C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

MÜSLÜM ÖZBEY- TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:50087/99)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

21 Aralık 2006

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

bazı düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan (50087/99) baꢀvuru no’lu davanın nedeni bu ülke

vatandaꢀı olan Müslüm Özbey’in (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 30

Haziran 1999 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin Temel Đnsan Haklarını güvence

altına alan 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuran, AĐHM önünde Đstanbul Barosu avukatlarından K. Soypak tarafından temsil

edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVA KOꢀULLARI

Müslüm Özbey isimli baꢀvuran, 1955 doğumlu Türk vatandaꢀı olup Đstanbul’da

ikamet etmektedir. Baꢀvuran gazetecidir.

Olayların meydana geldiği dönemde baꢀvuran Maya, Enternasyonalist Devrimci

Gazete’nin sorumlu yazı iꢀleri müdürüdür.

1997 yılının Eylül ayında sözkonusu gazetenin on beꢀinci sayısında dört makale

yayınlanmıꢀtır. Yayınlanan makalelerin isimleri sırasıyla ꢀöyledir; “Barıꢀ treni ve kirli savaꢀ”,

“Paralı eğitime hayır, Parasız bilimsel demokratik eğitim”, “Toprak reformu ve Köykent

projesi, bir saldırı da kır yoksullarına”, “DAP-SEN üzerine düꢀünceler”.

Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Savcısı 19 Eylül 1997

tarihli bir iddianameyle, Devlet’in bölünmez toprak bütünlüğüne karꢀı basın yoluyla ayrılıkçı

propaganda yaptığı gerekçesiyle baꢀvuranın 3713 sayılı Terörle Mücadele Yasası’nın 8 §§ 1

ve 2. maddesi uyarınca mahkum edilmesini talep etmiꢀtir. Bununla ilgili olarak Cumhuriyet

Savcısı sözkonusu makalelerin ilgili bölümlerine atıfta bulunmuꢀtur.

Baꢀvuran, DGM önünde aleyhinde yapılan suçlamaları reddetmiꢀtir. Baꢀvuran,

kanunda öngörüldüğü gibi bir propaganda amacı gütmediğini ya da suç sayılmalarını

gerektirecek hiçbir neden bulunmadığına kanaat getirerek, kendisine posta yolu ile ulaꢀan ve

imzasız olan bu makalelerin yayınlanmasına izin verdiğini ifade etmiꢀtir. Baꢀvuran ayrıca bu

makalelerin yayınlanmasının ifade özgürlüğü alanına girdiğini belirtmiꢀtir.

Aralarından bir tanesinin asker kökenli olduğu üç hakimden oluꢀan DGM, 27 Mayıs

1998 tarihli bir kararla baꢀvuranın ayrılıkçı propaganda yaptığına kanaat getirmiꢀ ve

baꢀvuranı bir yıl dört ay hapis ve 3.600.000.000 Türk Lirası (yaklaꢀık 12.000 Euro) ağır para

cezasına mahkum etmiꢀtir. Mahkeme ayrıca, derginin bir ay süreyle geçici olarak

kapatılmasına karar vermiꢀtir. Baꢀvuranın, dava konusu makalelerin kimlere ait olduğunun

belirtildiği “aidiyet belgesini” sunmamıꢀ olmasından dolayı esasa bakan hakimler, baꢀvuranı

sözkonusu makalelerin sahibi sıfatı ile 5680 sayılı Basın Kanunu’nun 16 § 2. maddesi

uyarınca mahkum etmiꢀtir.

DGM kararında ayrıca dava konusu makalelerde Türkiye topraklarının bir kısmının

Kürdistan ismi ile anıldığını, bu topraklar üzerinde yaꢀayan insanların Kürt milletinin bir

kısmını teꢀkil ettiğinin, Türkiye Cumhuriyeti tarafından bağımsızlıkları için mücadele eden

Kürt milletine karꢀı haksız bir savaꢀ baꢀlattığının ve milletvekillerinin bu savaꢀa destek

verdiklerinin iddia edildiğini tespit etmiꢀtir. DGM, dava konusu makaleleri yayınlayarak

2

baꢀvuranın, kasıtlı olarak Türkiye’nin toprak bütünlüğünü ve Türk ulusunun birliğini

zedelemeye yönelik propagandayı yaydığına kanaat getirmiꢀtir.

Yargıtay, 26 Nisan 1999 tarihli bir kararla baꢀvuranın temyiz talebini reddetmiꢀtir.

Đstanbul DGM, 18 Ekim 1999 tarihli bir kararla ve 28 Ağustos 1999 tarihli ve 4454

sayılı Basın Affı’na uygun olarak baꢀvurana verilen hapis ve para cezası ertelenmiꢀtir. Bu

karara göre, baꢀvuran 28 Ağustos 2002 tarihine kadar suçu tekrarlamaz ise, mahkumiyet

cezası geçersiz sayılacaktır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 10. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran mahkum edilmesinin, AĐHS’nin 10. maddesi ile güvence altına alınan ifade

özgürlüğü hakkını ihlal ettiğini ileri sürmektedir.

A. Kabuledilebilirlik hakkında

Hükümet, baꢀvuranın ulusal mahkemeler önünde ꢀikayetini 10. madde bakımından

dile getirmediğini belirtmekte ve iç hukuk yollarının tüketilmemiꢀ olmasından dolayı bu

ꢀikayetin kabuledilemez ilan edilmesi gerektiğini ifade etmektedir.

AĐHM, baꢀvuranın AĐHM önünde dile getirmeyi düꢀündüğü ꢀikayetleri, en azından

özü itibariyle ve iç hukukta öngörülen koꢀul ve sürede ulusal mahkemeler önünde dile

getirmesiyle, iç hukuk yollarının tüketilmesi zorunluluğunun yerine getirildiğini

hatırlatmaktadır (Fressoz ve Roire-Fransa, no: 29183/95). AĐHM baꢀvuranın DGM önünde

ifade özgürlüğü hakkının ihlal edildiğini açık bir ꢀekilde ifade ettiğini not etmektedir. Bu

nedenle Hükümet’in bu konu ile ilgili olarak dile getirdiği itirazının reddedilmesi uygun

olacaktır.

Hükümet ayrıca baꢀvuranın AĐHS’nin 34. maddesi uyarınca artık mağdur sıfatının

bulunmadığını ifade etmektedir zira baꢀvurana verilen cezalar 4454 sayılı Basın Affı uyarınca

ertelenmiꢀtir.

AĐHM bu sorunun, 10. madde bakımından dile getirilen ꢀikayetle esas bakımından

ilgili olduğu kanaatindedir. AĐHM, bu ꢀikayeti aynı zamanda 10. maddenin özü itibariyle

inceleyecektir.

B. Esas hakkında

AĐHM dava konusu mahkumiyet kararının, Sözleꢀme’nin 10 § 1. maddesi ile güvence

altına alınan ifade özgürlüğü hakkına yönelik bir müdahale teꢀkil ettiği hususunun taraflar

arasında bir ihtilafa yol açmadığını not etmektedir. Bununla birlikte, müdahalenin AĐHS’nin

10 § 2 maddesi uyarınca yasa ile öngörüldüğüne ve toprak bütünlüğünün korunması gibi

meꢀru bir amaç güttüğüne yönelik bir itirazda da bulunulmamıꢀtır (Bkz. Yağmurdereli-

Türkiye, no: 29590/96, 4 Haziran 2002). AĐHM bu tespite katılmaktadır. Bu durumda

anlaꢀmazlık, müdahalenin “demokratik bir toplumda gerekli” olup olmadığı sorusuna

dayanmaktadır.

3

Hükümet, dava konusu makaleler halkı kine ve düꢀmanlığa sevk ettiğinden, Türk

toplumu içerisinde yer alan çeꢀitli guruplar arasında düꢀmanlığa neden olduğundan ve

özellikle de Türkiye’nin güneydoğusunda hüküm süren durum nedeniyle baꢀvuranın

mahkumiyetinin demokratik bir toplumda gerekli olduğunu belirtmektedir.

AĐHM, geçmiꢀte mevcut davada olduğu gibi birçok davada ortaya çıkan benzer

sorunları irdelemiꢀ ve AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiği kanaatine varmıꢀtır (Bkz.

Özellikle Ceylan-Türkiye, no: 23556/94, Öztürk-Türkiye, no: 22479/93, Đbrahim Aksoy-

Türkiye, Karkın-Türkiye, no: 43928/98, 23 Eylül 2003 ve Kızılyaprak-Türkiye, no: 27528/95,

2 Ekim 2003).

AĐHM, içtihat kararları ıꢀığında mevcut davayı incelemiꢀ ve Hükümet’in, sözkonusu

davayı farklı bir sonuca ulaꢀtıracak hiçbir tespit ve delil sunmadığına kanaat getirmiꢀtir.

AĐHM, makalelerde kullanılan ifadelere ve yayınlandıkları dönemdeki özel bağlama önem

vermiꢀtir. Bu nedenle, incelemesine sunulan davanın koꢀullarını ve özellikle terörle

mücadeleye bağlı zorlukları gözönünde bulundurmuꢀtur (Bkz. Đbrahim Aksoy, 9 Haziran 1998

tarihli Incal-Türkiye kararı, Derleme Kararlar ve Hükümler).

Dava konusu makalelerde Devlet’in Kürt sorunu ile ilgili politikası ağır bir ꢀekilde

eleꢀtirilmiꢀtir.

AĐHM, DGM’nin dava konusu makalelerin Türkiye’nin toprak bütünlüğünü

parçalamaya yönelik ayrılıkçı ifadeler içerdiğine kanaat getirdiğini tespit etmektedir.

Ulusal Mahkemelerin karar gerekçelerini inceleyen AĐHM, bu gerekçelerin baꢀvuranın

ifade özgürlüğü hakkına müdahale edilmesini haklı çıkarmak için baꢀlı balına yeterli

olmadığına kanaat getirmektedir (Bkz. mutatis mutandis, Sürek-Türkiye (no:4), no: 24762/94,

8 Temmuz 1999 tarihli karar). Bununla ilgili olarak AĐHM’nin gözünde, her ne kadar dava

konusu makaleler saldırı niteliğinde olsa da, ꢀiddete baꢀvurulmasını, silahlı direniꢀi, isyanı

teꢀvik etmemiꢀ ve halkı kine teꢀvik etmemiꢀtir ve bu durum AĐHM’nin gözünde dikkate

alınması gereken temel unsurdur (Bkz., a contrario, Sürek-Türkiye (no:1), no: 26682/95, ve

Gerger-Türkiye, no: 24919/94, 8 Temmuz 1999).

AĐHM, müdahalenin orantılı olup olmadığının tespit edilmesi gerektiğinde baꢀvurana

verilen cezaların cinsi ve süresinin de değerlendirmeye alınması gereken unsurlar olduğunu

tespit etmektedir.

AĐHM, DGM tarafından baꢀvurana verilen cezaların ertelenmesi hususunu belirten

Hükümet’in görüꢀüne katılmamaktadır. AĐHM, müdahalelerin orantılı olup olmadığı yönünde

bir değerlendirme yapıldığında müdahale teꢀkil eden tedbirlerin azaltılması hususunun

değerlendirmeye alınması gereken unsurlardan biri olduğu hususunu kabul etmektedir. Fakat

baꢀvuran lehine alınacak olan bir karar veya tedbir ancak, ulusal mahkemelerin AĐHS’nin

ihlal edildiğini tespit etmeleri ve ihlali telafi etmeleri durumunda baꢀvuranın “mağdur” sıfatını

prensip olarak ortadan kaldırmaktadır (Bkz., diğerler arasında, mutatis mutandis, Erdoğdu-

Türkiye, no: 25723/94, ve Öztürk).

Mevcut davada AĐHM, baꢀvuranın, aleyhinde verilen cezanın ertelenmesinin

öngörüldüğü kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç yıl boyunca, sorumlu yazı iꢀleri

müdürü sıfatıyla baꢀka bir suç iꢀlememesi halinde bu ertelemeden faydalanabileceğini not

4

etmektedir; aksi durumda ise hiç kuꢀkusuz ilgili kiꢀinin ertelenen cezalardan ayrı olarak baꢀka

bir ceza daha alma tehlikesi mevcut idi.

AĐHM’ye göre, benzer bir durum baꢀvuranın mesleğinin sansür edilmesine neden

olacak bir yasaklamayı andırmaktadır. Bu yasaklama, Müslüm Özbey’e Devlet’in çıkarları ile

ters düꢀtüğüne kanaat getirilebilecek her türlü yazıyı yayınlamama gibi bir zorunluluk

getirdiğinden makul bir yasaklama olmamaktadır. Bu alanda hiçbir kesinlik bulunmamaktadır,

dolaylı olarak baꢀvurana getirilen kısıtlama, kamuoyu tarafından tartıꢀılan Kürt sorunu ile

ilgili olarak kamuya tezlerini açıklamasına büyük ölçüde sınırlama getirmektedir. Oysa ki

yalnızca bu türden genel kabul görmüꢀ, olumlu karꢀılanan, zararsız ya da önemsiz

düꢀüncelerin açıklanmasını, basın ifade özgürlüğüne getirilen bir sınırlama ile bu ꢀekilde

sınırlandırmak aꢀırılık teꢀkil etmektedir (Bkz. aynı zamanda, mutatis mutandis, Hertel-Đsviçre,

25 Ağustos 1998 tarihli karar).

Yukarıda yer alan bilgiler ıꢀığında dava konusu tedbirin “demokratik bir toplumda

gerekli olmadığı” sonucu çıkmaktadır. Bu nedenle AĐHM Hükümet’in mağdur sıfatı ile ilgili

dile getirdiği itirazın reddedilmesine ve AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine karar

vermiꢀtir.

II. AĐHS’NĐN 6 § 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran kendisini yargılayan ve mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin,

bünyesinde askeri bir hakim bulunması nedeniyle tarafsızlık ve bağımsızlıktan yoksun

olduğunu iddia etmekte ve AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir.

A. Kabuledilebilirlik Hakkında

Hükümet, baꢀvuran tarafından 6. maddeye iliꢀkin olarak dile getirilen ꢀikayetin ulusal

mahkemeler önünde dile getirilmemiꢀ olması sebebiyle iç hukuk yollarının tüketilmediğini

belirtmektedir.

Hükümet ayrıca bu ꢀikayetle ilgili olarak, altı aylık sürenin kararın DGM tarafından

verildiği tarihten itibaren iꢀlemeye baꢀlaması gerektiğinden, AĐHS’nin 35. maddesinde

öngörülen altı aylık süre kuralına riayet edilmediğini ifade etmektedir.

AĐHM, Hükümet tarafından dile getirilen ön itirazları benzer davalarda daha önce

inceleyip reddettiğini hatırlatmaktadır (Bkz., Vural-Türkiye, no: 56007/00, 21 Aralık 2004,

Çolak-Türkiye (No:1), no: 52898/99, 15 Temmuz 2004, ve Özdemir-Türkiye, no: 59659/00, 6

ꢁubat 2003). AĐHM, mevcut davada daha önce gördüğü davalarda ulaꢀtığı sonuçtan farklı bir

sonuca ulaꢀmasını gerektirecek özel bir neden bulunmadığını tespit etmektedir. Bu nedenle

AĐHM, Hükümet’in itirazlarını reddetmektedir.

AĐHM ayrıca baꢀka hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi tespit etmemektedir.

B. Esas Hakkında

AĐHM, daha önce buna benzer ꢀikayetlerin dile getirildiği birçok dava incelediğini ve

bunların AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlali yönünde sonuçlandığını kaydetmektedir (Bkz.

örneğin, Özdemir-Türkiye kararı).

5

AĐHM mevcut davayı incelemiꢀ ve Hükümet’in davayı farklı ꢀekilde sonuçlandıracak

hiçbir tespit ve delil sunmadığı kanaatine varmıꢀtır. AĐHM, Terörle Mücadele Kanunu ile

öngörülen suçlardan ötürü Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yargılanan baꢀvuranın, aralarında

asker kökenli bir hakimin yer aldığı mahkeme önüne çıkma konusunda endiꢀe duymasının

anlaꢀılabilir olduğu kanısındadır. Dolayısıyla baꢀvuran, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin

davanın gerekçesine yabancı mülahazalar ıꢀığında yönlendirilmesinden haklı olarak kaygı

duymaktadır. Bu nedenle baꢀvuranın, bu yargı merciinin tarafsız ve bağımsız olmadığı

yönündeki ꢀüphelerinin dikkate alınması gerekmektedir (Incal –Türkiye kararı).

AĐHM, baꢀvuranı yargılayıp mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesinin AĐHS’nin

6 § 1. maddesinde öngörülen bağımsız ve tarafsız bir mahkeme niteliğini taꢀımadığı sonucuna

varmıꢀtır.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran manevi tazminat olarak 20.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet talep edilen miktarın aꢀırı olduğunu belirtmekte ve itiraz etmektedir.

AĐHM, mevcut dava koꢀulları nedeniyle ilgilinin bir takım sıkıntılar yaꢀamıꢀ

olabileceğine kanaat getirmektedir. AĐHM manevi tazminat olarak baꢀvurana 2.000 Euro

ödenmesinin uygun olacağı kanaatindedir.

AĐHM’ye göre, bir kiꢀi mevcut davada olduğu gibi AĐHS’nin gerekli kıldığı tarafsızlık

ve bağımsızlık koꢀullarını yerine getirmeyen bir mahkeme tarafından mahkum edildiğinde,

ilgilinin isteği üzerine yeni bir davanın açılması ya da yeniden yargılanması, tespit edilen

ihlalin telafi edilmesi için ilke olarak en uygun yolu teꢀkil etmektedir (Öcalan-Türkiye, no:

46221/99).

B. Masraf ve Harcamalar

Baꢀvuran aynı zamanda AĐHM önünde yapılan masraf ve harcamalar için 6.620 Euro

talep etmektedir.

Hükümet özellikle de belgelerde desteklenmediğinden dolayı bu iddialara karꢀı

çıkmaktadır.

AĐHM, dosyada yer alan unsurları dikkate alarak avukatlık ücreti olarak baꢀvuran

tarafından talep edilen rakamın aꢀırı olduğuna kanaat getirmektedir. AĐHM baꢀvurana

mahkeme önünde yapılan masraf ve harcamalar için 1.500 Euro ödenmesinin makul olduğuna

kanaat getirmektedir.

C. Gecikme Faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

6

1. Baꢀvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edildiğine;

4. a) AĐHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek üzere, her

türlü vergiden muaf tutularak Savunmacı Hükümet tarafından baꢀvurana manevi

tazminat olarak 2.000 Euro (iki bin), masraf ve harcamalar için 1.500 Euro (bin

beꢀ yüz) ödenmesine:

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar,

Hükümetin, Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan

fazlasına eꢀit oranda basit faizi uygulamasına;

5. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddedilmesine;

Karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2 ve 3

maddesine uygun olarak 21 Aralık 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.

7