belirtmektedir. AİHM’nin daha önceki kararlarına (diğerleri arasında,

İrfan Kalan-Türkiye (karar), no:73561/01, 2 Ekim 2001) atıfta bulunan Hükümet, başvuranın

ilk derece mahkemesi kararının alındığı 22 Nisan 1999 tarihinden itibaren altı ay içerisinde

başvurusunu yapması gerektiğini ifade etmiştir.

AİHM benzer bir itirazı Özdemir-Türkiye ((karar) no: 59659/00, § 26, 6 Şubat 2003)

davasında reddettiğini hatırlatır. Mahkeme önceki kararından ayrılmasını gerektirecek hiçbir

gerekçe görmediğinden Hükümet’in bu itirazını reddetmiştir.

AİHM, içtihatlarından doğan kriterler ışığında (bkz., Çıraklar-Türkiye, 28 Ekim 1998,

Derleme Hükümler ve Kararlar 1998-VII) ve elindeki mevcut unsurların tümü gözönüne

alındığında, başvurunun esastan incelenmesi gerektiği kanaatine varmıştır. AİHM başvuruda

bunun dışında hiçbir kabul edilemezlik gerekçesi ile karşılaşılmadığını tespit etmiştir.

B. Esas Hakkında

1. Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı Hakkında

AİHM daha önceki kararlarda buna benzer pek çok şikayetin dile getirildiğini ve

bunların AİHS’nin 6 § 1 maddesinin ihlali yönünde sonuçlandığını ortaya koymaktadır (Bkz.,

adıgeçen Özel §§ 33-34, ve adıgeçen Özdemir, §§ 35-36).

AİHM mevcut davayı incelemiş ve Hükümetin davayı farklı şekilde sonuçlandıracak

hiçbir tespit ve delil sunmadığı sonucuna varmıştır. Mahkeme, ceza kanununda öngörülen

suçlardan ötürü Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yargılanan başvuranın, aralarında askeri bir

hakimin yer aldığı mahkeme heyeti karşısına çıkma konusunda endişe duymasının

anlaşılabilir olduğu kanısındadır. Dolayısıyla başvuranın, Devlet Güvenlik Mahkemesinin

davanın gerekçesine yabancı mülahazalar ışığında sebepsiz bir yargı kararı almasından haklı

olarak kaygı duymaktadır. Bu nedenle başvuranın bu yargı makamının tarafsız ve bağımsız

olmadığı yönündeki şüphelerinin dikkate alınması gerekmektedir (Incal-Türkiye, 9 Haziran

1998 tarihli karar, Derleme 1998-IV, s. 1573, § 72 in fine).

AİHM, başvuranı yargılayıp mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesinin AİHS’nin

6 § 1 maddesinde yer alan bağımsız ve tarafsız bir mahkeme niteliğini taşımadığı sonucuna

varmıştır.

2. Ceza Yargılama Süresi Hakkında

Hükümet davanın koşulları dikkate alındığında, cezai yargılama süresinin makul

olmadığı değerlendirmesinin yapılmayacağı kanaatindedir.

Hükümet öncelikle, incelenecek olan dosyanın ve eylemlerin kapsamlı olması, bu

eylemlerin nasıl ve ne şekilde planlandığı, sanıklarla PKK örgütü arasında var olan ilişkiyi

orta koyabilmenin zorlukları dikkate alındığında davanın karmaşıklığının altını çizmektedir.

İkinci olarak, sanıkların sayısının otuz üç olduğunu belirtmektedir. Ayrıca başvuranın 15

Ekim tarihinden itibaren yargılamasının sonuna dek duruşmalara katılmadığı dikkate

alındığında başvuranın eleştiri dışında tutulamayacağını ifade etmektedir.

Başvuran Hükümet’in argümanlarına itiraz etmektedir.

AİHM mevcut davada, değerlendirilmeye alınacak yargılamanın başvuranın

yakalandığı 13 Ekim 1993 tarihinde başladığını ve Yargıtay’ın mahkumiyetini onadığı 23

Aralık 1999 tarihinde son bulduğunu gözlemlemektedir. Sonuç olarak yargılama iki dereceli

mahkeme için yaklaşık altı yıl iki ay sürmüştür.

AİHM bir dava için makul olan sürenin, davanın koşullarına göre ve Mahkeme’nin

içtihatlarında benimsenen kriterler, özellikle de davanın karışıklığı, başvuranın ve yetkili

mercilerin tutumları gözönünde bulundurularak değerlendirildiğini hatırlatır (Bkz., diğerleri

arasında, Pélissier ve Sassi –Fransa [GC], no: 25444/94, § 67, CEDH 1999-II).

AİHM, yerel mahkemelerin Devletin toprak bütünlüğünü tehdit etmek ve PKK’ya üye

olmak suçlarıyla itham edilen otuz üç sanığı kapsayan bir davayı yürütmek durumunda

oldukları dikkate alındığında, başvuranın davasının karmaşıklık arz ettiği hususunda

Hükümet’le aynı görüştedir.

Bu nedenle, AİHM yerle mahkemelerden kaynaklanan her hangi bir işlem gecikmesi

tespit etmemektedir. Buna karşılık, yaklaşık yedi ay boyunca başvuranın duruşmalara

katılmadığını gözlemlemektedir. İfadesine başvurulması gerektiğinde, başvuranın

duruşmalara katılmamış olmasının, esasa bakan hakimlerin işlerini kolaylaştırmadığı da bir

gerçektir.

AİHM iki aşamalı olarak gerçekleştirilen mevcut davada yargılama süresinin aşırı

olmadığı kanaatine varmıştır.

Sonuç olarak AİHS’nin 6 § 1 maddesi ihlal edilmemiştir.

II. AİHS’NİN 41. MADDESİ’NİN UYGULANMASI HAKKINDA

AİHS’nin 41. maddesinde belirtilen unsurlar.

Başvuran masraf ve tazminat adı altında herhangi bir talepte bulunmamaktadır.

AİHM bir mahkumiyet kararının Sözleşme’nin 6§1. maddesine göre tarafsız ve

bağımsız olmayan bir mahkeme tarafından verildiği sonucuna vardığında, prensip olarak en

uygun tazminin, başvuranın gecikmeksizin tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından

yeniden yargılanması olduğu kanaatine varmıştır (Gençel, §27).

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AİHM OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme

niteliğinden yoksun bulunması nedeniyle AİHS’nin 6 § 1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. Davanın süresi nedeni ile AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edilmediğine;

karar vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2 ve 3

maddesine uygun olarak 2 Şubat 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiştir