C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

PÜTÜN - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:31734/96)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

22 ARALIK 2005

Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde

kesinleꢀecek olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 31734/96 baꢀvuru no’lu davanın nedeni, Türk

vatandaꢀı Ali ꢁahin Pütün’ün (Baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM), 8

Mayıs 1996 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin (AĐHS)

eski 25. maddesi uyarınca yapmıꢀ oldukları baꢀvurudur. Baꢀvuran, Đstanbul Barosu

avukatlarından Ö. Kılıç tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

1977 doğumlu baꢀvuran Ali ꢁahin Pütün, halihazırda Almanya’da ikamet etmektedir.

Olayların meydana geldiği dönemde Đstanbul’da fast-food restoranı iꢀletmekteydi.

A. Baꢀvuranın Yakalanması ve Gözaltına Alınması

A.Y. adlı kiꢀinin, silahlı örgüt olan Devrimci Halk Kurtuluꢀ Partisi Cephesi (DHKP-C)

üyelerinin gizli toplantı yapmaları konusunda yaptığı ihbar üzerine, 11 Kasım 1995 tarihinde

Đstanbul Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele ꢁubesi ekipleri, baꢀvuranı ve diğer dört kiꢀiyi

tutuklamıꢀlardır.

Yakalama tutanağında, polislere karꢀı koyarak arabaya binmeyi reddettiğinden dolayı,

baꢀvuranın zor kullanılarak zaptedildiği yer almıꢀtır.

Aynı gün baꢀvuran, Fatih (Đstanbul) ꢁubesi’nde gözaltına alınmıꢀtır.

Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Baꢀsavcısı, Fatih

ꢁubesi’nin talebi üzerine 13 Kasım 1995 tarihinde, baꢀvuranın gözaltı süresinin 20 Kasım

1995 tarihine kadar uzatılmasına karar vermiꢀtir.

Tutulu olduğu sırada polisler, ilgiliye itirafta bulunması için iꢀkence uygulamıꢀlardır.

Baꢀvuran, 18 Kasım 1995 tarihinde itirafta bulunmuꢀ ancak ifade tutanağını

imzalamayı reddetmiꢀtir.

Fatih ꢁubesi, gözaltının son günü olan 20 Kasım 1995 tarihinde, Đstanbul Adli Tıp

Kurumu tarafından baꢀvuranın muayene edilmesine karar vermiꢀtir.

Baꢀvuran, nörolojik muayenenin ardından Savcı tarafından dinlenmiꢀtir. Baꢀvuran

polislere zorluk çıkarmadığını savunarak, iꢀkence altında itirafta bulunduğuna dayanarak

kendisine atılan suçlara ve hakkında düzenlenen yakalama tutanağına itiraz etmiꢀtir.

Baꢀvuran, 21 Kasım 1995 tarihinde DGM hakimi önüne çıkarılmıꢀtır. Baꢀvuran

Cumhuriyet Baꢀsavcısı önünde verdiği beyanları kabul etmiꢀ ancak, polis tarafından alınan

ifadesini kesinlikle reddetmiꢀtir. Dava hakimi, deliller ve baꢀvuranın yerine getirmesi gereken

yükümlülükler gözönünde bulundurarak baꢀvuranın serbest bırakılmasına karar vermiꢀtir.

Cumhuriyet Baꢀsavcısı, karara itiraz etmiꢀtir. Hakim itiraz talebini kabul ederek

baꢀvuranın tutuklanmasına karar vermiꢀ ve sonuç olarak baꢀvuran Bayrampaꢀa (Đstanbul)

Cezaevine konulmuꢀtur.

2

B. Baꢀvuranın Gözaltına Alınmasından Sorumlu Polisler Hakkında Açılan Ceza

Muhakemesi Usulü

1995 yılı Kasım sonu Aralık baꢀında, gözaltından sorumlu polisler hakkında

baꢀvuranın yaptığı ꢀikayet üzerine, ceza soruꢀturması açılmıꢀtır.

11 Aralık 1995 tarihinde dava hakkında yapılan soruꢀturmadan sorumlu Savcı, Fatih

Savcılığı lehine ratione loci yetkisizlik kararı almıꢀtır. Savcı, verdiği kararda, yapılan kötü

muamele iddialarının, Adli Tıp Kurumu’nun 20 Kasım 1995 tarihli sağlık raporuyla ve

nöroloji kliniği görüꢀüyle örtüꢀtüklerini ancak Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 243-245

maddelerinin alanlarına girdiklerini açıklamıꢀtır.

Dosya Fatih Savcılığı’na sevk edilmiꢀtir. 28 Kasım 1997 tarihinde Savcılık,

baꢀvuranın dosyasını askıda olan diğer iki dava dosya ile birleꢀtirerek, Đstanbul Ağır Ceza

Mahkemesi önünde sekiz polisi, baꢀvuranın da aralarında bulunduğu üç tutukluya kötü

muamelede bulunma suçuyla itham etmiꢀtir.

Baꢀvuranın ortaya koyduğu olaylardan haklarında dava açılan T.K. ve S.A. adlı

polisler suçsuz olduklarını ileri sürmüꢀlerdir.

Đstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, 6 Aralık 2000 tarihli kararla, T.K. ve S.A. adlı iki

polisi TCK’nın 243§1 maddesi gereğince suçlu bularak, her birini bir yıl hapis ve üç ay

görevden uzaklaꢀtırma cezasına çarptırmıꢀtır.

TCK’nın 59§2 maddesi uyarınca verilen cezaların indirimine gidilerek T.K., on ay

hapis iki buçuk ay görevden uzaklaꢀtırma ve S.A., on bir ay yirmi gün hapis ve iki ay yirmi

yedi gün görevden uzaklaꢀtırma cezalarına çarptırılmıꢀlardır.

Ağır Ceza Mahkemesi, 647 sayılı Kanun’un 6. maddesi gereğince, sanıkların

tekerrüren suç iꢀleme eğiliminin bulunmadığı kanaatinde olup sözü edilen suçların infazının

ertelenmesi kararı almıꢀtır.

27 Mayıs 2002 tarihinde, T.K.’ya iliꢀkin karar Yargıtay tarafından onanmıꢀ ancak S.A.

hakkında verilen karar bozulmuꢀtur.

Baꢀvuran serbest bırakıldığı 9 Mayıs 1996 tarihinden itibaren Türkiye’den kaçması

nedeniyle sözkonusu usulü iꢀlemler boyunca oturumlara katılmamıꢀtır.

C. Baꢀvuran Hakkında Baꢀlatılan Ceza Muhakemesi Usulü

Savcı, 4 Aralık 1995 tarihli iddianamesiyle, silahlı çeteye yardım ve yataklık

yapmaktan oluꢀan suçlara yer veren TCK’nın 169. maddesi gereğince baꢀvuranın mahkum

edilmesini talep etmiꢀtir. Savcı, bu talebine dayanak olarak, özellikle baꢀvuranın polise

verdiği dava konusu itiraflarını öne sürmüꢀtür.

DGM önünde böylece baꢀlayan ceza muhakemesi usulü, baꢀvuran hakkında kamu

davası açılmasının zamanaꢀımına uğradığı yönündeki 24 Aralık 2002 tarihli kararla

sonuçlanmıꢀtır.

3

I. BAꢁVURANIN AĐHS’NĐN 3. MADDESĐNE ĐLĐꢁKĐN ꢁĐKAYETĐNĐN YENĐDEN

ĐNCELENMESĐNE YÖNELĐK TALEBĐ HAKKINDA

Baꢀvuran, savunmasında, AĐHS’nin 3. maddesine iliꢀkin ilk ꢀikayetinin esastan

incelenmesini rica etmektedir. Zira hiçbir zaman uygulanan sözkonusu iꢀkencelerden dolayı

maruz kalınan zararın tazmin edilmesini sağlamadığından, iç hukuk tarafından teoride tanınan

baꢀvuru yollarını tüketmesine gerek yoktur.

Bu bağlamda, baꢀvuran kendisine iꢀkence yapan kiꢀilerin, Türkiye’de var olan idari

uygulama uyarınca kendilerine tanınan müsamadan faydalanarak zorla itiraf ettirmeye devam

ettiklerini hatırlatmaktadır.

AĐHM, Türkiye’de mevcut olan cezai, hukuki ve idari baꢀvuru yollarını izlemekten

baꢀvuranı muaf tutacak nitelikte özel koꢀulların bulunmadığını tespit ettikten sonra, 18 Kasım

2004 tarihinde, yukarıda belirtilen ꢀikayeti AĐHS’nin 35§1 maddesi uyarınca iç hukuk

yollarının tüketilmediği gerekçesiyle bertaraf ettiğini ve bunun da halihazırdaki dava

koꢀullarına uygun olduğunu hatırlatmaktadır (Pütün-Türkiye (karar), no: 31734/96, AĐHM

2004-XII).

AĐHM, daha önce baꢀvuranın yukarıda dile getirilen yollardan biri veya diğerine

baꢀvurmaya çalıꢀtığını düꢀündürecek hiçbir ꢀey olmadığından, kararına aksi yönde bir karar

almak için hiçbir neden görmemekte ve sonuç olarak talebi reddetmektedir.

II. AĐHS’NĐN 5. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, kendisinin maruz kaldığı özgürlükten yoksun bırakıcı tedbirlerin sadece

itirafta bulunması amacı güttüğünü savunmaktadır. Baꢀvuran AĐHS’nin 5§1 –c ve 3

maddesinin ihlal edildiğini iddia etmektedir.

A. Tarafların Savları

Baꢀvuran, sadece itirafta bulunmasını sağlamak için, baꢀvuranla birlikte yargılanan

sanıktan gayri meꢀru yoldan elde edilen ihbara dayanılarak yakalandığını iddia etmektedir. Bu

bağlamda, baꢀvuran, iꢀkence altında, her türlü adli denetimden uzak ve avukatı ve ailesiyle

hiçbir bağlantı kuramadan geçirdiği gözaltı süresini ortaya koymaktadır.

Hükümet, iç hukuk yollarının tüketilmemesine iliꢀkin argümanını ortaya koymuꢀtur.

Hükümet, baꢀvuranı, ne Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 128§4 maddesinin sunduğu

itiraz yolunu ne de yasaya aykırı olarak yakalanan ya da tutuklanan kiꢀilerin tazmin

edilmesine iliꢀkin 466 sayılı Kanun’un 1. maddesine göre tazmin yolunu önceden

kullanmadan AĐHM’ye baꢀvurmakla itham etmektedir.

Hükümet esas hakkında ise, Türk hukuk sisteminde öngörülen gözaltı koꢀullarına

atıfta bulunmakta ve Pütün’ün yakalanmasının yanı sıra tutuklanmasının da, sözkonusu

dönemde yürürlükte olan mevzuata uygun olmakla birlikte hakkında varolan ꢀüphelerin

ciddiyetiyle kanıtlandığına dikkati çekmektedir.

Hükümet, 6 Mart 1997 tarihli ve 4229 sayılı Kanun’la yakalanan kiꢀilerin lehine

yapılan değiꢀiklikleri hatırlatmaktadır (Bkz. Pütün).

4

B. AĐHM’nin Takdiri

1. Hükümet’in ön itirazı hakkında

AĐHM, AĐHS’nin 5. maddesine göre yapılan ꢀikayetler konusunda Hükümet’in, ilk

kez 7 Mart 2005 tarihli savunmasında iç hukuk yollarının tüketilmemesini ileri sürdüğünü,

halbuki bunu AĐHM Đçtüzüğü’nün 55. maddesi gereğince kabul edilebilirlik aꢀamasında

sunulan savunmada yapması gerektiğini gözlemlemektedir (N.C.-Đtalya, no: 24952/94, § 44,

AĐHM 2002-X).

AĐHM, kesin bir sonuca götüren ve bu aꢀamadan sonraki hiçbir olayın kendisinin

bilgisine sunulmadığından dolayı, Hükümet’in ön itirazını dava hakkının düꢀmesi

gerekçesiyle reddetmektedir.

2. Esas hakkında

Bu durumda, Pütün’ün gözaltı süresinin, 11 Kasım 1995 tarihinde yakalanması ile

birlikte baꢀladığını ve 21 Kasım 1995 tarihinde Đstanbul DGM yedek hakimi önüne

çıkarıldığında sona erdiğine hiç kimse itiraz etmemektedir.

Bu bağlamda, AĐHM Türk mevzuatının AĐHS’nin 5§3 maddesi hükümlerine uyumlu

hale getirilmesini amaçlayan kanun değiꢀikliği tekliflerini memnuniyetle karꢀılamaktadır.

Ancak AĐHM’nin bu durumda, baꢀvuranın davasına özel koꢀulları değerlendirme görevi

bulunmaktadır. Sözkonusu özel koꢀullar, ilgilinin on gün boyunca, sözkonusu tedbirin

uzatılmasına karar veren hukuki merciden baꢀka merciyi görme olanağından yoksun olarak,

gizli gözaltına maruz kaldığını kesin olarak ortaya konulmasını sağlamaktadır.

Đlgilinin sözkonusu faaliyetlere karıꢀtığına dair ciddi ꢀüpheler mevcut olsa da, 5.

Madde uyarınca, ulusal makamların, terör ya da benzeri nitelikli suçun bulunduğunu

düꢀündükleri her durumda, ulusal mahkemelerin ve en son AĐHS’nin denetim organlarının her

türlü etkin denetiminden uzak olarak ꢀüphelileri yakalama ya da gözaltına almaya yetkili

olmadıklarını hatırlatmak gerekir (Dikme-Türkiye, no: 20869/92, § 64 ve 66, AĐHM 2000-

VIII).

Benzeri suçlarla mücadele alanında soruꢀturma makamlarının karꢀı karꢀıya

kalabileceği özel sorunlar ve en azından baꢀvuran hakkında alınan özgürlükten yoksun

bırakan tedbirin, mevcut haliyle iç hukuka uygunluğu, 5§3 maddesinin gerektirdiği gibi

makamları, sanığı “hemen” hakim önüne çıkarmadan muaf tutamaz (ibidem, § 61 ve 64).

Bu konuda AĐHM, Brogan ve diğerleri-Birleꢀik Krallık kararında, daha sonra da

birçok kez onaylanan, adli denetimden uzak dört gün altı saatlik bir gözaltının, toplum için

teröre karꢀı gerekli önlemleri alma amacı gütse de, 5§3 maddesinin izin verdiği kesin sınırları

aꢀtığına karar vermiꢀtir (29 Kasım 1988 tarihli karar, A serisi no: 145-B, s. 33-34, § 62).

AĐHM, sözkonusu karardan vazgeçirmek için, Hükümet haklı hiçbir olay ya da

argüman sunmadığından, bu davada gözaltı süresinin 5§3 maddesinde yer alan ivedilik

gerekliliğine cevap vermediği sonucuna varmaktadır.

Dolayısıyla sözkonusu hüküm ihlal edilmiꢀtir. Böyle bir tespit ise AĐHM’yi, AĐHS’nin

5§1 c) maddesi açısından ortaya konulan diğer olayları incelemekle yükümlü kılmamaktadır.

5

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran maddi tazminat olarak 7.000 Euro istemektedir. Ayrıca baꢀvuran, iꢀkence

altında tutulması ve ailesinin ve kendi gururunun çiğnenerek, haksız olarak “terörist” ilan

edilmesinden kaynaklanan hem fiziksel hem de psikolojik travmalara maruz kaldığından

dolayı manevi zarar olarak 20.000 Euro istemektedir.

AĐHM, baꢀvuranın iddia edilen maddi zararının niteliğini açıklamadığını ve herhangi

bir belgeyle iddialarını desteklemediğini gözlemlemektedir. Dolayısıyla bu iddialar kabul

edilemez.

Ancak AĐHM, hakkaniyete uygun olarak baꢀvurana manevi zarar için 3.500 Euro

verilmesinin uygun olacağına kanaat getirmektedir.

B. Masraf ve Harcamalar

Baꢀvuran temsil edilmesine bağlı masraf ve harcamalar adı altında, avukatının

mektubunu dayanak olarak sunarak, toplam 3.350 Euro istemektedir.

AĐHM, 41. madde gereğince, sadece gerçekten gerekli olarak yapılan ve makul

miktardaki masrafların geri ödenebileceğini hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında,

Nikolova-Bulgaristan, no: 31195/96, § 79, AĐHM 1999-II).

Baꢀvuran iddialarını belgelemese de, AĐHM, hakkaniyete uygun olarak, 1.200

Euro’dan, adli yardım olarak Avrupa Konseyi’nin daha önce vermiꢀ olduğu 4.100 Fransız

Frangı’na denk gelen 625,04 Euro düꢀürülerek kalan miktarın baꢀvurana ödenmesinin makul

olduğuna kanaat getirmektedir.

C. Gecikme faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına 3 puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE

1. Baꢀvuranın, AĐHS’nin 3. maddesine göre yaptığı ꢀikayetinin yeniden incelenmesi talebinin

reddedilmesine;

2. Hükümet’in ön itirazının reddedilmesine;

3. AĐHS’nin 5§3 maddesinin ihlal edildiğine;

4. Davanın AĐHS’nin 5§1 –c maddesi açısından incelenmesine gerek olmadığına;

5. a) Bu kararın, AĐHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in

baꢀvurana:

i. manevi tazminat için 3.500 Euro (üç bin beꢀ yüz Euro)

ii. masraf ve harcamalar için 574,96 Euro (beꢀ yüz yetmiꢀ dört Euro doksan altı sent)

iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;

6

b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda

belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle

gecikme faizi uygulanmasına;

6. Hakkaniyete uygun tazminata iliꢀkin diğer taleplerin reddine karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 22 Aralık 2005 tarihinde, Đçtüzüğün 77.

maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.

7