COUNCIL

OF EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ÜÇÜNCÜ DAĐRE

ÖZDEN BĐLGĐN – TÜRKĐYE

(B a ꢀvuru no. 8610/02)

KARAR

STRAZBURG

14 Haziran 2007

Bu karar AĐHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kesinlik kazanacaktır.

Ancak, ꢀekle iliꢀkin değiꢀiklik yapılabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

ÖZDEN BĐLGĐN – TÜRKĐYE KARARI

USUL

Dava, Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleꢀmesi’nin (“Sözleꢀme”) 34. maddesi

uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, Özden Bilgin (“baꢀvuran”) adlı Türk vatandaꢀı

tarafından, 12 Kasım 2002 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne yapılan baꢀvurudan

(no. 8610/02) kaynaklanmaktadır.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Baꢀvuran 1959 doğumludur ve Đstanbul’da yaꢀamaktadır. Yasadıꢀı silahlı bir örgüte üye

olduğu ꢀüphesiyle 17 Eylül 1993 tarihinde Đstanbul Emniyet Müdürlüğü’nde görevli polisler

tarafından bir dükkanda dört baꢀka ꢀahısla birlikte yakalanıp gözaltına alınmıꢀtır. Polis olay

yerinde yasadıꢀı doküman, bir Kalaꢀnikof tüfek, iki otomatik tüfek ve beꢀ adet baꢀka silah ele

geçirmiꢀtir.

Baꢀvuran 1 Ekim 1993 tarihinde Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde Hakim

önüne çıkarılmıꢀ, Hakim tutuklama emri vermiꢀtir.

31 Aralık 1993 tarihinde Đstanbul DGM Savcısı baꢀvuran hakkında bir iddianame

sunmuꢀ, TCK’nın 146 § 1 ve 3713 sayılı Kanun’un 5. maddesi uyarınca cezalandırılmasını

talep etmiꢀtir. Baꢀvuran, dükkan ve araçların bombalanması, ağır hırsızlık ve yaralanmaya

sebebiyet vermek gibi birtakım eylemlerde yer almakla suçlanmıꢀtır.

21 Mart 1994 tarihinde Đstanbul DGM, 23 baꢀka sanıkla birlikte baꢀvuranın

kovuꢀturmasını baꢀlatmıꢀtır.

Bu sırada baꢀvuran hakkında Đstanbul Sıkıyönetim Mahkemesi’nde açılmıꢀ baꢀka bir

dava devam etmekteydi.

Yargılama devam ederken her duruꢀma sonunda Đstanbul DGM, re’sen veya baꢀvuranın

talebi ile yargılamaya tutuksuz devam edilmesini değerlendirmiꢀ, ancak suçun niteliği,

delillerin durumu ve dava dosyası içeriğini göz önüne alarak baꢀvuranın tutukluluk halinin

devamına karar vermiꢀtir.

17 Kasım 2000 tarihinde baꢀvuranın avukatı, müvekkilinin devam eden tutukluluk

haline bölge mahkemesine itirazda bulunmuꢀtur. Müvekkilinin yedi yıl iki aydır tutuklu

olduğunu ve delilleri yok etmesi veya kaçması gibi bir tehlikenin bulunmadığını ifade

etmiꢀtir. Bölge Mahkemesi talebi 20 Kasım 2000 tarihinde yine aynı gerekçeyle; “suçun

niteliği, delillerin durumu ve dava dosyası içeriğini dikkate alarak” reddetmiꢀtir.

17 Aralık 2003 tarihinde Đstanbul DGM baꢀvuranı atılı suçlardan mahkum etmiꢀ ve

ömür boyu hapis cezasına çarptırmıꢀtır.

Baꢀvuran kararı temyiz etmiꢀ, Yargıtay 1 Nisan 2005 tarihinde birinci derece

mahkemesinin kararını bozmuꢀtur.

1

ÖZDEN BĐLGĐN – TÜRKĐYE KARARI

Devlet Güvenlik Mahkemelerini kaldıran 5190 sayılı Kanun’un 16 Haziran 2004

tarihinde yürürlüğe girmesiyle birlikte davayı Đstanbul Ağır Ceza Mahkemesi devralmıꢀtır.

Dava halen anılan mahkemede devam etmektedir.

19 Temmuz 2005 tarihinde baꢀvuranın avukatı, müvekkilinin devam eden tutukluluk

haline Bölge Mahkemesine itirazda bulunmuꢀtur. Mahkeme, talebi 22 Temmuz 2005

tarihinde benzer bir gerekçeyle; “suçun niteliği, delillerin durumu ve dava dosyası içeriğini

dikkate alarak” reddetmiꢀtir.

21 Aralık 2005 tarihinden itibaren baꢀvuranın yargılanmasına tutuksuz olarak devam

edilmiꢀtir.

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 5 § 3 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuran, polis nezareti ve sonrasındaki tutukluluk süresinin, aꢀağıda verilen AĐHS’nin

5 § 3 maddesinde öngörülen “makul süre” ꢀartını aꢀmıꢀ olmasından ꢀikâyetçi olmuꢀtur:

“Bu maddenin 1.c fıkrasında öngörülen koꢀullara uyarınca yakalanan veya tutulu durumda bulunan

herkes hemen bir yargıç veya adli görev yapmaya yasayla yetkili kılınmıꢀ diğer bir görevli önüne çıkarılır;

kendisinin makul bir süre içinde yargılanmaya veya adli kovuꢀturma sırasında serbest bırakılmaya hakkı

vardır. Salıverilme, ilgilinin duruꢀmada hazır bulunmasını sağlayacak bir teminata bağlanabilir.”

A. Kabuledilebilirlik

Hükümet, AĐHS’nin 35 § 1 maddesi uyarınca baꢀvurunun ya iç hukuk yollarının

tüketilmemiꢀ olması ya da altı ay süresi nedeniyle reddedilmesi gerektiğini savunmuꢀtur.

Đtirazlarının ilk kısmına iliꢀkin olarak baꢀvuran hakkındaki kovuꢀturmanın devam etmekte

olduğuna iꢀaret etmiꢀlerdir. Đkinci kısım hakkında ise Hükümet öncelikle baꢀvuranın polis

nezareti süresine iliꢀkin ꢀikâyetini tutukluluk kararının verildiği tarihten (1 Ekim 1993)

itibaren altı ay içinde yapmıꢀ olması gerektiğini savunmuꢀtur. Đkinci olarak baꢀvuranın

yargılama sürecinde tutuklu bulundurulduğu süreye iliꢀkin ꢀikâyetini, baꢀvuranın tahliye

talebi üzerine Bölge Mahkemesinin karar verdiği 20 Kasım 2000 tarihinden itibaren altı ay

içinde yapmıꢀ olması gerektiğini savunmuꢀlardır.

Baꢀvuran Hükümetin görüꢀlerine itiraz etmiꢀtir.

Baꢀvuranın tutukluluk süresine iliꢀkin ꢀikâyeti ile ilgili olarak Mahkeme daha önce

benzer davalarda Hükümetin iç hukuk yollarının tüketilmemesiyle ilgili benzer itirazlarını

reddetmiꢀ olduğunu hatırlatır (bkz. özellikle Tutar – Türkiye, no. 11798/03). Somut davada

Mahkeme, yukarıda belirtilen davalardaki tespitlerinden sapmak için neden görmemektedir.

Hükümetin baꢀvuranın altı ay kuralına uymadığını öne sürmesi itibariyle Mahkeme,

baꢀvuranın halen tutuklu haldeyken ꢀikâyetlerini Mahkemeye iletmesi durumunda davanın

zamanaꢀımı nedeniyle reddedilemeyeceğini anımsar (bkz. özellikle Ječius – Litvanya, no.

34578/97). Somut davada Mahkemeye baꢀvuru yaptığı sırada baꢀvuranın halen tutuklu olduğu

görülmektedir. Sonuç olarak Mahkeme Hükümetin bu baꢀlık altındaki itirazlarını reddeder.

2

ÖZDEN BĐLGĐN – TÜRKĐYE KARARI

Ayrıca mahkeme baꢀvurunun bu kısmının AĐHS’nin 35 § 3 maddesi bağlamında açıkça

dayanaktan yoksun olmadığını kaydeder. Kabuledilmezliğe dair baꢀka gerekçe

bulunmamaktadır. O halde baꢀvurunun bu kısmı kabuledilebilir olarak ilan edilmelidir.

Baꢀvuranın polis nezaretinde geçirdiği süreye iliꢀkin olarak ise Mahkeme Sözleꢀme

kuruluꢀlarının yerleꢀmiꢀ içtihadına göre iç hukuk yollarının bulunmadığı durumlarda altı aylık

sürenin AĐHS’nin ihlaline neden olduğu iddia edilen olayın gerçekleꢀtiği tarihten baꢀladığını,

ancak olay devam eden bir durumla ilgiliyse bahse konu durumun bitimiyle baꢀladığını

hatırlatır (bkz. diğer içtihatlar yanında Ege – Türkiye, no. 47117/99).

Mahkeme baꢀvuranın polis nezaretinin tutukluluk kararının verildiği 1 Ekim 1993

tarihinde sona erdiğini, ancak bu ꢀikâyetin Mahkemeye 12 Kasım 2002 tarihinde, yani altı

aydan fazla bir süre sonra getirildiğini kaydeder. O halde Mahkeme, Hükümetin altı ay

kuralına uyulmadığı yönündeki itirazını kabul eder. Baꢀvurunun bu kısmı AĐHS’nin 35 §§ 1

ve 4. maddelerine göre reddedilmelidir.

B. Esas

Hükümet, yerel makamların baꢀvuranın tutuksuz yargılanma taleplerini değerlendirirken

özen gösterdiklerini savunmuꢀtur. Ayrıca suçun ciddiyeti ve davanın özel koꢀullarının

tutukluluk halini haklı çıkardığını iddia etmiꢀlerdir.

Baꢀvuran iddialarını sürdürmüꢀtür.

Mahkeme belli bir davada ꢀüphelinin yargılama süresince tutukluluk halinin makul bir

süreyi aꢀmamasını sağlamanın ulusal yargının görevi olduğunu hatırlatır. Bu amaçla

masumiyet karinesi ilkesine bağlı kalarak, kiꢀisel özgürlüğe saygı kuralına uymamayı haklı

çıkaran gerçek bir kamu yararı gereğinin mevcudiyetini destekleyen veya çürüten delilleri

incelemeli ve bunları, serbest bırakılma baꢀvurularına iliꢀkin kararlarında ortaya

koymalıdırlar. Sözkonusu kararlarda belirtilen nedenler ve itirazlarında baꢀvuranlar tarafından

ortaya konan saptanmıꢀ gerçekler temel alındığında AĐHM, AĐHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal

edilip edilmemiꢀ olduğu hususunda bir karara varmalıdır (bkz. Sevgin ve Đnce – Türkiye, no.

46262/99).

Yakalanan kiꢀinin bir suç iꢀlemiꢀ olduğuna iliꢀkin makul ꢀüphenin bulunması, sürekli

gözaltında tutma iꢀleminin geçerliliği için ilk koꢀuldur ancak, belirli bir süre sonra yeterli

olmamaktadır; AĐHM bu durumda adli makamlarca öne sürülen diğer gerekçelerin, kiꢀinin

özgürlüğünden mahrum bırakılmasını haklı çıkarmaya devam edip etmediğini tespit etmelidir

(bkz., diğer içtihatlar arasında Ilijkov – Bulgaristan, no. 33977/96 ve Labita – Đtalya [BD],

no. 26772/95).

Mahkeme, somut davada iki tutukluluk dönemi olduğunu dikkate alır. Đlk dönem

baꢀvuranın yakalandığı 17 Eylül 1993 tarihinde baꢀlayıp Đstanbul Ağır Ceza Mahkemesi’nin

17 Aralık 2003 tarihinde verdiği kararla sona ermiꢀtir. Bu tarihten itibaren Yargıtay’ın 1

Nisan 2005 tarihli kararına kadar geçen sürede baꢀvuran, AĐHS’nin 5 § 1 (a) maddesi

kapsamındaki “yetkili mahkeme tarafından mahkum edilmesi üzerine” tutuklu

bulundurulmuꢀtur. Đkinci dönem ise 1 Nisan 2005 tarihinden baꢀlayarak baꢀvuranın tutukluluk

halinin sona erdirildiği 21 Aralık 2005 tarihine kadar sürmüꢀtür. Bu nedenle toplam

tutukluluk süresi yaklaꢀık 11 yıldır (bkz. özellikle Solmaz – Türkiye, no. 27561/02). Süre

boyunca, her duruꢀmanın sonunda birinci derece mahkemesi kendi gerek görmesi veya

3

ÖZDEN BĐLGĐN – TÜRKĐYE KARARI

baꢀvuranın talebi üzerine baꢀvuranın devam eden tutukluluk halini değerlendirmiꢀtir. Ancak

dava dosyası içeriğinden mahkemenin baꢀvuranın tutukluluk halinin devamına “suçun niteliği

ve delillerin durumu” gibi değiꢀmeyen, basmakalıp ifadelerle karar vermiꢀ olduğu

görülmektedir.

Mahkeme, baꢀvurana yüklenen suçun ciddiyetini ve buna iliꢀkin cezanın ağırlığını

dikkate alır. Ancak bir tutukluluk süresinin makul olup olmadığının teorik olarak

değerlendirilemeyeceğini hatırlatır. Sanığın tutuklu kalmasının makul olup olmadığı her

davanın özel niteliklerine göre değerlendirilmelidir. Devam eden tutukluluk durumu ancak

davada masumiyet karinesine rağmen, kiꢀisel özgürlüğe saygı kuralından daha önemli olarak

ortaya çıkan gerçek bir kamu yararı gereğinin belirli göstergelerinin bulunması halinde haklı

çıkarılabilir (bkz. Kulda – Polonya [BD], no. 30210/96). Bu bağlamda ayrıca Mahkeme AĐHS

içtihadının kefaletle tahliyenin reddi için kabuledilebilir dört temel gerekçeyi belirlemiꢀ

olduğunu hatırlatır: sanığın duruꢀmalara katılmama riski, tahliye edildiği takdirde adaletin

iꢀleyiꢀini bozmak için giriꢀimde bulunma riski, baꢀka suçlar iꢀleme veya toplum düzenini

bozma tehlikesi (bkz. özellikle Smirnova – Rusya, no. 46133/99 ve 48183/99). Somut davada

Mahkeme, ulusal mahkemelerin baꢀvuranın tutukluluk halinin devamı kararlarında böyle

gerekçelerin olmayıꢀını dikkate alır. Yetkili makamların geçmiꢀ süreyi baꢀvuranın lehinde bir

ölçüt olarak dikkate aldıklarına dair kanıt da yoktur.

Sonuç olarak genellikle “delillerin durumu” ifadesi, suça iꢀaret eden ciddi göstergelerin

varlığı ve devamıyla ilgili bir etken olabilmesine rağmen, bu ifade sözkonusu davada,

baꢀvuranın ꢀikayetçi olduğu tutukluluk süresini yalnız baꢀına haklı çıkaramamaktadır (bkz.

Letellier - Fransa, A Serisi no. 207, Tomasi – Fransa, A Serisi no. 241-A ve Mansur –

Türkiye, A Serisi no. 319-B).

Yukarıdaki değerlendirmeler, baꢀvuranın tutukluluğu için sunulan gerekçelerin onu

yaklaꢀık 11 yıl tutuklu bulundurmak için “yeterli” ve “yerinde” olmadığına karar vermesi için

Mahkemece yeterlidir.

Buna göre AĐHS’nin 5 § 3 maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. AĐHS’YE ĐLĐꢁKĐN DĐĞER ĐHLAL ĐDDĐALARI

19 Ocak 2006 tarihli görüꢀlerinde baꢀvuran, polis nezaretinde bulunduğu sürede

AĐHS’nin 3. maddesine aykırı olarak kötü muameleye tâbi tutulduğunu iddia etmiꢀtir.

Mahkeme, baꢀvuranın bu baꢀlık altındaki iddiasını ayrıntılı olarak ortaya koyamadığını

ve destekleyici belgeler sunmamıꢀ olduğunu dikkate alır. Bu nedenle baꢀvurunun bu kısmı

AĐHS’nin 35 § 3. maddesi bağlamında dayanaktan yoksundur ve 35 § 4 maddesi uyarınca

reddedilmelidir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollarının ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleꢀmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

4

ÖZDEN BĐLGĐN – TÜRKĐYE KARARI

A. Tazminat

Baꢀvuran, 65,000 Yeni Türk Lirası (YTL) (yaklaꢀık 40,236 Euro) maddi ve 40,000 YTL

(yaklaꢀık 24,760 Euro) manevi tazminat talep etmiꢀtir. Maddi tazminat talebine iliꢀkin olarak

baꢀvuran, yargılama süresinin aꢀırı oluꢀu ve çalıꢀamadığı tutukluluk süresine atıfta

bulunmuꢀtur.

Hükümet miktarlara itiraz etmiꢀtir.

Mahkeme, tespit edilen ihlaller ve talep edilen maddi tazminat arasında sebep-sonuç

iliꢀkisi kuramamaktadır. Bu nedenle talebi reddeder. Ancak baꢀvuranın sadece ihlalin

tespitiyle yeterli olarak tazmin edilemeyecek bir miktar manevi zarara uğramıꢀ olması

gerektiğini kabul eder. Dava koꢀulları ve içtihadını dikkate alarak Mahkeme, baꢀvurana 9,000

Euro manevi tazminat verilmesine hükmeder.

B. Mahkeme masrafları

Baꢀvuran ayrıca yerel mahkemeler ve AĐHM önündeki masraflara karꢀılık olarak

toplamda 45,500 YTL (yaklaꢀık 28,165 Euro) talep etmiꢀtir. Baꢀvuranın ailesi ve yasal

temsilcilerinin seyahat masrafları da miktara dahildir. Baꢀvuran, talebine dayanak olarak

temsilcileri tarafından hazırlanan bir harcama cetveli ve Đstanbul Barosu’nun 2005 yılı için

tavsiye edilen ücret tarife listesini sunmuꢀtur. Ancak konuyla ilgili baꢀka belge sunmamıꢀtır.

Hükümet miktara itiraz etmiꢀtir.

AĐHM’nin içtihadına göre bir baꢀvuran, ancak masrafların gerçekten ve gerektiği için

yapıldığı ve miktarın makul olduğu kanıtlanmıꢀ ise bunları geri almaya hak kazanmaktadır.

Mahkeme, sözkonusu davada elindeki bilgileri ve yukarıdaki ölçütleri göz önünde

bulundurarak yerel mahkemeler önündeki masraflara iliꢀkin talepleri reddeder ve AĐHM

önündeki masraflar için 1,000 Euro ödenmesini uygun bulur.

C. Gecikme faizi

AĐHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere

uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar

vermiꢀtir.

YUKARIDAKĐ GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvuranın tutukluluk süresine iliꢀkin ꢀikâyetinin kabuledilebilir, baꢀvurunun kalan

kısmının ise kabuledilmez olduğuna;

2. AĐHS’nin 5 § 3 maddesinin ihlal edildiğine;

3. (a) Sorumlu Devlet’in baꢀvurana, AĐHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kararın kesinleꢀtiği

tarihten itibaren üç ay içinde aꢀağıdaki miktarları ödeme gününde geçerli olan kur

üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilerek:

5

ÖZDEN BĐLGĐN – TÜRKĐYE KARARI

(i) 9,000 Euro (dokuz bin Euro) manevi tazminat,

(ii) mahkeme masrafları için 1,000 Euro (bin Euro);

(iii) bu miktarlar üzerine uygulanabilecek her tür vergiyi ödemesine;

(b) Yukarıda anılan üç aylık sürenin aꢀılmasından ödeme gününe kadar geçen süre için

Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek

suretiyle elde edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına;

4. Baꢀvuranların adil tazmin talebinin kalan kısmının reddine

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đngilizce hazırlanmıꢀ, AĐHM Đç Tüzüğü’nün 77 §§ 2. ve 3. maddeleri uyarınca 14

Haziran 2007 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.

Santiago QUESADA

Kâtip

Boštjan M. ZUPANČIČ

Baꢀkan

6