CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

PAKDEMİRLİ - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no: 35839/97)

NİHAİ KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRASBOURG

22 Şubat 2005

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (35839/97) başvuru no’lu davanın

nedeni, Ekrem Pakdemirli’nin (başvuran) Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na (Komisyon)

10 Mart 1997 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) eski 25. maddesi

uyarınca yapmış olduğu başvurudur.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Başvuran, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) önünde Ankara Barosu

avukatlarından T. Akıllıoğlu tarafından temsil edilmektedir.

Başvuran, bir siyaset adamı hakkında küçük düşürücü olduğu iddia edilen ifadeler

kullandığı gerekçesiyle fahiş tutarda tazminat ödemeye mahkum edilmesinin, AİHS’nin 6. ve

10. maddeleri ile 1 No’lu Ek Protokol’un 1. maddesini ihlal ettiğini iddia etmektedir.

AİHM 24 Eylül 2002 tarihinde başvuruyu kabul edilebilir bulmuştur.

OLAYLAR

Davanın Koşulları

Başvuran 1939 doğumlu Türk vatandaşı olup, Ankara’da ikamet etmekte ve bir

üniversitede öğretim görevlisi olarak görev yapmaktadır. Başvurunun yapıldığı sırada

başvuran Türkiye Büyük Millet Meclisi milletvekili ve ana muhalefet partisi ANAP

(Anavatan Partisi) Genel Başkan Vekilidir.

14 Nisan 1995 tarihinde başvuran, bir otoyolun hizmete açılması vesilesiyle açık

havada düzenlenen bir basın toplantısında konuşma yaparak, Cumhurbaşkanı Süleyman

Demirel’i, 1991 yılında ana muhalefet partisi genel başkanı iken ANAP’tan iki bakanın

milletvekili dokunulmazlığını kaldırdığı için eleştirmiştir. Otoyolların yapımına ayrılan

ödeneği zimmetlerine geçirmekle suçlanan eski bakanlar Yüce Divan’a çıkarılmış ve

haklarında beraat kararı verilmiştir. Başvuranın konuşma yaptığı sırada yanında sözkonusu

eski bakanlar da bulunmaktaydı.

21 Nisan 1995 tarihinde Sn. Demirel, şahsına ve Cumhurbaşkanlığı makamına karşı

iftira ve hakarette bulunulduğu gerekçesiyle başvuran hakkında, Borçlar Kanunu’nun 49§2

maddesi uyarınca tazminat davası açmıştır. Sn. Demirel başvuranın, nezaketten yoksun,

küçültücü, aşağılayıcı, hakaret dolu ve iftira niteliğinde sözler sarf ettiğini iddia etmiştir. Bu

sözlere gerek yazılı gerekse görsel basın geniş yer vermiştir.

Başvuran Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi’ne gönderdiği 5 Haziran 1995 tarihli

dilekçesinde, özellikle “Demirel yalancıdır” ve “siyaseten özürlü” ifadelerini kullanmadığını

belirtmiş ve sözlerinin bir kısmının basın tarafından çarpıtıldığını iddia etmiştir. Başvuran

hiçbir şekilde Cumhurbaşkanı’nın manevi kişiliğini değil, birey olarak şahsi kişiliğini hedef

aldığının altını çizerek, konuşma kayıtlarının uzmanlar tarafından yeniden çözümünün

yapılmasını ve basın toplantısında bulunan tanıkların dinlenmesini talep etmiştir. Diğer

yandan başvuran, Cumhurbaşkanı’nın, Anavatan Partisi üyelerine karşı tutumunun, provokatif

ve yıldırıcı olduğunu ileri sürmüştür. Başvuran Sn. Demirel’in 1988 ve 1990 yılları arasında,

eski Cumhurbaşkanı ve ANAP Genel Başkanı Sn. Özal’a karşı sarf ettiği sözlerden bazılarını

aktararak, Sn. Demirel’in üslubunun da hem biçim hem de içerik olarak kendisininkine benzer

olduğunu belirtmiştir. Başvuran kendi konuşmasının, Sn. Demirel’in Yargıtay kararını

değerlendiren sözlerine eleştirel bir cevap niteliğinde olduğunu belirterek, dolayısıyla

söyleminin siyaset bilimi bağlamında ve bütünsel bir şekilde incelenmesi gerektiğini

vurgulamıştır. Son olarak başvuran, Borçlar Kanunu’nun 49. maddesinde öngörülen kriterler

uyarınca mahkum edilmesinin, Anayasa’nın 10. maddesince güvence altına alınan kanun

önünde eşitlik ilkesine uygun olmadığını ifade etmiştir.

10 Temmuz 1995 tarihinde başvuran, SHOW TV’de 8 Mayıs 1995 tarihinde

yayınlanan bir aktüalite programının yeniden çözümlenmesini talep etmiş ve sözkonusu

yayının çözümlenmiş metni dosyaya eklenmiştir.

12 Temmuz 1995 tarihinde, Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi 11. Dairesi başvuranı,

Sn. Demirel’in şikayetinde yer alan sözkonusu konuşmadan yapılmış alıntılara dayanarak, beş

milyar Türk Lirası (yaklaşık ellibeş bin Euro) tazminat ödemeye mahkum etmiştir. Mahkeme

aynı zamanda, masrafı başvuran tarafından karşılanmak üzere, karar özetinin yüksek tirajlı bir

günlük gazetede yayınlanmasına karar vermiştir. Mahkeme başvuranın sözkonusu

konuşmanın çözümlenmesine ilişkin ek ekspertiz yapılması talebini reddetmiştir. Diğer

yandan mahkeme, başvuranın iddiasının aksine, iki eski bakan hakkında başlatılan adli

işlemin, “provokasyon” ya da “art niyetli bir siyasi manevra” olarak kabul edilemeyeceğini

belirtmiştir.

Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi, Borçlar Kanunu’nun 49. maddesi uyarınca

başvuran tarafından verilecek tazminat tutarını belirlerken, “manevi tazminatın bir

zenginleştirme aracı olmadığı ya da felaketi özendirici bir hale getirmesi şeklindeki klasik

görüşlerin terk edildiğini” ifade ederek, burada kişilik değerinin alçaltılmasının sözkonusu

olduğunu, bunun asla tazmin edilemeyeceğini ve batı yargı sistemlerinde geçerli olan

yaklaşımın, fail için caydırıcı, mağdur için ise tatmin edici bir tazminat verilmesi yönünde

olduğunu eklemiştir.

Esasen Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından belirlenen tazminat tutarı, başvuranın mal

beyanında belirttiği tutarın yarısına denk düşmekte olup, Sn. Demirel’in gelir beyanında

belirttiği tutara ise eşittir. Başvurana göre bu, bir Türk mahkemesi tarafından o zamana kadar

verilmiş en yüksek manevi tazminat miktardır.

9 Ağustos 1995 tarihinde başvuran, hakkında verilen hükmün yalnızca davacı tarafın

sunduğu delillere dayandığı gerekçesiyle temyize gitmiştir. Başvuran bu delillerin, basında

çıkan yazılardan oluştuğunu belirterek, bir hükmün, konuyla ilgili içtihatlara aykırı olarak bu

unsurlara dayanamayacağını dile getirmiştir. Başvuran, kararın gerekçe kısmında bahsedilen

belgelerin soruşturma dosyasında yer almadığını da eklemiştir. Ayrıca bir siyası gruba karşı

yöneltilen genel eleştirilerin haksız yere Cumhurbaşkanı’na karşı yöneltilmiş gibi

yorumlandığının altını çizerek, konuşmasının her türlü kişisellikten yoksun olduğunu

doğrulayabilecek tanıkların dinlenmesini talep etmiştir. Başvuran Yargıtay’da, Asliye Hukuk

Mahkemesi tarafından belirlenen tazminat miktarının fahiş tutarda olduğunu ve kanunla

öngörülen amaca uygun olmadığını ileri sürmüştür. Bu tür eleştirilerin, siyaset adamları için

oyunun kurallarının bir parçası olduğunu göstermek amacıyla başvuran, daha önceden

Cumhurbaşkanı’nın selefi hakkında sarf ettiği hakaret niteliğindeki sözleri aktarmıştır.

Başvurana göre ceza değerlendirilirken, ne provokasyon unsuru ne de AİHS’nin 10.

maddesinde öngörülen ifade özgürlüğü hakkı gözönünde bulundurulmuştur.

3 Kasım 1995 tarihinde Yargıtay, davalı tarafın ek deliller toplama talebinin mahkeme

tarafından reddedilmesinin savunma hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle, başvuranın aleyhindeki

hükmü bozmuştur. Ayrıca Yargıtay, davanın incelenmesindeki bazı eksikliklere, özellikle de

TRT’deki video kaydının tamamının uzmanlar tarafından çözümlenmemesine dikkat

çekmiştir.

29 Şubat 1996 tarihinde dosyayı yeniden inceleyen ilk derece mahkemesi, ilk verdiği

hükmü koruyarak, temyiz kararında belirtilen eksikliklerin giderildiğini ve ikinci hükmün

delil listesine iki yeni unsur daha eklendiğini belirtmiştir. Fakat görevli hakim, TRT ve

SHOW TV’deki bant kayıtlarının çözümlenmiş metinlerinin konuşmanın içeriğini net bir

şekilde verdiği gerekçesiyle, başvuran tarafından dile getirilen tanıkların dinlenmesi talebini

reddetmiştir. Diğer yandan hakim, mevcut davada sözkonusu olanın, iki siyaset adamı

arasında bir tartışma değil, fakat bir Devlet adamı olarak Cumhurbaşkanı’na yönelik hakaret

dolu sözler olduğu gerekçesiyle, başvuranın esas hakkındaki görüşlerini de reddetmiştir. İlk

derece mahkemesi hakimi, Cumhuriyet Savcılığı tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisi

Başkanlığı’na Pakdemirli’nin milletvekili dokunulmazlığının kaldırılması talebinde

bulunulduğunu, fakat bundan bir sonuç alınamadığını hatırlatarak, başvuranın

dokunulmazlıktan yararlanamamış olsaydı, yaptığı fiilden ötürü kesinlikle hakkında ceza

hükmü verileceğini belirtmiştir.

28 Mart 1996 tarihinde, başvuran bu kararı da temyize götürmüştür. Hukuk

davalarında ses kayıtlarının kesin delil değil yalnızca karine teşkil ettiğini ileri süren başvuran,

bir kez daha tanıkların dinlenmesini talep etmiştir. Başvuran ayrıca, ödemeye mahkum

edildiği tutarın mülkiyet hakkının ihlali olarak nitelendirmiştir.

3 Haziran 1996 tarihinde Yargıtay, ilk derece mahkemesinin bu kararını onamıştır.

8 Temmuz 1996 tarihinde başvuran kararın düzeltilmesi için başvurmuş, 25 Kasım

1996 tarihinde Yargıtay bu talebi reddetmiştir.

30 Ocak 1997 tarihinde başvuran, gecikme faizleri de eklenerek 7.925.780.000 TL (o

dönemde yaklaşık 60.000 Euro) tazminat ödemiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 10. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuran, dönemin Cumhurbaşkanı Sn. Demirel hakkındaki sözlerinden ötürü büyük

miktarda tazminat ödemeye mahkum edilmesi nedeniyle, AİHS’nin 10. maddesine aykırı

olarak ifade özgürlüğü hakkının ihlal edildiğinden şikayetçi olmaktadır.

A. Temel İlkeler

AİHM öncelikle içtihatlarından doğan temel ilkeleri hatırlatmak ister (Bkz., diğerleri

arasında, Hertel-İsviçre, 25 Ağustos 1998, Derleme Kararlar ve Hükümler 1998-VI, § 46).

İfade özgürlüğü, demokratik bir toplumun en önemli temellerinden birisi olup,

toplumsal ilerlemenin ve her kişinin gelişiminin başlıca koşullarından birini teşkil etmektedir.

AİHS’nin 10. maddesinin 2. fıkrası saklı kalmak koşuluyla, ifade özgürlüğü, yalnızca iyi

karşılanan ya da zararsız veya önemsiz olduğu düşünülen değil, aynı zamanda kırıcı, hoş

karşılanmayan ya da kaygı uyandıran “bilgiler” ya da “düşünceler” için de geçerlidir:

çoğulculuk, hoşgörü ve açık düşünce bunu gerektirir ve bunlar olmaksızın “demokratik bir

toplum” olamaz. 10. maddede benimsenen ifade özgürlüğü bu şekilde olmakla birlikte, yine

de bu, dar bir yorum gerektiren istisnalar içermektedir ve bu hakkı kısıtlama ihtiyacının ikna

edici bir biçimde ortaya konması gerekmektedir.

AİHS’nin 10 § 2 maddesindeki anlamıyla “zorunlu (nécessaire)” sıfatı, “zorunlu bir

toplumsal ihtiyaç” anlamına gelmektedir. Sözleşmeci Devletler böylesi bir ihtiyacın var

olduğuna dair hüküm vermek için belli bir takdir payından yararlanmaktadırlar, fakat bu

takdir payı, aynı anda hem kanuna, hem de bağımsız bir yargı mercii tarafından verilmiş olsa

bile sözkonusu kanunu uygulayan kararlara dayanılarak, AİHM’nin de denetiminden

geçmektedir. Dolayısıyla AİHM, bir “kısıtlama”nın, AİHS’nin 10. maddesinin güvence altına

aldığı ifade özgürlüğü ile bağdaşıp bağdaşmadığı hususuna karar vermede yetki sahibi olan

son mercidir.

AİHM’nin görevi hiçbir şekilde, bu denetimi yerine getirirken, yetkili iç yargı

mercilerinin yerini almak değil, fakat sözkonusu yargı mercilerinin takdir yetkilerini

kullanarak verdikleri kararların, AİHS’nin 10. maddesi açısından doğruluğunu denetlemektir.

Buradan çıkan sonuç, AİHM’nin, Savunmacı Devlet’in bu yetkiyi iyi niyetle, titizlikle ve

makul bir şekilde kullanıp kullanmadığını araştırmakla yetinmek zorunda olduğu değildir:

AİHM, anlaşmazlık konusu olan müdahalenin “gözetilen meşru amaçla orantılı” olup

olmadığını ve bunu haklı göstermek için ulusal makamlar tarafından ortaya konan

gerekçelerin “uygun ve yeterli” görünüp görünmediğini tespit edebilmek amacıyla,

sözkonusu müdahaleyi, davanın bütününe bakarak değerlendirmek zorundadır. Bu şekilde

AİHM, ulusal mercilerin AİHS’nin 10. maddesinde benimsenen ilkelere uygun kurallar

uyguladığından emin olmalı, dahası, bunun, ilgili olayların kabuledilebilir bir takdirine

dayandığına ikna olmalıdır.

Herkes için değerli olan ifade özgürlüğü, seçmenlerini temsil eden, onların kaygılarına

işaret eden ve çıkarlarını savunan halk tarafından seçilmiş bir kimse için özellikle değerlidir.

Sonuç olarak, başvuran gibi, muhalefet partisinden bir milletvekilinin ifade özgürlüğüne

yönelik müdahaleler, AİHM’yi daha sıkı bir denetim gerçekleştirmeye sevk etmektedir

(Kudüs – Avusturya, no: 26958/95, § 36, CEDH 2001-II).

B. İlkelerin Mevcut Davaya Uygulanması

AİHM öncelikle, kendisine gelen davanın, sorumluluğu içeren kararı olduğu kadar

cezanın ağırlığını da ilgilendirmesi halinde, AİHM’nin, verilen tazminat cezasının aşırılığı,

özellikle de hakimin bu miktarı haklı göstermek için ortaya koyduğu gerekçeler üzerine

yoğunlaştığına dikkat çeker. Böylelikle AİHM, 8 Temmuz 1986 tarihli Lingens- Avusturya,

(Seri A n^o103, ss. 24-28, §§ 34-47), 23 Nisan 1992 tarihli Castells- İspanya, (Seri A n^o236,

ss. 20-24, §§ 33-50) ve 25 Haziran 1992 tarihli Thorgeir Thorgeirson – İzlanda (Seri A n^o239,

ss. 24-28, §§ 55-70) kararlarında belirtilen onurun korunmasına ilişkin daha “klasik” davalara

olduğu kadar, mahkeme tarafından verilen tazminat cezasının tutarının anlaşmazlık konusu

olduğu 13 Temmuz1995 tarihli Tolstoy Miloslavsky –Birleşik Krallık (Seri A n^o316-B, ss.71-

78, §§ 35-55) kararına da başvurmak gerektiği kanaatindedir.

1. Müdahale

Hükümet, şeref ve haysiyetine saldırı olduğunu varsayan bir kimse tarafından tazminat

davası açıldığında, başlatılan hukuk muhakemeleri usulünün, yalnızca anlaşmazlığa düşen

tarafları ilgilendirdiğini ve hiçbir surette AİHS’nin 10. maddesindeki anlamıyla “müdahale”

teşkil edemeyeceğini ileri sürmektedir. Hükümete göre, cezai bir yargılama olmayan mevcut

dava kapsamında, başvuranın 10. maddedeki anlamıyla müdahaleden söz etme hakkı

bulunmamaktadır ve bu itibarla başvuranın şikayeti, açıkça dayanaktan yoksun olduğu

gerekçesiyle reddedilmelidir.

Başvuran Hükümet’in bu savıyla, AİHS’nin yatay olarak uygulanabilirliğinin

tanınmadığını ileri sürmektedir. Başvuran, Sn. Demirel’in de kendisine karşı şikayette

bulunmuş olduğunu ve milletvekili dokunulmazlığının kaldırılmasını talep ettiğini, fakat bu

talebin sonuçlandırılmadığını hatırlatmaktadır.

AİHM, mevcut davada bir müdahalenin varlığı konusunda, hakaretten ötürü bir hukuk

davasında alınan cezanın, AİHS’nin 10. maddesinin alanına giren bir müdahale olarak

incelendiği yerleşik içtihatlarını hatırlatır (örneğin, De Haes ve Gijsels-Belçika, 24 Şubat 1997

tarihli karar, Derleme 1997-I). Dolayısıyla AİHM, Hükümet’in bir müdahalenin varolmadığı

temelindeki iddiasının dikkate alınmaması gerektiği kanaatindedir.

2. Müdahale kanunla öngörülmüş müydü?

Başvuran tazminat ödemeye mahkum edilmesinin iç hukukta temeli olduğuna itiraz

etmemektedir. Buna karşılık sözkonusu kanunun, yani Borçlar Kanunu’nun 49. maddesinin,

kendisini malvarlığının yarısından mahrum bırakacak kadar büyük miktarda bir tazminat

tutarını öngörmeye elvermediğini ileri sürmektedir.

Hükümet, Borçlar Kanunu’nun 49. maddesinin, vatandaşların davranışlarını

düzenlemelerini sağlamaya yetecek kadar açık bir dille ifade edilmiş bir norm olduğunu

savunmaktadır. Şayet AİHM bir müdahale saptarsa, bu AİHS’nin 10§2 maddesi uyarınca

“kanunla öngörülmüş”tür.

AİHM, daha önceden de, “şeref ve haysiyete saldırıdan ötürü ödenecek tazminatın

hesaplanmasına ilişkin ulusal yasaların, ortaya çıkabilecek sonsuz sayıdaki durumları

gözönünde bulundurulabilmeye elverişli olması gerektiği” hükmüne vardığını ve sonuç

olarak, 10. maddede yer alan “kanunla öngörülen” kavramının, yargılanan kişinin “kendi

davasında verilebilecek olan tazminat miktarını önceden belirli bir kesinlik derecesiyle

kestirebilmesini” gerektirmediğini hatırlatır (Tolstoy Miloslavsky, adıgeçen karar, § 41).

AİHM, Borçlar Kanunu’nun 49. maddesine göre tazminat miktarının hesaplanmasında

hakimin takdir yetkisinin kısmen keyfi olduğunu kaydeder. Şayet hakim, tarafların sosyo-

ekonomik durumu gibi unsurları gözönünde bulundurmuş olsaydı, uygulanacak bu kriterler

hakime belirli bir takdir payı bırakabilirdi. Öte yandan AİHM, Borçlar Kanunu’nun 49.

maddesinin açıkça orantılılık ilkesini öngörmese bile, bu ilkenin Medeni Kanun’un 4.

maddesinde öngörüldüğünü gözlemlemektedir.

Yüksek bir esneklik derecesinin bu alanda haklı görülebileceği düşünüldüğünde ve

tazminat tutarının hesaplanmasında hakim tarafından gözönünde bulundurulması gereken

kriterler ile Yargıtay tarafından yürütülen denetim dikkate alındığında, AİHM şeref ve

haysiyete saldırıdan ötürü verilecek tazminat miktarına ilişkin ilgili hukuki düzenlemelerin

yeteri kadar açık olduğu sonucuna varmıştır. Kısaca, başvuranın tazminat ödemeye mahkum

edilmesi “kanunla öngörülmüştür” (Bkz., Tolstoy Miloslavsky kararı, s. 91, §§ 42 ve 44).

3. Müdahalede meşru bir amaç gözetiliyor muydu?

Sözkonusu müdahalenin, ilk bakışta AİHS’nin 10§2 maddesi bakımından, yani bir

başkasının şeref ve haysiyetinin korunması açısından meşru bir amaç güttüğü kesinlikle

reddedilemez.

AİHM, başvuranın mahkum edildiği Borçlar Kanunu’nun 49. maddesinin, sözkonusu

meşru amacı açıkça ifade ettiğini not eder. Bununla birlikte mevcut davada, bu hükmün

uygulamaya konmasında gözetilen amacın “meşru” kabul edilip edilemeyeceğinin de

belirlenmesi gerekir. AİHM ikinci soruyu, demokratik bir toplumda müdahalenin gerekliliği

sorusuyla birlikte ve bu sorularla yakından bağlantılı olan hususları da dikkate alarak

inceleyecektir.

4. Demokratik bir toplumda müdahale gerekli miydi?

AİHM, olayların meydana geldiği dönemde iki tarafın konumunun, değerlendirilecek

unsurlar arasında ilk sırada yer aldığını not eder: bir yanda milletvekili ve eski bir bakan olan

başvuran, diğer yanda ise Cumhurbaşkanı Sn. Demirel vardır. Ayrıca başvuran, olaylardan

önce iktidarda olan Anavatan Partisi’nin Genel Başkan yardımcısıdır ve aynı dönemde Sn.

Demirel ana muhalefet partisi lideri olarak politik arenada daha aktif bir konuma sahiptir.

Sonuçta her iki isim de siyaseten çekişmeli uzun bir geçmişe sahiptir. İkinci olarak AİHM,

davaya ait olayların da siyasi bağlamda yer aldığını tespit eder.

Kabuledilebilir eleştiri sınırları hususunda ise AİHM, sıradan bir kimse ile

karşılaştırıldığında bu sınırların, halka mal olmuş bir kişi olarak hareket eden siyaset adamları

için daha geniş olduğunu bir çok kez kabul etmiştir. Siyasetçilerin fiil ve davranışları,

kaçınılmaz olarak ve bilinçli bir şekilde, gazetecilerin olduğu kadar vatandaşların, hepsinden

çok da siyasi rakibinin sıkı bir denetimine tabidir. Bir siyaset adamı, özellikle de kendisi

eleştiriye yol açabilecek halka açık konuşmalar yaptığı zaman daha fazla hoşgörü

göstermelidir. Elbette siyaset adamının namını koruma hakkı vardır, hatta özel yaşamının

dışında bile, fakat ifade özgürlüğüne getirilen istisnalar dar bir yorumu zorunlu kıldığından,

bu korumanın gerektirdikleri ile siyasi sorunların özgürce tartışılmasının getirdiği yararlar

denge içinde olmalıdır (Bkz., özellikle, Oberschlick-Avusturya (no:2), 1 Temmuz 1997 tarihli

karar, Derleme 1997-IV, ss. 1274-1275, § 29 ve adıgeçen Lingens, s. 26, § 42).

Bu durumda AİHM, sözkonusu konuşmanın içeriği ile ilgili olarak, başvuranın

kullanmış olduğu bazı kelimelerin (“yalancı”, “iftiracı”, “Çankaya’nın şişmanı”, “dar

kafalı”, “lastikleri patlasın”, “öbür dünyaya gidince Allah affetmez”), siyasi bir eleştiri

olmaktan çok bir hakaret ve beddua tufanı olduğunu gözlemlemektedir. Polemik gibi görünen

ve belli ölçüde asılsız bir kişisel saldırı içeren bu sözlerin, ilgili kişiler ve konuşmanın

çerçevesi politik alanda yer alsa bile siyasi bir tartışma içindeki bir görüş kapsamında

çözümlenebilmesi zordur (Bkz., a contrario, Oberschlick (no:2), adıgeçen karar, s. 1276, §

33).

Diğer yandan AİHM, başvuranın yerel mahkemeler ve AİHM önünde, Sn. Demirel’in

rakip parti yöneticilerine karşı kullanmış olduğu sözlere gönderme yaptığını

gözlemlemektedir. AİHM, siyaset adamlarının birbirlerine karşı kullandıkları bu sözlerin

açıkça şiddetli tepkiler yaratmaya yönelik olduğunu belirtir.

Bu gözlemler ışığında AİHM, yerel hakimi sözkonusu hükmü vermeye sevk eden

gerekçeleri inceleyecek ve dile getirilen meşru amaç temelinde, başvuran hakkında verilen

mahkumiyetin haklı gösterilmesi için bu gerekçelerin uygun ve yeterli olup olmadığını tespit

edecektir. Bu bağlamda AİHM, mahkumiyet kararının gerekçe kısmında yer alan ve özel

dikkat gerektiren bazı bölümleri ele alacaktır.

AİHM öncelikle, hakimin Borçlar Kanunu’nun 49§2 maddesinde öngörülen “tarafların

sosyo-ekonomik durumu” ölçütüne en azından alışılmamış bir yorum getirmiş ve sözkonusu

ölçütü, tarafların birbirlerine karşı durumları arasında bir denge sağlamak için değil mümkün

olan en yüksek tazminat tutarını belirlemek için kullandığını not eder: “(...) tarafların varlıklı

olduğu (...) Manevi tazminatın bir zenginleşme aracı olmadığı, ya da haksız eylemi özendirici

hale getirmesi şeklindeki klasik görüşler terkedilmiştir (...)” AİHM ancak bu uslamlama ile

Yargıtay içtihatları arasındaki belirgin çelişkiye işaret edebilir.

AİHM diğer yandan, başvuranın toplumdaki yerinin, özellikle eğitim seviyesi ile

üniversite profesörü olarak statüsünün ilgili kişinin aleyhine işleyen etkenler olarak belirdiğini

tespit etmektedir: “Davalının sosyal durumu itibariyle üst düzeyde bulunması nedeniyle

topluma örnek davranışlarının kendisinden beklenmesi gerekir. Aksine davalının olayımızda,

toplum huzurunda davacının kişilik haklarına ağır şekilde ihlalde bulunduğu görülmektedir”.

Bunun ardından hukuk mahkemesi hakimi, başvuranın milletvekili dokunulmazlığından

yararlanamamış olması halinde hakkında uygulanacak olan ceza yasasından bahsetmektedir:

“Ceza Kanunumuzda Cumhurbaşkanına hakaret başlığını taşıyan bölüm hakaret suçunun en

ağır hükmünü ihtiva etmektedir. Davalının, Cumhurbaşkanına hakaret suçundan dolayı

dokunulmazlığının kaldırılması için Cumhuriyet Başsavcılığı’nın hazırlık evrakı fezlekeye

bağlanarak TBMM başkanlığına gönderilmiştir. Fakat TBMM tarafından başvuran hakkında

herhangi bir hukuki işlem başlatılmamıştır. Eğer bu suçu herhangi bir Türk vatandaşı işlemiş

olsaydı, CMUK ilgili hükümleri gereğince Suçüstü Hükümlerine göre yargılanıp TCK’nın

ilgili maddesi gereğince tutuklanarak, tecil ve para cezasına çevrilmeksizin [hapis cezasına]

mahkum olması gerekirdi. Davalı bu eylemi ile dokunulmazlığından yararlanarak bu işlemle

karşılaşmamıştır. Bu durum kendisini eyleminden dolayı haklı duruma getirmez.”

AİHM, hukuki cezanın keyfi bir biçimde değerlendirilmiş olduğu görüntüsünü veren

bir diğer kaygı verici unsuru daha inceleyecektir: sözkonusu değerlendirme, davacının

şahsiyetine yönelik zararın dikkate alınmasıyla değil, Cumhurbaşkanı’nın statüsünün aşırı

ölçüde korunması yoluyla yapılmıştır: “Siyasetçiler arasında sert sözlerin söylenmesi bir

derece makul ve siyasetin gereği kabul edilirse de, Devlet Başkanlığı makamında bulunan

kişinin bu makama gelmekle politikacılık sıfatından arınıp, Devlet Adamlığı sıfatını

kazandığından bu kişiye karşı suç teşkil edecek davranışları makul görmek mümkün

değildir(...)Davacı, Devletimizin içte ve dış ülkelerde temsilcisidir. Onun kişiliğine karşı

sarfolunan ağır sözler, aynı zamanda Cumhurbaşkanlığı makamının manevi şahsiyetini

zedelediği gibi temsil ettiği Türkiye Cumhuriyeti’nin kanı, teri, şehitleri ve gazileri ile

kurulmuş, kurucusu ulu Atatürk tarafından Türk milletine emanet edilmiştir. Herkesin emanet

edilen Türkiye Cumhuriyetini korumak ve kollamak görevidir. Bu durum karşısında, davalının

ağır hakaretinin vahameti açık ve seçik görülmektedir, içeride ve dışarıda Türkiye’yi

parçalamak isteyenler varken, Cumhurbaşkanlığı makamının zaafa uğratılması bu güçlere

cesaret verir.”

AİHM daha önce de, suç alanında özel bir yasa ile artırılan korumanın ilkesel olarak

AİHS’nin ruhuna aykırı olduğunu ifade etmiştir. AİHM, Colombani ve diğerleri–Fransa

kararında (no: 51279/99, §§ 66-69, CEDH 2002-V) devlet adamalarına ve yabancı

diplomatlara karşı işlenen suçlara ilişkin yürürlükten kaldırılan 29 Temmuz 1881 tarihli

Fransız yasasını incelemiş ve güdülen amaçla orantılı olarak karaçalma ve hakaretin yasayla

suç sayılmasının, herkes için olduğu gibi devlet başkanları için de, şeref ve haysiyetlerine

yönelik bir saldırı ya da hakaret dolu sözlerin cezalandırılmasını sağlamaları açısından yeterli

olduğunu hatırlatmıştır (Bkz., adıgeçen Colombani kararı, 67. paragraf). AİHM ancak, ilgili

yasa hakkındaki görüşünü, daha doğrusu hakimin kişisel kanaatini açığa vuracak şekilde

yasayı yorumladığı ve bu yasayla öngörülen “tarafların durumu” kriterinin bir ayrıcalığı

belirtmek için desteğe dönüştürüldüğü keyfi takdir konusundaki düşüncesini yineleyebilir.

Son olarak AİHM, hakimin, Cumhurbaşkanı’nın maruz kaldığı manevi zarar

konusundaki son derece katı anlayışına (“Burada, hiçbir şekilde telafi edilemeyecek olan

eksilen kişilik değerleri söz konusudur”) ve kuşkusuz aynı kavramsal mantığı izleyen tazmine

ilişkin takdirine (“İşte bu nedenle hiç olmazsa, manevi tazminatın miktarını yüksek tutarak

faili caydırma ve mağduru tatmin amacına ilişkin görüş, batı hukuk sisteminde

yürürlüktedir”) dikkat çeker. Ulusal mevzuat ve içtihatlardaki orantılılık ilkesine aykırı olarak

hakimin cezalandırıcı düşünme biçimi, tazminatı hukuki bir cezaya dönüştürmüştür.

AİHM yukarıda anlatılanları gözönünde aldığında, mahkumiyet verilmesiyle gözetilen

amacın ne Borçlar Kanunu’nun 49. maddesinde yer alan ve elbette AİHS’nin 10§2 maddesine

göre meşru olan amaçla aynı olduğuna, ne de yasanın bu şekilde uygulanmasının zorunlu bir

toplumsal ihtiyaca cevap verdiğine ikna olmuştur. Esasen, yukarıda da belirtildiği üzere

hakimin gerekçesinin uygunluğuna bağlı sorunsal, “orantılılık” ölçütünün incelenmesini

gerektirmektedir.

Tazminata ilişkin tüm kararların haysiyete yönelik saldırı ile makul bir orantılılık

ilişkisi kurması gerektiği düşünüldüğünde, AİHM içtihatlarına göre bir hukuk davasında

başvurana yüklenen tazminat tutarı, AİHS’nin 10. maddesine yönelik bir müdahale teşkil

edebilir (Bkz., örneğin adıgeçen Tolstoy Miloslavsky kararı, s. 71, § 35).

Hükümete göre ilk derece mahkemesi tarafından 29 Şubat 1996 tarihinde başvurana

verilen tazminat cezası 57.819 Euro’ya denk düşmektedir ve bu tutar izlenen meşru amaç ile

orantılıdır.

Başvuran ise olayın meydana geldiği 15 Nisan 1995 tarihindeki Resmi Gazete’de

yayımlanan döviz kurlarını baz alarak, sözkonusu tutarı 87.353 Euro olarak hesap etmiştir.

Başvuran tazminat tutarının mal varlığıyla orantılı bir biçimde tespit edildiğini hatırlatarak,

hakimin açıkça, sahip olduğu ekonomik olanakları ortadan kaldırarak kendisini

cezalandırmaya yönelik davrandığını düşünmektedir. Başvurana göre, hukuk mahkemesi

hakimi, cezalandırıcı bir mantıkla hareket etmiş ve cezai bir mahkumiyet verilemeyeceği için

fahiş tutarda bir tazminat cezası belirleyerek, hukuki yaptırımı “etkin” kılmak için elinden

gelen tüm gayreti göstermiştir.

AİHM, ilgili ulusal yasalarda bu tür tazminatlar için tavan veya taban tutarlar tespit

edilmediğini, fakat verilecek tutarın hesaplanmasını düzenleyen üç kriter öngörüldüğünü not

eder: tarafların statüleri, görevleri ve ekonomik durumları. AİHM mevcut davada sözkonusu

hükmün gerekçesinden, hukuk mahkemesinin, bu üç kriter dışında, başvuranın

dokunulmazlıktan yararlanması sayesinde hakkında cezai kovuşturma açılamayacağı

olasılığını dikkate almakla yetindiğini tespit etmektedir. Oysa bir hukuk mahkemesinin, ceza

mahkemelerini ikame etmek gibi bir işlevi olamaz.

Ayrıca ne ilk derece mahkemesinin ne de Yargıtay’ın, Medeni Kanun’un 4.

maddesinde yer alan ve tazminat tutarlarının belirlenmesinde orantılılık ilkesini öngören genel

hükümlere başvuramamaları şaşırtıcıdır. AİHM bu kadar büyük miktardaki bir tazminatın

özellikle eleştiriye açık olması gerektiği kanaatindedir. AİHM ayrıca başvuranın, sözkonusu

tazminatın, Türkiye’de şeref ve haysiyete saldırı konusunda verilmiş en yüksek tutarda olduğu

şeklindeki sözlerinin de dikkate alınması gerektiğini düşünmektedir (Bkz., mutadis mutandis,

Tolstoy Miloslavsky, adı geçen karar, ss. 75-76, § 49). Bu itibarla AİHM, başvuranın

söylediklerine karşı Hükümet tarafından uygun delil üretilmediğini kaydeder.

Yukarıda anlatılanlar dikkate alındığında AİHM, başvuranın tazminat cezası ödemeye

mahkum edilmesinin “kanunla öngörüldüğü” ve AİHS’nin 10§2 maddesi uyarınca “meşru bir

amaç” güttüğü kanaatine varmıştır. Bununla birlikte mevcut davada yasanın uygulanış biçimi

şüphelidir. Sonuç olarak, verilen tazminat cezasının miktarı, bu tür davalarda genellikle

verilen tutarlarla ve sözkonusu konuşmanın ağırlığıyla karşılaştırıldığında, ulusal yasalarla

gözetilen amaç ile makul bir orantılılık ilişkisi kesin olarak bulunmadığı için, bu kadar büyük

bir miktarda tazminat cezası verilmesinin “demokratik bir toplumda gerekli” olduğu kabul

edilemez.

Dolayısıyla AİHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 6§1 MADDESİ VE 1 NO’LU EK PROTOKOL’ÜN 1.

MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

İki ayrı konuda daha şikayette bulunan başvuran, adil bir yargılamadan

yararlanmadığını, zira hakimin taraflı ve silahların eşitliği ilkesine aykırı davrandığını iddia

etmekte ve bu itibarla AİHS’nin 6§1 maddesine gönderme yapmaktadır.

Diğer yandan başvuran, malvarlığının yarısına denk düşen bir tazminat ödemek

zorunda bırakılmasının 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesini ihlal ettiğini düşünmektedir.

AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiği sonucuna varan AİHM, AİHS’nin 6§1 veya

1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesine ilişkin ayrı bir sorunun ortaya çıkmadığı kanaatine

varmış ve sözkonusu şikayetlerin ayrı bir incelemeyi gerektirmediğine karar vermiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

AİHS’nin 41. maddesinde belirtilen unsurlar.

A. Tazminat

1. Maddi tazminat

Başvuran, tüketici fiyatları endeksi aracılığıyla ve sözkonusu tutarı Ekim 2002

tarihinde geçerli olan Euro değerine çevirerek, ödemesini yaptığı toplam miktarı şu an için

125.655 Euro olarak hesap etmektedir. Bu miktara, şayet para Türkiye’deki bir bankaya

yatırılmış olsaydı işlenecek olan toplam 62.827 Euro tutarında faiz eklenince, başvuran maddi

tazminatın 188.482 Euro’ya kadar yükseldiğini ileri sürmektedir.

Hükümet, başvuranın maddi tazminat adı altında talep ettiği miktarın aşırı olduğu

kanaatindedir. Hükümet, AİHM’nin bir ihlal tespit etmesi halinde bu tespitin yeterli

olduğunun gözönünde bulundurulmasını talep etmektedir.

2. Manevi tazminat

Başvuran ayrıca, Sn. Demirel’in rakibi olmanın kendisini Başbakan Yardımcısı veya

Bakan gibi itibarlı mevkilere getirilmekten yoksun bıraktığını ileri sürerek, AİHM’den

kendisine10.000.000 Euro tutarında manevi tazminat ödenmesine karar vermesini talep

etmektedir. Bu iddia konusunda başvuran, olayların meydana geldiği dönemde Başbakan olan

Mesut Yılmaz’ın bu yöndeki beyanından yararlanmaktadır.

Hükümet ise başvuranın bu iddialarının tamamen spekülasyona dayandığını ileri

sürmektedir.

3. AİHM’nin Takdiri

AİHM, mevcut davada ihlal tespitinin her şeyden önce, başvuranın ödemesi gereken

tazminat tutarının orantılılıktan yoksun olmasına dayandığını hatırlatır. Bununla birlikte

AİHM, sözkonusu davada hesap edilecek tazminat tutarının belirlenmesi amacıyla ulusal

mahkemelerin yerini alamayacağı kanaatindedir. AİHM başvuran tarafından ödenen tutarın,

gecikme faizleri ile birlikte yaklaşık 60.000 Euro olduğunu not eder.

AİHM hakkaniyete uygun olarak başvurana maddi ve manevi tazminat için toplam

35.000 (otuzbeş bin)Euro verilmesine karar vermiştir.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuran 28 Ocak 1997 tarihinde, avukatıyla bir sözleşme yaptıklarını ve buna göre

sözleşmenin imzalandığı anda 300.000.000 TL (yaklaşık 2116 Euro) tutarında bir ön ödeme

yaptığını belirtmektedir. Sözkonusu sözleşmenin ek şartlarına göre, başvuranın AİHM’deki

davayı kazanması halinde, avukatına 8.700 Amerikan Doları (6672,9 Euro) tutarında ödeme

yapması gerekmektedir.

Hükümet ise bu talebi aşırı bulmakta ve belgelendirilmediğini ileri sürmektedir. Bu

açıdan Hükümete göre avukat, müvekkili ile sözleşme yapmakla yetinmeyip, üzerinde vergi

numarası bulunan faturanın aslını da başvurana vermek zorundadır.

6672,9 Euro konusunda ise AİHM, quota litis anlaşmasının sözkonusu olduğunu

belirtir. Sözkonusu anlaşma yalnızca avukatı ve müvekkili arasında yükümlülükler doğurur ve

AİHM’yi bağlayamaz. AİHM sadece iddia edilen masrafların gerçekliğine göre değil, aynı

zamanda bunların makul olup olmadığını da dikkate alarak ödenecek masraf ve harcamaların

düzeyini tespit etmek zorundadır (Bkz., mutadis mutandis, Iatridis-Yunanistan (dostane

çözüm) [GC], no: 31107/96, § 55, CEDH 2000-XI).

AİHM, AİHS’nin 41. maddesi uyarınca Pakdemirli’ye hakkaniyete uygun olarak

masraf ve harcamalar için 3.000 (üç bin) Euro ödenmesine karar vermiştir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı % 3 'lük

faiz oranının uygulanacağını belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AİHM OYBİRLİĞİYLE ,

1. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine,

2. AİHS’nin 6§1 maddesi ve 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesine dayanan

şikayetlerin ayrı ayrı incelenmesine gerek olmadığına,

3. a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince, kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı

Hükümetin başvurana,

i. manevi tazminat için 35.000 (otuzbeş bin) Euro ödemesine,

ii. masraf ve harcamalar için 3.000 (üç bin) Euro ödemesine;

iii. KDV, pul, harç ve masrafların yukarıdaki miktarlara yansıtılabilmesine;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar,

Hükümetin, Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan

fazlasına eşit oranda basit faizi uygulamasına;

4. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

karar vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77§§ 2 ve 3

maddesine uygun olarak 22 Şubat 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.