CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

SONER ONDER - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:39813/98)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

12 TEMMUZ 2005

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 39813/98 başvuru no’lu davanın nedeni,

Türk vatandaşı Soner Önder’in (Başvuran) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) 6

Ocak 1998 tarihinde, Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS)

eski 25. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuran, İstanbul Barosu

avukatlarından H. Kaplan tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

1974 doğumlu başvuran, Keldani kökenli olup olayların meydana geldiği sırada

İstanbul Teknik Üniversitesi’nde öğrenci idi.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

25 Aralık 1991 tarihinde, saat 12.30-13.30 sularında bir grup Bakırköy’de (İstanbul)

protesto gösterisi düzenlemiş ve göstericiler Olağanüstü Hal Bölge Valisi’nin (OHAL) erkek

kardeşine ait mağazaya molotof kokteylle saldırıda bulunmuşlardır. Olay sırasında on iki kişi

ölmüş, on iki kişi de yaralanmıştır.

25 Aralık 1991 tarihli gözaltı tutanağında, altmış kişilik bir gösterici grubun

«Kürdistan ve Apo yanlısı» sloganlar attığı, bazı göstericilerin bankalara saldırıp civardaki

mağazalara molotof kokteyli attıkları, taş ve sopalarla saldırıda bulunduklarına yer verilmiştir.

Tutanakta başvuranın elinde molotof kokteyli ile yakalandığı belirtilmiştir.

Bakırköy Cumhuriyet Savcısı tarafından hazırlanan 25 Aralık 1991 tarihli olay

tutanağında bir grup gösterici tarafından molotof kokteyli atılarak bir mağazanın ateşe

verildiği yer almaktadır.

2 Ocak 1992 tarihinde başvuran, polis tarafından dinlenmiş, alınan ifadesinde bir

molotof kokteyl attığını, diğer molotof kokteylin elinde kaldığını, Kulp, Lice, Maraş

katliamlarının yıl dönümü vesilesiyle protesto gösterisi düzenleneceği konusunda Yavuz kod

bir kişi tarafından haberdar edildiğini ve OHAL Bölge Valisi’nin kardeşine ait bir mağazaya

molotof kokteyl attıklarını dile getirmiştir.

8 Ocak 1992 tarihinde başvuran ve diğer beş tutuklu İstanbul Adli Tıp Kurumu’na

götürülmüşlerdir. Adli tabip tarafından hazırlanan raporda, başvuran da dahil olmak üzere bu

kişilerin vücudunda hiçbir şiddet veya darp izine rastlanılmadığı belirtilmiştir.

Aynı tarihte başvuran Savcılık tarafından dinlenmiştir. Başvuran gözaltında alınan

ifadesini yalanlamıştır.

9 Ocak 1992 tarihinde başvuran hakim tarafından dinlenmiş ve hakim tutuklama kararı

vermiştir. Başvuran hakim karşısında verdiği ifadesinde suçsuz olduğunu ileri sürerek gözaltı

ifadesini baskı altında gözleri bağlı olarak imzaladığını iddia etmiş ve bu ifadeyi inkar

etmiştir. Savcılık önünde verdiği ifadesini kabul etmiş ancak yakalama tutanağına itiraz

etmiştir.

17 Ocak 1992 tarihinde, sırasıyla 17 ve 16 Ocak 1992 tarihli Eyüp Savcılığı’nın ve

İstanbul Cezaevi Müdürlüğü’nün talepleri üzerine, Adli Tıp Kurumu’nun Eyüp Şubesi

başvuranı muayene etmiş ve doktor, tespit edilen ağrıların başvuranın hayatını tehlikeye

sokmadığına kanaat getirerek 10 günlük iş göremez raporu vermiştir.

İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Başsavcısı 28 Ocak 1992

tarihli iddianamesi ile, Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 168 § 2 maddesi uyarınca yasadışı bir

örgüte yardım ve yataklık etme ve bir mağazaya molotof kokteyli atma gerekçelerinden

başvuran hakkında ceza davası açmıştır.

DGM’deki duruşma sırasında başvuran, olay günü saat 12.00 sularında Bakırköy

Ortodoks kilisesindeki dini törene katıldığını, tören sonrasında evine gitmek üzere otobüse

bindiğini, yolda yapılan kimlik kontrolü sırasında Mardin kökenli olması nedeniyle

yakalanarak gözaltına alındığını ifade etmiştir.

Biri askeri olmak üzere üç hakimden oluşan DGM, 18 Ekim 1994 tarihinde, TCK’nın

125. maddesi uyarınca aralarında başvuranın da bulunduğu kişileri devletin bölünmez

bütünlüğünü bozma, yasadışı gösteri düzenleme ve silahlı saldırı sonucu ölüme sebebiyet

verme suçlarından ölüm cezasına çarptırmıştır. Mahkeme TCK’nın 59 § 2 maddesini

uygulayarak sözkonusu cezayı ömür boyu hapis cezasına çevirmiştir. DGM gerekçelerinde,

özelikle şikayetçi N.A.’nın başvuranın sözkonusu gösteriye katıldığı yönünde ifade verdiğini

belirtmiştir.

23 Aralık 1994 tarihinde başvuran, DGM kararının temyizine gitmiştir. Başvuranın

avukatı temyiz başvurusunda, müvekkilinin gözaltından sorumlu kişiler aleyhinde hiçbir

hukuki dava açılmadığını belirtmiştir.

TCK’nın 55§1 maddesi uygulanarak verilen 28 Mayıs 1996 tarihli kararla Yargıtay,

olayların meydana geldiği sırada başvuranın on sekiz yaşını doldurmadığı gerekçesiyle

DGM’nin vermiş olduğu kararı bozmuştur.

12 Aralık 1996 tarihinde, DGM TCK’nın 125. maddesi uyarınca başvuranı ölüm

cezasına çarptırmıştır. DGM, TCK’nın 55 § 1 maddesi uyarınca başvuranın olayların

meydana geldiği tarihte reşit olmadığı gerekçesiyle bu cezayı yirmi yıl hapis cezasına

çevirmiştir. Son olarak, TCK’nın 59 § 2 maddesi gereğince bu cezayı on altı yıl sekiz ay hapis

cezasına indirmiştir.

Belirtilmeyen bir tarihte başvuran DGM kararının temyizine gitmiştir. Başvuranın

avukatı temyiz başvurusunda, üç günlük iş göremez raporunu gözönünde bulundurarak

insanlık dışı ve aşağılayıcı muamele iddialarını yinelemiştir.

Yargıtay, 24 Kasım 1997 tarihli kararı ile DGM’nin kararını onamıştır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuran, AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edilmesinden şikayetçi olmaktadır.

Hükümet, 8 Ocak 1992 tarihli sağlık raporundan başvuranın gözaltı sonucunda

vücudunda şiddet ve darp izinin bulunmadığının ortaya çıktığını iddia etmektedir. Hükümet,

gözaltı süresinin bitiminden birkaç gün sonra elde edilen 17 Ocak 1992 tarihli sağlık

raporunun cezaevi adli tabibi tarafından düzenlendiğini savunmaktadır. Hükümet’e göre bu

raporda, başvuranın cezaevine nakledilmesinden sonra sağlık sorunlarının ortaya çıktığına yer

verilmiştir. Sonuç olarak Hükümet raporun delil niteliğine itiraz etmektedir.

Kanıtları değerlendirmek için, AİHM, şimdiye kadar genellikle “her türlü makul

şüphenin ötesinde” kriterini benimsemiştir (18 Ocak 1978 tarihli İrlanda-Birleşik Krallıklar

kararı, A serisi no:25, s. 64-65, § 161). Ancak benzeri bir kanıt, yeterince ciddi, kesin ve

birbiriyle örtüşen çürütülemez bir dizi emarelerden veya karinelerden doğabilir (Aydın ve

Yunus-Türkiye, no: 32572/96 ve 33366/96, § 29, 22 Haziran 2004). Gözaltı kontrolleri altında

bulunan kişilerin durumunda olduğu gibi dava konusu olayların tamamı veya büyük bir kısmı

yalnız makamlar tarafından bilindiği durumda, bu tutukluluk döneminde meydana gelen bütün

yaralanma ve ölüm olayları güçlü maddi karinelere yol açmaktadır. Delil yükümlülüğünün,

yeterli ve ikna edici açıklama getirmesi gereken makamların üzerine düştüğüne kanaat

getirmek uygun olacaktır (Salman-Türkiye, no: 21986/93, § 100, 2000-VII).

Bu durumda, AİHM, başvuranın diğer beş tutukluyla beraber 8 Ocak 1992 tarihinde

on beş günlük gözaltının bitiminden bir gün önce bir doktor tarafından muayene edildiğini

belirtmektedir. Muayene sonucunda düzenlenen raporda, vücudunda darp ve şiddet izine

rastlanılmadığını belirtilmektedir. Buna karşın, ilgilinin cezaevinde tutuklu bulunduğu 17

Ocak 1992 tarihinde, Eyüp Adli Tıp Kurumu tarafından düzenlenen ikinci raporda ağrı ve

halsizlik olduğuna yer verilmiştir. Özellikle, üç gün iş görmemeye yol açan, sol tesdiste

diğerine oranla ağrıyla beraber ileri derecede bir şişlik bulunmaktadır.

Hükümet, bir taraftan iki sağlık raporu arasındaki uyumsuzluk ve diğer taraftan,

başvuranın vücudunda tespit edilen izler konusunda makul bir açıklamada bulunmadığından

dolayı, ilk sağlık muayenesinin usule uygun şekilde yapılmadığı sonucu çıkmaktadır (Bkz.

Akkoç-Türkiye, no: 22947/93 ve 22948/93, § 118, 2000-X). AİHM, başvuranın vücudunda

görülen izlerin yakalanmasından önce olmasının mümkün olmadığı ancak tutukluluk sırasında

meydana gelebileceği sonucuna varmaktadır.

Böyle bir durum 3. madde bakımından, ne kötü muamele mağdurları tarafından dava

edilen sözümona sorumluların salıverilmesini (Bkz. diğerleri arasında, Esen-Türkiye, no:

29484/95, § 28, 22 Temmuz 2003) ne de örneğin terörle veya organize suçlarla mücadeleye

bağlı zorlukları (18 Aralık 1996 tarihli Aksoy-Türkiye kararı, 1996-VI, s. 2278, § 62) ileri

sürmeksizin, Devletin zor durumda olan ve polis memurlarının elinde veya cezaevinde tutuklu

bulunan herkesi koruma yükümlülüğünü yerine getirmediğini ortaya çıkarmıştır.

Sonuç olarak AİHM, bu durumda tespit edilen ve çürütülemez maddi delillerle

doğrulanan izlerin AİHS’nin 3. maddesinin önemli bir ihlalini oluşturduğu sonucuna

varmaktadır.

II. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

AİHS’nin 6§ 1, 2 ve 3 maddesini ileri süren başvuran, kendisini mahkum eden

DGM’nin üç üyesinin arasında bir askeri hakim bulunması nedeniyle, davasının tarafsız ve

bağımsız bir mahkeme tarafından görülmediğini savunmaktadır; polis yanlış tutanaklar

düzenlediğinden ve de suç teşkil eden gösteri sırasında başvuranın dini törene katıldığını

gösteren keldani kilisesinin verdiği belge gözönünde bulundurulmadığından dolayı

masumiyet karinesi ilkesi tanınmamıştır; ayrıca DGM, polis tarafından düzenlenen raporlar

davacıların teşhisiyle çelişmesine rağmen kararını vermiştir.

Başvuranın şikayetleri, aslında adil yargılanma hakkından faydalanamaması ile

ilgilidir. AİHM, şikayetleri AİHS’nin 3 d) paragrafıyla beraber 6§1 maddesi açısından

incelemeye karar verir.

A. Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında

Hükümet AİHM’ye, oluşumunda askeri hakimlerin çıkarılmasını öngören DGM’lere

ilişkin 4338 sayılı ve 18 Haziran 1999 tarihli Kanun’un, Anayasa’nın 143. maddesini

değiştirdiği yönünde bilgi vermiştir.

AİHM, bu davada ortaya çıkan sorunlara benzer sorunların ortaya çıktığı davaları bir

çok kez incelemiş ve AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır (Bkz. sözü

edilen Özel kararı, §§33-34 ve Özdemir-Türkiye, no:59659/00, §§35-36, 6 Şubat 2003).

AİHM, mevcut davayı incelemiş ve Hükümet’in, sözkonusu durumu farklı bir sonuca

ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna kanaat getirmektedir. TCK’nın

öngördüğü suçlar hakkında DGM’ye çıkarılan başvuranın, aralarında askeri hakimin de

bulunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan çekinmesinin anlayışla karşılanacağını

saptamaktadır. Bu nedenden dolayı, başvuran, DGM’nin bu türden davalara ters düşen

değerlendirmelerle haksız yere yönlendirilmesine izin vermesinden haklı olarak

çekinmektedir. Böylece, bu mahkemenin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında başvuran

tarafından duyulan şüphelerin objektif olarak kanıtlandığı varsayılabilir (sözüedilen Incal-

Türkiye, s.1573, §72 in fine).

AİHM, başvuranı yargılayıp mahkum ettiği sırada DGM’nin, AİHS’nin 6§1 maddesi

uyarınca tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı sonucuna varmaktadır.

B. Ceza muhakemeleri usulünün hakkaniyeti hakkında

Hükümet ihlalin bulunmadığını iddia etmektedir.

AİHM, benzeri davalarda tarafsız ve bağımsız olmadığı ortaya konulan mahkemenin

yargıya tabi kişilere hakkaniyete uygun yargılamayı garanti edemeyeceğini hatırlatır.

AİHM, başvuranın davasının tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından görülmesi

hakkının ihlal edildiği sonucuna varıldığı gözönünde bulundurulduğunda, işbu şikayetin

incelenmesinin gerekli olmadığı kanaatindedir (Bkz. diğerleri arasında 28 Ekim 1998 tarihli

Çıraklar-Türkiye kararı, 1998-VII, s.3074, §§ 44-45).

C. Ceza muhakemeleri usulünün süresi hakkında

Başvuran, davasının AİHS’nin 6§1 maddesi uyarınca makul süre içinde

görülmemesinden şikayetçi olmaktadır.

Hükümet, başvuranın davasının 28 Ocak 1992 tarihinde DGM tarafından görüldüğünü

ve de DGM’nin de esas hakkındaki kararını 18 Ekim 1994 tarihinde verdiğini

hatırlatmaktadır. Daha sonra başvuranın temyize gitmesinin ardından Yargıtay, temyize

gidilen kararı bozmuştur; İstanbul DGM, başvuranın davasını yeniden incelemiş ve 12 Aralık

1996 tarihinde esas hakkında kararını vermiştir. Bu karar 24 Kasım 1997 tarihinde Yargıtay

tarafından onanmıştır.

Hükümet, yirmi iki kişi hakkında ceza davası açıldığını belirterek, suç unsuru teşkil

eden gösterinin niteliği gözönüne alınırsa, kanıt unsurlarını toplamakta ve araştırmacıları

bulmakta karşılaşılan zorlukları ileri sürmektedir. Hükümet yargılamanın birçok aşamada

gerçekleştiğini belirtmektedir: öncelikle 28 Ocak 1991’den 18 Ekim 1992 tarihinde kadar olan

ilk aşamada, soruşturma yürütülmüştür. Daha sonra 28 Mayıs 1996 tarihine kadar olan ikinci

aşamada Yargıtay yedi sanık tarafından yapılan temyiz başvurusunu incelemiştir. Ayrıca

Yargıtay davanın esası hakkında duruşma yapmıştır. Kararın bozulmasının ardından DGM

başvuranın davasını yeniden incelemiş ve 12 Aralık 1996 tarihinde esas hakkındaki kararını

vermiştir. Son olarak Yargıtay 24 Kasım 1997 tarihinde temyize gidilen kararı onamıştır.

AİHM, yargılama süresinin makul niteliğinin, içtihadının yer verdiği özellikle davanın

karmaşıklığı, başvuranın ve yetkili makamların tutumu gibi kriterleri gözönüne alarak

değerlendirildiğini hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında Sablon-Belçika kararları, no:

36445/97, 10 Nisan 2001 ve Papachelas-Yunanistan, no: 31423/69, § 35, 1999-II).

AİHM, bu üç kriterlerin dışında, bu davadaki yargılamanın, başvuranın yakalandığı 25

Aralık 1991 tarihinde başladığını ve Yargıtay tarafından verilen karar tarihi olan 24 Kasım

1997 tarihinde sona erdiğini tespit etmiştir. Sonuç itibariyle, yargılama beş yıl on bir ay

sürmüş ve başvuranın davası böylelikle DGM ve Yargıtay tarafından iki defa incelenmiştir.

AİHM ayrıca, ulusal adli makamlara isnat edilebilecek hiçbir faaliyetsizlik dönemini tespit

etmemiştir. yukarıda yapılan değerlendirmeleri gözönüne alarak AİHM, geneline bakıldığında

başvuran aleyhinde ulusal makamlar tarafından başlatılan yargılama süresinin makul

olduğuna kanaat getirmektedir.

Buradan yola çıkarak AİHM, AİHS’nin 6§1 maddesi uyarınca “makul sürenin”

geçilmediği ve bu hükmün ihlal edilmediği kanaatine varmaktadır.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Başvuran, mahkumiyeti nedeniyle uğradığı maddi zarar adı altında 50.000 Euro ve F

Tipi Cezaevi’ndeki tutukluluk koşulları nedeniyle uğradığı manevi zarar adı altında 100.000

Euro talep etmektedir.

Hükümet bu miktarlara itiraz etmektedir.

AİHM 3. madde bakımından uğranılan zarar konusunda, başvuranın, işbu kararda yer

alan ihlal tespitinin telafi etmeye yetmeyen manevi zarara uğradığına kanaat getirmektedir.

AİHM hakkaniyete uygun olarak bu bakımdan başvurana 8.000 Euro verilmesine karar

vermiştir.

AİHM, 6. madde bakımından uğranılan maddi zarar konusunda, AİHS’ye aykırılık

mevcut değilse, DGM’deki yargılamada varılan sonuç üzerinde değerlendirmeye gitmez.

Dolayısıyla başvurana bu bağlamda tazminat ödenmesine gerek yoktur (Bkz. Findlay-

İngiltere, 25 Şubat 1997 tarihli karar, 1997-I, s.284, § 85).

İddia edilen manevi zarara gelince, AİHM, dava şartlarında, tespit edilen ihlalin

hakkaniyetli bir tatmin oluşturduğuna dikkati çekmektedir (sözüedilen Çıraklar kararı, s.

3074, §49).

AİHM, bir başvuran hakkında verilen mahkumiyetin, 6§1 maddesine göre tarafsız ve

bağımsız olmayan bir mahkeme tarafından verildiği sonucuna vardığında, prensip olarak en

uygun tazminin, zamanında, tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından başvuranı yeniden

yargılamanın olacağı kanaatine varmıştır (Bkz. Gençel-Türkiye kararı, no: 53431/99, § 27, 23

Ekim 2003).

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuran masraf ve harcamalar için 30.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet, AİHM’yi bu talebi reddetmeye davet etmektedir, zira talep dayanaktan

yoksun olup aşırıdır.

AİHM, elinde bulunan unsurları ve konuya ilişkin içtihadını gözönüne alarak,

hakkaniyete uygun olarak yapılan masraflar için başvurana 2.000 Euro verilmesine karar

vermiştir.

C. Temerrüt faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına 3 puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. AİHS’nin 3. maddesinin özü bakımından ihlal edildiğine;

2. AİHS’nin 3. maddesinin usul yönünden incelenmesine gerek olmadığına;

3. İstanbul DGM’nin tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olması nedeniyle

AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

4. AİHS’nin 6§1 ve 3 maddesine göre yapılan diğer şikayetlerin incelenmesine gerek

olmadığına;

5. Cezai yargılama süresi nedeniyle AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edilmediğine;

6. AİHS’nin 6. maddesi bakımından ileri sürülen manevi zarar için işbu kararın

kendisinin adil tazmin oluşturduğuna;

7. a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden T.L.’ye çevrilmek üzere

Savunmacı Hükümet’in başvurana:

i. AİHS’nin 3. maddesi bakımından manevi zarar için 8.000 Euro (sekiz bin

Euro);

ii. masraf ve harcamalar için 2.000 Euro (iki bin Euro);

iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar,

Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit

oranda faiz uygulamasına;

8. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM İçtüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3. maddesine

uygun olarak 12 Temmuz 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.