CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ODABAꢀI VE KOÇAK - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢁvuru no: 50959/99)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

21 ꢀubat 2006

Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek

olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (50959 / 99) baꢀvuru no’lu davanın nedeni bu

ülke vatandaꢀları Yılmaz Odabaꢀı ve Niyazi Koçak’ın (baꢀvuranlar) 3 Ağustos 1999 tarihinde

Avrupa Đnsan Hakları Komisyonu’na Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin 34. maddesi

uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM)

önünde Ankara Barosu avukatlarından H. Sarsam tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Baꢀvuranlar sırasıyla 1962 ve 1963 doğumlu olup Ankara’da ikamet etmektedirler.

Mayıs 1996 tarihinde ilk baꢀvuran 1993 ve 1996 tarihleri arasında çeꢀitli gazete ve dergilerde

yayımlanmıꢀ yazılarını Düꢀ ve Yaꢀam adlı kitapta bir araya getirmiꢀtir. Đkinci baꢀvuran bu

kitabı yayımlamıꢀtır.

20 Kasım 1996 tarihinde Ankara Cumhuriyet Savcısı 5816 sayılı Atatürk Aleyhine Đꢀlenen

Suçlar Hakkında Kanun’un 1. ve 2. maddeleri ve TCK’nın 145 § 1. maddesi uyarınca

baꢀvuranları Atatürk’ün anısına ve Đstiklal Marꢀı’na hakaret etme suçu ile itham etmiꢀ,

iddianamesinde kitaptan bazı bölümlere yer vermiꢀtir.

Ankara Ağır Ceza Mahkemesi 16 Haziran 1997 tarihli bir kararla ilk baꢀvuranı iki yıl altı ay

hapis ve ikinci baꢀvuranı 4.550.000 TL. para cezasına çarptırmıꢀ, kitabın tamamının

incelenmesinden sözkonusu kitabın yayım yoluyla Atatürk’ün anısına ve Türk bayrağına

hakaret ettiği kanısına varmıꢀtır.

Ağır Ceza Mahkemesi önünde baꢀvuranlar ne Atatürk’ün manevi kiꢀiliğini karalama, ne de

Đstiklal Marꢀı’na hakaret etme niyetinde olduklarını savunmuꢀlardır.

Yargıtay 22 Ocak 1998 tarihinde TCK’nın 145. maddesinde öngörülen suçun oluꢀmadığını

kaydederek ilk derece mahkemesinin kararını bozmuꢀtur.

Ağır Ceza Mahkemesi 3 Haziran 1998 tarihli bir kararla, Yargıtay kararına uygun olarak

baꢀvuranları Atatürk’ün manevi anısına hakaret etme suçlarından suçlu bulmuꢀ ve ilk

baꢀvuranı bir yıl altı ay hapis ve ikinci baꢀvuranı 2.725.000 TL. ağır para cezasına

çarptırmıꢀtır.

Yargıtay 5 ꢁubat 1999 tarihinde ilk derece mahkemesinin kararını onamıꢀtır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 10. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuranlar, Kemalizm’i eleꢀtirir nitelikteki yazılar yazmaktan ve makaleler yayımlamaktan

mahkum edilmelerinin ifade özgürlüklerinin ihlaline yol açtığını iddia etmekte, bu bağlamda

AĐHS’nin 10. maddesini öne sürmektedirler.

AĐHM, sözkonusu mahkumiyet kararının AĐHS’nin 10 § 1. maddesi ile güvence altına alınan

baꢀvuranların ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahaleyi oluꢀturduğu hususunda taraflar

arasında bir ihtilafa bulunmadığını not etmektedir. Yapılan müdahalenin AĐHS’nin 10 § 2.

maddesi uyarınca baꢀkalarının ününün ya da haklarının korunması gibi meꢀru bir amacı

izlediğine itiraz edilmemektedir. Bununla birlikte yapılan müdahalenin «demokratik bir

toplum için zorunluluk» oluꢀturup oluꢀturmadığının incelenmesi gerekmektedir.

Đfade özgürlüğü demokratik bir toplumun zorunlu temellerinden birini ve toplumun ilerlemesi

ve her bireyin geliꢀmesi için gerekli temel ꢀartlardan birini teꢀkil etmektedir. 10. maddenin 2.

paragrafı uyarınca kabul gören, zararsız veya kayıtsızlık içeren “bilgiler” ve “fikirler” için

değil, aynı zamanda kırıcı, ꢀok edici veya rahatsız edici olanlar için de geçerlidir. 10. madde

ayrıca fikirlerin ve bilgilerin ifade ediꢀ ꢀeklini de güvence altına almaktadır. Bununla birlikte

bu özgürlük 10 § 2. maddede yer alan yorumlanması zorunlu kesin istisnalara tabidir (Bkz.

Nilsen ve Johnsen-Norveç kararı no: 23118/93, § 43, AĐHM 1999-VIII, ve Lehideux ve

Isorni-Fransa kararı, 23 Eylül 1998, 1998-VII, s. 2886, § 52).

«Demokratik bir toplum için zorunluluk» kıstası AĐHM’yi «müdahalenin» «sosyal bir

zorunluluğu karꢀılayıp karꢀılamadığını», izlenen meꢀru amaç ile orantılı olup olmadığını ve

bu amacın meꢀru sayılması için ulusal makamlar tarafından sunulan gerekçelerin yerinde ve

yeterli olup olmadığını incelemeye götürmektedir. «Sosyal» bir ihtiyacın varlığını ve alınan

önlemleri değerlendirmek bakımından ulusal yetkililerin takdir yetkisi bulunmaktadır. Bu

yetki sınırsız olmayıp, kısıtlamanın 10. madde ile güvence altına alınan ifade özgürlüğü ile

bağdaꢀıp bağdaꢀmadığı konusunda nihai karar yetkisine sahip olan AĐHM denetimine tabidir.

AĐHM denetim mekanizmasını yürütürken iç hukuk mercilerinin görevini üstlenmemekte, bu

kurumların kendilerine tanınan takdir yetkisini kullanarak almıꢀ oldukları kararları olayların

bütününü ıꢀığında 10. madde açısından incelemektedir. AĐHM bu görevi ifa ederken ulusal

yetkililerin 10. maddede yer alan ilkelerle bağdaꢀan kurallar uyguladıklarına ve olayları kabul

edilebilir biçimde değerlendirdiklerine ikna olmak durumundadır (Bkz. Vogt-Almanya kararı,

26 Eylül 1995, seri: A no: 323, s. 25-26, § 52 ve Jerusalem-Avusturya, no: 26958/95, § 33,

AĐHM 2001-II).

AĐHM uygulamada, olaylar ve değer yargıları arasında bir ayrım yapmaktadır. Olayların

gerçekliği ispatlanabilir ancak değer yargılarının doğruluğunun kanıtlanması mümkün

değildir. Değer yargıları için bu zaruret gerçekleꢀemez ve 10. madde ile garanti altına alınan

bir hakkın temel bir unsuru olan ifade özgürlüğünün ihlaline yol açar (Bkz. Lingens-

Avusturya kararı, 8 Temmuz 1986, seri: A no:103, s. 28, § 46, ve Oberschlick-Avusturya

(no1) kararı, 23 Mayıs 1991, seri: A no: 204, s. 27, § 63).

Mevcut durumdaki gibi üçüncü ꢀahsa uzanan iddialar sözkonusu olduğunda, isnat edilenler ile

değer yargıları arasında bir ayrım yapmak güçtür. Kaldı ki olgusal dayanaktan tamamen

yoksunsa değer yargısı aꢀırı olarak nitelendirilebilmektedir (sözü edilen Jerusalem kararı, §

43).

Bununla birlikte AĐHM, Türkiye’nin kurucusu Atatürk’ün ꢀahsının modern Türkiye’nin bir

simgesi olduğunu yadsımamaktadır. Türk yetkilileri, baꢀvuranlara yaptırım uygulayarak bu

değere bağlı Türk toplumunun hislerine haksız bir saldırıda bulunulduğu hissine

kapılmalarına engel olmayı amaçlamıꢀtır. Bununla birlikte, sözkonusu iddiaların tamamı

incelendiğinde bunların doğrudan ve kiꢀisel olarak Atatürk’ü değil «Kemalizm»’i hedef

aldığını tespit etmek yerinde olacaktır. Bu durumda AĐHM, baꢀvuranların değer yargısı

taꢀımadıklarını, okuru ve özellikle Türk solunu yanıtlamaya çağırdıkları bazı olguları bir

araya getirmekle yetindiklerini gözlemlemektedir. AĐHM eserde yer alan olayların doğruluğu

ile ilgili olarak, yazarın daha önce geniꢀ kitlelerce de bilinen bilgilere dayandığını ve kaynak

belirtmemesinin bu bilgilerden kuꢀku duyulmasına neden olacağını not etmektedir.

Sonuç olarak AĐHM, iç hukuk mercilerinin vermiꢀ oldukları kararlardaki gerekçelerin

baꢀvuranların ifade özgürlüğüne yönelik müdahalenin yerinde ve yeterli olduğunu teyit

edemeyeceği hükmüne varmaktadır. AĐHM, kitapta kullanılan terimlere özellikle dikkat

etmekte ve bu bölümlerin ne ꢀiddet kullanımını, silahlı direniꢀi ne baꢀkaldırıyı ne de kin dolu

bir söylemi içerdiğini değerlendirmektedir.

Bu nedenle, sözkonusu müdahale AĐHS’nin 10 § 2. maddesi uyarınca «demokratik bir toplum

için zorunluluk» oluꢀturmamaktadır.

O halde, AĐHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI

A. Tazminat

Baꢀvuranlar maddi zarara uğradıklarını iddia etmektedirler. Baꢀvuranların her biri uğradıkları

gelir kaybı için Odabaꢀı 6.000 ABD Doları ve Koçak 23.000 ABD Doları tazminat talep

etmektedir.

Hükümet bu miktarları aꢀırı olarak değerlendirmektedir.

Đddia edilen gelir kaybıyla ilgili olarak AĐHM, sunulan delillerin AĐHS’nin 10. maddesinin

ihlali ile baꢀvuranların uğradıkları gelir kaybını kesin olarak ispatlar nitelikte olmadığını

kaydetmektedir (Bkz. aynı anlamda, Karakoç ve diğerleri-Türkiye kararı, no: 27692/95,

28138/95 ve 28498/95, § 69, 15 Ocak 2002).

Bu nedenle, bu talebi reddetmektedir.

Manevi zararla ilgili olarak AĐHM, hakkaniyete uygun olarak Odabaꢀı’na 6.000 Euro ve

Koçak’a 2.450 Euro manevi tazminat ödenmesini kararlaꢀtırmıꢀtır.

B. Masraf ve harcamalar

Baꢀvuranlar AĐHM nezdinde yapmıꢀ oldukları giderler için 6.740 USD talep etmekte,

kanıtlayıcı belge niteliğinde Ankara Barosunun uygulanabilir minimum avukatlık ücreti

tarifesini sunmaktadırlar.

Hükümet bu miktarlara karꢀı çıkmıꢀtır.

Sunulan deliller ve mahkemenin bu yöndeki yerleꢀik içtihadı dikkate alınarak AĐHM

baꢀvuranlara yapmıꢀ oldukları tüm masraf ve harcamalar için makul olarak toplam 2.000 Euro

ödenmesini kararlaꢀtırmaktadır.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

2. a) AĐHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek suretiyle Savunmacı

Hükümetin;

manevi tazminat olarak baꢀvuran Yılmaz Odabaꢀı’na 6.000 (altı bin) Euro ve

baꢀvuran Niyazi Koçak’a 2.450 (iki bin dört yüz elli) Euro;

ii.

iii.

masraf ve harcamalar için baꢀvuranlara toplam 2.000 (iki bin) Euro ödemesine;

belirtilen miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez

Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faizin

uygulanmasına;

3. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢀTĐR

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.

maddelerine uygun olarak 21 ꢁubat 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.