C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

OYA ATAMAN - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:74552/01)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

5 ARALIK 2006

Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde

kesinleꢀecek olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ve (74552/01) baꢀvuru no’lu davanın nedeni bu

ülke vatandaꢀı Oya Ataman’ın (Baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 15 Mart 2001

tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu

baꢀvurudur. Baꢀvuran, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Đstanbul Barosu

avukatlarından G. ꢁan tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

1970 doğumlu baꢀvuran Oya Ataman, Đstanbul’da ikamet etmektedir.

Baꢀvuran, avukat ve Đnsan Hakları Derneği’nin bir üyesi olarak, 22 Nisan 2000

tarihinde, Đstanbul Sultanahmet Parkı’nda, F tipi cezaevlerini protesto etmek amacıyla basın

açıklaması ile sona eren bir yürüyüꢀ düzenlemiꢀtir.

Öğle saatlerine doğru, Đstanbul Đnsan Hakları Derneği Baꢀkanı avukat Eren Keskin ile

birlikte baꢀvuran yönetiminde 40-50 kiꢀilik bir grup, ellerinde pankartlarla toplanmıꢀlardır.

Polis, izinsiz gösteri yaptıkları ve kamu düzenini bozdukları gerekçesiyle, hoparlörle

kalabalığa dağılması yönünde uyarıda bulunmuꢀtur.

Grup, yapılan uyarıları dinlemeyerek, güvenlik güçlerine rağmen yürüyüꢀlerine devam

etmiꢀtir. Güvenlik güçleri, göstericileri “biber gazı” olarak adlandırılan göz yaꢀartıcı sprey

kullanarak dağıtmıꢀ, aralarında baꢀvuranın da yer aldığı otuz dokuz kiꢀiyi gözaltına alarak,

karakola götürmüꢀtür.

Kimliği doğrulandıktan sonra, mesleği gözönünde bulundurulan baꢀvuran, 12:45’de

serbest bırakılmıꢀtır.

Baꢀvuran, 26 Nisan 2000 tarihinde, Beyoğlu Cumhuriyet Baꢀsavcılığı’na giderek,

Đstanbul Emniyet Müdürlüğü ve ilgili polisler hakkında, “biber gazı” kullanarak kendilerine

kötü muamelede bulundukları, yasadıꢀı olarak gözaltına aldıkları ve gösteri sonunda yapılacak

basın açıklamasına engel oldukları gerekçeleriyle, ꢀikayet baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.

Cumhuriyet Savcısı, 29 Haziran 2000 tarihinde, suç oluꢀturan unsurların yokluğu

nedeniyle takipsizlik kararı vermiꢀtir.

Baꢀvuran, bu karara karꢀı, 25 Temmuz 2000 tarihinde, Beyoğlu Ağır Ceza

Mahkemesi’ne giderek itirazda bulunmuꢀtur.

Ağır Ceza Mahkemesi, 25 Eylül 2000 tarihinde, takipsizlik kararını onamıꢀtır.

HUKUK AÇISINDAN

I. KABULEDĐLEBĐLĐRLĐK HAKKINDA

AĐHM, tarafların argümanları ıꢀığında baꢀvurunun esastan incelenmesi gereken ciddi

maddi ve hukuki sorunları ortaya çıkardığına kanaat getirmektedir. Buradan, AĐHS’nin 35§3

maddesi uyarınca baꢀvurunun açıkça dayanaktan yoksun olduğunun söylenemeyeceği ortaya

çıkmaktadır. Baꢀka hiçbir kabuledilemezlik gerekçesini ortaya çıkarmayan AĐHM,

baꢀvurunun geri kalan kısmının kabuledilemez olduğuna karar vermiꢀtir.

2

II. AĐHS’NĐN 3. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, gösteri yapan grubu dağıtmak için gözyaꢀı ve solunum güçlüğü gibi fiziksel

sıkıntılara neden olan “biber gazı” olarak da adlandırılan göz yaꢀartıcı spreyinin

kullanılmasından ꢀikayetçi olmaktadır. Baꢀvuran AĐHS’nin 3. maddesini ileri sürmektedir.

Hükümet, göstericilerin dağıtılması için kullanılan gazın sağlık gerekliliklerine ve

uluslararası sözleꢀmelere uygun olduğunu belirtmektedir. Hükümet, “biber gazı” olarak

bilinen Oleo-resin Capsicum (OC)’nin sözkonusu olduğunu açıklamakta ve bu ürün hakkında

bilirkiꢀi raporu sunmaktadır. Ayrıca Hükümet, baꢀvuranın gazın neden olduğu olası

rahatsızlıklarını ortaya koymak için hiçbir sağlık raporu sunmadığına dikkat çekmektedir.

Baꢀvuran Hükümet’in savına itiraz etmektedir.

AĐHM, yerleꢀik içtihadına göre AĐHS’nin 3. maddesi alanına girmek için kötü

muamelenin asgari ciddiyet seviyesine ulaꢀmıꢀ olması gerektiğini hatırlatmaktadır. Bir

muamele 3. madde uyarınca, uzun süre kasıtlı olarak uygulandığı ve fiziksel ya da ruhsal

derin acılara ve bedensel lezyonlara neden olduğu takdirde “insanlık dıꢀı” olur. Ayrıca, bir

muamelenin 3. madde uyarınca “onur kırıcı” olup olmadığını araꢀtırırken, AĐHM, amacın

ilgili kiꢀiyi küçük düꢀürmek ve aꢀağılamak olup olmadığını ve etkileri ile birlikte

değerlendirilen tedbirin, 3. madde ile bağdaꢀmayan bir ꢀekilde ilgilinin kiꢀiliğine zarar verip

vermediğini inceleyecektir (Bkz. diğerleri arasında, Kudla-Polonya, no: 30210/96).

AĐHM, yerleꢀik içtihadı ıꢀığında olayları inceleyecektir (Bkz. diğer birçok karar

arasında, Assenov ve diğerleri-Bulgaristan, 28 Ekim 1998, Selouni-Fransa, no: 25803/94,

Raninen-Finlandiya, 16 Aralık 1997 tarihli karar, V.c.-Birleꢀik Krallık, no: 24888/94, Chahal-

Birleꢀik Krallık, 15 Kasım 1996 tarihli karar, Klaas-Almanya, 22 Eylül 1993 tarihli karar ve

Labita-Đtalya, no: 26772/95).

Öncelikle AĐHM, “biber gazı spreyinin” kullanılması sorununa eğilmektedir. AĐHM

Avrupa Konseyi ülkelerinin, taꢀkınlık durumunda göstericileri kontrol etmek, hatta dağıtmak

için kullanılan bu gazın, Kimyasal Silah Sözleꢀmesi’nin (CAC) ekinde belirtilen toksik gazlar

arasında yer almadığını gözlemlemektedir. Ancak AĐHM, biber gazının kullanıldığında,

solunum, mide bulantısı kusma, solunum yollarının tahriꢀ olması, gözlerde tahriꢀ, kaꢀınma,

göğüs ağrıları, dermatit yada alerji sorunları gibi sıkıntılara neden olabileceğini not

etmektedir.

Ancak AĐHM, baꢀvuranın gaza maruz kaldıktan sonra olabilecek tehlikeli etkileri

ortaya koymak amacıyla hiçbir sağlık raporu sunmadığını tespit etmektedir. Yakalandıktan

çok az bir süre sonra serbest bırakılan ilgili, bir doktor tarafından muayene edilmesine

çalıꢀmamıꢀtır (Kılıçgedik-Türkiye, no: 55982/00). Kısaca AĐHS’nin 3. maddesine aykırı

muamele iddialarını destekleyici hiçbir delil unsuru ya da delil baꢀlangıcı oluꢀturabilecek bir

belge bulunmamaktadır.

Dolayısıyla AĐHM, AĐHS’nin 3. maddesinin ihlal edilmediği sonucuna varmaktadır.

3

III. AĐHS’NĐN 11. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, gösterinin ve gösteriden sonra yapılması öngörülen basın açıklamasının

polisler tarafından engellendiğinden dolayı, ifade ve dernek kurma özgürlüğü haklarının ihlal

edilmesinden ꢀikayetçi olmaktadır.

AĐHM, baꢀvurunun kısmi kabuledilebilirlik kararında, bu ꢀikayetleri AĐHS’nin 11.

maddesi açısından incelemeyi öngördüğünü hatırlatmaktadır.

Hükümet, sözkonusu toplantının, yetkili makamlara bildiri tebliğ edilmeden yasadıꢀı

olarak düzenlendiğini ileri sürmektedir. Hükümet, 11. maddenin ikinci paragrafının kamu

düzenini bozmayan toplantılar yapma hakkına sınırlama getirdiğini hatırlatmaktadır.

AĐHM, baꢀvuranın toplantı yapma hakkına müdahalenin varlığı hakkında bir itirazın

bulunmadığını belirtmektedir. Bu müdahalenin, gösteri yapma ve toplantılara iliꢀkin 2911

sayılı Kanun’un 22. maddesi gibi yasal dayanağı bulunmakta ve böylece AĐHS’nin 11§2

maddesi uyarınca “kanun tarafından öngörülmekte”dir. Geriye müdahalenin meꢀru amaç

güdüp gütmediği ve demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığı sorunu kalmaktadır.

1. Meꢀru amaç

Hükümet, müdahalenin, diğerlerinin arasında, düzenin korunması ve baꢀkalarının

hakları gibi meꢀru amaçlar güttüğünü savunmaktadır.

AĐHM, dava konusu tedbirin 11. maddenin ikinci paragrafı uyarınca, düzenin

korunması ve baꢀkalarının haklarının korunması, özellikle hiçbir güçlükle karꢀılaꢀmadan halk

içinde dolaꢀma hakkı gibi meꢀru amaçların en az ikisini hedeflediğinin düꢀünülebileceğine

kanaat getirmektedir.

2. Demokratik toplumda gerekli olma

Hükümet’e göre baꢀvuran kamuya açık bir alanda önceden bildirmeden ve ilgili iç

mevzuata aykırı olarak yapılan bir gösteriye katılmıꢀtır. Hükümet ayrıca diğer göstericilerle

birlikte baꢀvuranın dağılma emrine uymadığını not etmektedir. Bu koꢀullarda ve konu

hakkında Devletlere tanınan takdir payını gözönünde bulundurarak, Hükümet, kalabalık bir

saatte parkın içinde bulunan halk arasında tedirginlik yaratma riskinin ve göstericilerin karꢀı

koymasının dava konusu toplanan grubun dağıtılmasını haklı kıldığına kanaat getirmektedir.

Hükümet’e göre, polislerin müdahalesi AĐHS’nin 11. maddesinin ikinci paragrafı uyarınca

gerekli bir tedbirdi.

Baꢀvurana göre polis, toplantının kamu düzenini bozduğu bahanesiyle bildirinin halka

okunmasını beklemeden müdahale etmiꢀtir.

AĐHM öncelikle, 11. maddeye iliꢀkin içtihadından çıkan temel ilkelere atıfta

bulunmaktadır (Bkz. Djavit An-Türkiye, no: 20652/92, Piermont-Fransa, 27 Nisan 1995

tarihli karar ve Plattform “Arzte für das Leben”-Avusturya, 21 Haziran 1988 tarihli karar).

Böylece bu içtihattan, gösterilerin en iyi ꢀekilde yapılması ve bütün vatandaꢀların güvenliğini

sağlamak amacıyla makamların yasal gösteriler için gerekli tedbirleri alma yükümlülüğünün

bulunduğu ortaya çıkmaktadır.

4

AĐHM, devletlerin, sadece toplantı yapma hakkını korumakla kalmayıp, bu hakkı

dolaylı yoldan usulsüz bir ꢀekilde sınırlandırmaktan da kaçınmalarının gerektiğini not

etmektedir. Son olarak AĐHM, 11. madde koruma altındaki hakların kullanılmasında kamu

güçlerinin keyfi müdahalelerine karꢀı kiꢀiyi koruma amacını içeriyorsa, buna ek olarak bu

hakların etkili bir ꢀekilde kullanılmasını sağlama pozitif yükümlülüğünü de kapsadığına

kanaat getirmektedir (Djavit An).

AĐHM, öncelikle, bu ilkelerin kamu alanlarında düzenlenen gösteri ve yürüyüꢀler için

de uygulanabileceğine kanaat getirmektedir. Ancak, AĐHM, kamu düzeni ve ulusal güvenlik

nedenlerinden dolayı, a priori, Yüksek Sözleꢀmeci Taraf’ın toplantı yapılmasını izne

bağlaması ve derneklerin faaliyetlerini düzenlemesinin, 11. madde anlayıꢀına ters olmadığını

not etmektedir (Bkz. Djavit An).

AĐHM, ulusal mevzuat hükümlerini gözönünde bulundurarak, halka açık gösterilerin

düzenlenmesi için hiçbir izne gerek olmadığını gözlemlemektedir. Olayların meydana geldiği

dönemde, yetkili makamlara yapılacak bildirinin olaydan yetmiꢀ iki saat önce yapılması

gerekiyordu. Đlke olarak benzeri düzenlemeler, AĐHS tarafından korunduğu ꢀekliyle toplantı

yapma özgürlüğüne gizli bir engel oluꢀturmamalıdır. Kamu alanlarındaki her türlü gösteri

günlük yaꢀamın devamı için bir takım düzensizliklere neden olabilmekte ve kinle karꢀı

karꢀıya kalınabilmektedir. Hal böyleyken, dernek ve diğer gösteri organizatörlerinin,

yürürlükteki düzenlemelere riayet ederek, demokrasinin aktörleri olarak oyunun kurallarına

katılması önemlidir.

AĐHM, bildiri yapılmadığı takdirde, gösterinin kanundıꢀı olacağına kanaat

getirmektedir. Baꢀvuran da buna itiraz etmemektedir. Ancak AĐHM, kanundıꢀı bir durumun

toplantı özgürlüğünün ihlal edilmesini haklı göstermeyeceğini hatırlatmaktadır (Cisse-Fransa,

no: 51346/99). Ancak bu durumda, bildirinin gösterinin halkın kalabalık olduğu bir saatte

karıꢀıklıkların aza indirgenmesi amacıyla, yetkililere gerekli tedbirleri almayı sağlayabilirdi.

AĐHM için, siyasi, kültürel yada baꢀka amaçlı her türlü olay, toplantı ya da toplanmanın en iyi

ꢀekilde geçmesini sağlamak amacıyla önleyici tedbir olarak, örneğin gösteri alanlarında kamu

görevlilerinin bulunması gibi güvenlik tedbirlerinin alınması önem arz etmektedir.

Dosyadan gösterici grubun yürüyüꢀün yasadıꢀı olduğu ve halkın kalabalık olduğu bir

saatte kamu düzeninde neden olabilecekleri karıꢀıklıklar konusunda birçok kez bilgi verildiği

ve dağılmaları konusunda uyarıldıkları ortaya çıkmaktadır. Baꢀvuran diğer göstericilerle

birlikte, güvenlik kuvvetlerinin uyarılarına uymamıꢀ ve geçiꢀi zorlaꢀtırmaya çalıꢀmıꢀtır.

Ancak dosyadaki hiçbir unsur sözkonusu grubun, trafikte karıꢀıklık yaratması dıꢀında

kamu düzeni için tehlike arz ettiğini belirtmeyi sağlamamaktadır. Burada sözkonusu olan

daha çok, elliye yakın kiꢀinin kamuoyunun dikkatini güncel bir soruna çekmektir. AĐHM,

öğleye doğru toplanmaya baꢀlandığını ve ilerleyen yarım saat içinde de grubun yakalanması

ile sona erdiğini gözlemlemektedir. AĐHM, özellikle yetkililerin, Đnsan Hakları Derneği adına

düzenlenen gösteriye son vermekte gösterdikleri sabırsızlığa anlam verememektedir.

AĐHM için, göstericilerin ꢀiddet içeren faaliyetlerde bulunmadığında kamu güçlerinin,

AĐHS’nin 11. maddesi tarafından güvence altına alındığı ꢀekliyle toplantı özgürlüğünün

geçerli olabilmesi için, barıꢀ yanlısı toplanmalara hoꢀgörüyle yaklaꢀması önem arz

etmektedir.

5

Sonuç olarak AĐHM, bu davada polisin zor kullanarak müdahale etmesinin orantılı

olmadığına ve AĐHS’nin 11. maddesinin ikinci paragrafı uyarınca kamu düzeninin korunması

için gerekli bir tedbir oluꢀturmadığına kanaat getirmektedir.

Dolayısıyla bu hüküm ihlal edilmiꢀtir.

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran, gösterinin yapıldığı gün altı saat boyunca çalıꢀmasının engellenmiꢀ

olmasından dolayı uğradığı maddi zarar adı altında 1.190,83 Euro ve maruz kaldığı manevi

zarar adı altında 20.000 Euro istemektedir.

Hükümet bu miktarlara itiraz etmektedir.

AĐHM, tespit edilen ihlal ile iddia edilen maddi tazminat arasında nedensellik bağı

görmemekte ve bu talebi reddetmektedir. Ayrıca, manevi zarar konusunda, AĐHS’nin 11.

maddesinin ihlal tespitinde bulunulması ile baꢀvuranın yeterince tazmin edildiğine kanaat

getirmektedir.

B. Masraf ve Harcamalar

Baꢀvuran, AĐHM önünde yapılan masraf ve harcamalar için 8.051,77 Euro

istemektedir.

Hükümet bu tutarın abartılı olduğuna kanaat getirmektedir.

AĐHM içtihadına göre bir baꢀvuran, gerçekliği, gerekliliği ve makul oranda oldukları

ortaya konulduğu sürece masraf ve harcamaların ödenmesini sağlayabilmektedir (Bkz.

Nikolova-Bulgaristan, no: 31195/96). Bu bağlamda AĐHM, ilgilinin yapılan masraf ve

harcamalara iliꢀkin hiçbir delil sunmadığını not etmektedir. Yine de mevcut davanın

hazırlanması amacıyla bazı harcamalar yapılmıꢀtır. AĐHM baꢀvurana bu bakımdan 1.000 Euro

verilmesinin makul olduğuna kanaat getirmektedir.

C. Gecikme faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına 3 puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvurunun geri kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna;

2. AĐHS’nin 3. maddesinin ihlal edilmediğine;

3. AĐHS’nin 11. maddesinin ihlal edildiğine;

4. Đhlal sonucunun baꢀvuranın uğradığı manevi zarar için tek baꢀına adil tazmin

6

oluꢀturduğuna;

5. a) AĐHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet tarafından

baꢀvurana masraf ve harcamalar için 1.000 (bin) Euro’nun miktara yansıtılabilecek her

türlü vergiden muaf tutularak ödenmesine,

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda faiz uygulanmasına;

6. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM Đçtüzüğü’nün 77 §§ 2 ve 3.

maddesine uygun olarak 5 Aralık 2006 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir

7