CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

ODABAŞI - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:41618/98)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

10 KASIM 2004

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve 41618/98 başvuru no’lu davanın nedeni

Türk vatandaşı Eşref Odabaşı’nın (Başvuran) Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na (AİHK)

17 Nisan 1998 tarihinde Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS)

eski 25. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuran Ankara Barosu avukatlarından

Levent Kanat tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

DAVA KOŞULLARI

1959 doğumlu başvuran Kırşehir’de ikamet etmektedir.

Başvuran, olayların geçtiği dönemde HADEP (Halkın Demokrasi Partisi)

partisinin Kırşehir bölgesi yöneticisiydi.

Başvuran, HADEP’in Genel Kurul Toplantısı sırasında alınan karara uygun olarak “HADEP yanlısı

din adamlarından oluşan bir grup” tarafından imzalanan ve partinin ilk bülteninde yayımlanan

bir metnin fotokopilerini çıkarmış ve bir dini bayram dolayısıyla Kırşehir’deki köy hocalarına

ve imamlara göndermiştir.

Bu kişilerin yaptığı ihbar üzerine, başvuran hakkında bir soruşturma açılmıştır.

Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) 8 Eylül 1997 tarihinde başvuran

hakkında gıyabi tutuklama kararı almıştır.

Ankara DGM Cumhuriyet Başsavcısı 10 Eylül 1997 tarihli iddianameyle Türk Ceza

Kanunu’nun (TCK) 312§2 maddesi uyarınca başvuranı ırk ve bölge farklılığı gözeterek halkı

kin ve düşmanlığa tahrik etme amacıyla halkın dini duygularını sömürmekle suçlamıştır.

Başvuran 17 Eylül’de yakalanarak tutuklanmıştır.

Başvuran 15 Ekim 1997 tarihinde tutuksuz yargılanmak üzere serbest

bırakılmıştır.

DGM 1 Aralık 1997 tarihli kararla başvuranı TCK’nın 312§2 maddesi uyarınca iki yıl

hapis ve 1.720.000 Türk Lirası (TL) “ağır” para cezasına çarptırmıştır. DGM, son olarak

cezaların infazının tecil edilmesine karar vermiştir. DGM, gerekçelerinde, iddianamede yer

alan kısımlara atıfta bulunmuştur. DGM, “suç unsuru metinde kullanılan ifadeler düşünce ve

ifade özgürlükleriyle haklı gösterilemez. Sonuç itibariyle demokratik rejimlerde bile adıgeçen

özgürlükler hiçbir zaman mutlak değildir” şeklinde açıklamada bulunmuştur.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Başvuran temyize başvurmuştur.

Yargıtay Savcı görüşü başvurana tebliğ edilmemiştir.

Yargıtay, 23 Şubat 1998 tarihli kararla başvuranın temyiz başvurusunu

reddetmiştir.

Başvuran 3 Mart 1998 tarihinde Yargıtay’da kararın düzeltilmesi talebinde bulunmuştur. Başvur-

an talebinin gerekçelerinde metni kendisinin yazmadığını ancak partisinin ideolojisi açısından

önem arzettini düşündüğünü, bu nedenle hakkı olduğunu düşünerek sözkonusu metni ifşa et-

tiğini açıklamıştır. Yargıtay başvuranın talebinin kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 10. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran cezai mahkumiyetinin ifade özgürlüğünü ihlal etmesinden şikayetçi

olmuştur. Başvuran bu bağlamda AİHS’nin 10. maddesini ileri sürmüştür.

AİHM, dava konusu mahkumiyet kararının, 10§1 maddesinin güvence altına aldığı

başvuranın ifade özgürlüğü hakkına müdahale oluşturmasının taraflar arasında ihtilaf konusu

olmadığını kaydetmiştir. Üstelik müdahalenin kanun tarafından öngörüldüğüne ve 10§2 mad-

desi bakımından toprak bütünlüğünün korunması gibi yasal amaç güttüğüne itiraz edilmemek-

tedir (Bkz. 4 Haziran 2002 tarihli Yağmurdereli-Türkiye kararı, no: 29590/96, §40). AİHM,

bu değerlendirmeyi benimsemiştir. Buna karşın uyuşmazlık, bu müdahalenin “demokratik bir

toplumda gerekli” olup olmadığı sorusuna dayanmaktadır.

AİHM, geçmişte mevcut davada olduğu gibi bir çok davada ortaya çıkan buna benzer

sorunları irdelemiş ve AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiği kanaatine varmıştır (Bkz. özel-

likle Ceylan-Türkiye, no:23556/94, §38, 1999-IV, Öztürk-Türkiye, no:22479/93, §74, 1999-

VI, İbrahim Aksoy-Türkiye, no: 28635/95, 30171/96 ve 34535/97, §§80, 10 Ekim 2000,

Karkın-Türkiye, no: 43928/98, §39, 23 Eylül 2003 ve Kızılyaprak-Türkiye, no: 27528/95, §43,

2 Ekim 2003).

AİHM, içtihadı ışığında mevcut davayı incelemiş ve Hükümet’in, söz konusu durumu

farklı bir sonuca ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna kanaat getirmiştir. AİHM,

suç unsuru metinde kullanılan ifadelere ve broşürün yayımlandığı duruma önem vermiştir. Bu

bağlamda, göreceği davanın bulunduğu koşulları ve özellikle terörle mücadeleye bağlı zorluk-

ları göz önünde bulundurmuştur (Bkz. sözüedilen İbrahim Aksoy, §60 ve 9 Haziran 1998

tarihli Incal-Türkiye kararı, 1998-IV, s.1568, §58).

Dava konusu metin, Hükümet’in kürt sorununu ele alma şeklinin sert bir üslu-

pla yapılan eleştirisine yer vermektedir.

AİHM, DGM’nin dava konusu metnin halkı kin ve düşmanlığa tahrik eden

ifadeler içerdiğini belirtmiştir.

AİHM, başvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleyi haklı gösterecek kendi içinde

yeterli olmayan yerel mahkemelerin aldığı kararlarda bulunan gerekçeleri incelemiştir. (Bkz.

Mutatis mutandis, Sürek-Türkiye (no:4), no: 24762/94, §58, 1999-

IV). AİHM, hassas niteliği olan bazı bölümler içerse de ve Türkiye’deki kürt kadınlarının

şartları hakkında bazen abartılı olsa da, broşürün, ne şiddet kullanmaya, ne silahlı mücadeleye

ne de ayaklanmaya teşvik ettiğini ve AİHM’nin gözünde, gözönünde bulundurulması gereken

başlıca unsur olan konuşmanın kin güden bir konuşma olmadığını gözlemlemiştir (Bkz. a

contrario, Sürek-Türkiye (no:1), no: 26682/95, §62, 1999-IV ve Gerger-Türkiye, no:24919/94,

§50, 8 Temmuz 1999).

AİHM, müdahalenin oranını değerlendirmek sözkonusu olduğunda verilen cezaların

niteliği ve seviyesinin de gözönünde bulundurulması gereken unsurlar olduğunu belirtmiştir.

Davada başvuranın mahkumiyeti istenilen amaçlara göre orantılı değildir dolayısıyla,

“demokratik bir toplumda gerekli” değildir. Bu nedenle AİHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, kendisini mahkum eden DGM’nin, bünyesinde bir askeri hakim bulundur-

ması nedeniyle, kendisine hakkaniyete uygun yargılamayı garanti eden “tarafsız ve bağımsız

bir mahkeme” olamayacağını iddia etmiştir. Başvuran ayrıca, Yargıtay Savcı görüşünün kend-

isine uygun zamanda tebliğ edilmediğinden dolayı adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini

belirtmiştir. Dolayısıyla AİHS’nin 6§1 ve 3 b) maddesinin ihlal edildiğini öne sürmüştür.

1. Kabul edilebilirlik hakkında

AİHM, geçmişte de birçok defa benzer olayların meydana geldiği sözü edilen

durumlarla ilgili sorunlara benzer sorunları birçok kez incelemiş ve AİHS’nin 6§1 maddesinin

ihlal edildiğini tespit etmiştir (Bkz. Özel kararı, §§33-34 ve Özdemir kararı, no: 59659/00,

§§35-36).

AİHM, mevcut davayı incelemiş ve Hükümet’in, söz konusu durumu farklı bir sonuca

ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna kanaat getirmiştir. AİHM, “milli güven-

lik”e ilişkin suçlar hakkında DGM’ye çıkarılan başvuranın, aralarında askeri hakimin de bu-

lunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan çekinmesinin anlayışla karşılanacağını saptamıştır.

Bu nedenden dolayı, başvuran, DGM’nin bu türden davalara ters düşen değerlendirmelerle

haksız yere yönlendirilmelerine izin vermesinden haklı olarak çekinmektedir. Böylece, bu

mahkemenin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında başvuran tarafından duyulan şüphelerin ob-

jektif olarak kanıtlandığı düşünülebilir (sözüedilen Incal kararı, §72 in fine).

Sonuç olarak AİHM, başvuranı yargılayan DGM’nin AİHS’nin 6§1 maddesi

uyarınca tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı kanaatine varmıştır.

2. Ceza muhakemeleri usulünün hakkaniyeti hakkında

Hükümet ihlalin bulunduğuna itiraz etmiştir.

AİHM, benzer davalarda, tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olduğu

ortaya konulan bir mahkemenin, her olasılıkta, kendi yargısına tabi kişilere

hakkaniyetli bir yargı sağlayamayacağı hükmüne varıldığını hatırlatmıştır.

AİHM, başvuranın tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından dinlenme hakkının

ihlal edilmesi sonucu gözönünde bulundurulursa, işbu şikayeti incelemeye gerek olmadığı

kanaatine varmıştır (Bkz. diğerleri arasında, 28 Ekim 1998 tarihli Çıraklar-Türkiye kararı, s.

3074, §§ 44-45).

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

AİHS’nin 41. maddesi gereğince,

A. Tazminat

Başvuran mesleki gelir kaybından dolayı 20.000 euro (EUR) tutarında maddi zarara

uğradığını iddia etmiştir.

Ayrıca başvuran 15.000 EUR tutarındaki manevi zararın tazmin edilmesini talep

etmiştir.

AİHM, iddia edilen gelir kaybı konusunda sunulan delillerin, başvuranın AİHS’nin 10.

maddesinin ihlalinden doğan kazanç kaybının miktarının kesin olarak belirlenmesini sağlamadığı

kanısındadır (Bkz. aynı yönde alınan Karakoç ve diğerleri kararı, no:27692/95, 28138/95 ve

28498/95, § 69, 15 Ekim 2002). AİHM, buradan yola çıkarak bu talebi reddetmiştir.

AİHM, verilen para cezası konusunda kararın infazının askıya alındığını ve

başvuranın bu tutarı ödediğine dair hiçbir belge sunmadığını ortaya koymuştur.

AİHM, manevi zarar hakkında, ilgilinin dava koşullarından dolayı şaşkınlık içinde olabile-

ceğinin söylenebileceğine kanaat getirmiştir. AİHM, AİHS’nin 41. maddesi uyarınca hakkan-

iyete uygun olarak bu bağlamda başvurana 3.000 EUR verilmesine karar vermiştir.

AİHM, başvuran hakkındaki mahkumiyet kararının 6§1 maddesi bağlamında tarafsız

ve bağımsız olmayan bir mahkeme tarafından verildiği sonucuna vardığında prensip olarak en

uygun tazminin, başvuranı zamanında tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından yeniden

yargılamak olacağı kanaatindedir (sözüedilen Gençel, §27).

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuran ayrıca, ulusal merciler ve AİHM’de yapılan masraf ve harcamalar için 3.125

EUR talep etmiştir. Başvuran delil olarak Ankara Barosu tarafından yayımlanan uygulanabilir

minimum ücret tarifesini vermiştir.

AİHM, elinde bulunan unsurları ve konu hakkındaki içtihadını gözönünde bulundur-

arak yapılan bütün masraflar için 2.000 EUR tutarının makul olduğuna kanaat getirmiş ve bu

tutarın başvurana verilmesine karar vermiştir.

C. Temerrüt faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

basit faize dayalı olarak %3 'lük bir faiz oranı uygulanacağını belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

2. Ankara DGM’nin tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olması nedeniyle

AİHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 6. maddesine göre yapılan diğer şikayetlerin incelenmesine gerek

olmadığına;

a) Bu kararın, AİHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’sına çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in

başvurana:

i. manevi tazminat için 3.000 EUR (üç bin euro);

ii. masraf ve harcamalar için 2.000 EUR (iki bin euro);

iii. miktara yansıtılabilecek KDV ve pul, harç ve masraflarla birlikte ödemesine;