CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

Mehdi ZANA (No: 2) -TÜRKİYEDAVASI

(Başvuru no:26982/95)

6 Nisan 2004 NİHAİ KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

Davanın nedeni, Türk vatandaşı olan Mehdi Zana “başvuran”, 21 Mart 1995

tarihinde, İnsan Haklarım ve Temel Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşme’nin “AİHS”

eski 25. maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na

“Komisyon”, AİHS’nin 6 §§ l ve 3. ve 10. maddelerinin ihlal edildiği iddiasıyla yaptığı

başvurudur (Başvuru no: 26982/95).

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi “AİHM” önünde, Paris Barosu avukatlarından

D. Jacoby tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

Davanın koşulları

16 Mart ve 19 Ekim 1993 tarihlerinde, Ankara Cumhuriyet Savcısı, Fransa’da

ikamet eden ve 1940 doğumlu olan başvuran hakkında 3713 Sayılı Terörle Mücadele

Yasası’nın 8. maddesi uyarınca kamu davası açmıştır. Başvuranın 28 Ekim 1992

tarihinde Avrupa Parlamentosunda ve 3 Aralık 1992 tarihinde Avrupa Parlamentosu

İnsan Hakları Alt Komisyonunda yaptığı basın açıklamalarına dayanarak Cumhuriyet

Savcısı başvuranın Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne muhalefet

yapmaktan suçlu bularak mahkumiyetini talep etmiştir.

12 Mayıs 1994 tarihli karar ile Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi “DGM”

başvuranı suçlu bularak 4 yıl hapis cezasına ve 200.000.000 TL’lik para cezasına

mahkum etmiştir .

13 Mayıs 1994 tarihinde, başvuran yakalanarak tutuklanmıştır.

Başvuranın söz konusu kararı temyiz etmesi üzerine Yargıtay, 21 Eylül 1994

tarihli karar ile ilk derce mahkemesinin kararını onamış ve 12 Ekim 1994 tarihinde

Cumhuriyet Savcılığına tebliği etmiştir.

3713 Sayılı Yasası’nın 8 maddesince öngörülen hapis cezalarını hafifleten

ancak para cezalarını ağırlaştıran 27 Ekim 1995 tarihli 4126 Sayılı Yasa’nın 30 Ekim

1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 4126 Sayılı Yasa’nın geçici bir maddesi, 3713

sayılı Yasa’nın 8. maddesi çerçevesinde hükme bağlanan mahkumiyet kararlarının

re’sen yeniden görülmesini imkan tanımıştır. Bu sebepten ötürü, DGM, başvuranın

davasını esastan tekrar incelenmesine karar vererek 10 Kasım 1995 tarihli karar ile

başvuranı iki yıl hapis cezasına mahkum etmiştir. Başvuran, daha önceden hapis

cezasını tamamladığından, serbest bırakılmıştır.

Cezai Yargılama Süreci

22 Nisan 1993 tarihinde, DGM ‘deki duruşma sırasında, sorguya çekilen

başvuran savunmasını mahkeme heyetine sunmuştur.

Başvuranın katılımıyla ikinci duruşmasını 13 Mayıs 1993 tarihinde

gerçekleştiren DGM, kendini yetkisiz ilan ederek dava dosyasını Ankara Cumhuriyet

Savcılığına sevk etmiştir. Ankara Cumhuriyet Savcısı da aynı gerekçeden dolayı

dava dosyasını Yargıtay 3. Dairesine göndermiştir. Yargıtay, Ankara DGM’sini dava

dosyasına bakmakla görevlendirmiştir.

İlk duruşma sırasında, 16 Aralık 1993 tarihinde, Yargıtay’ın dava dosyasını geri

göndermesiyle DGM dosyaların birleştirilmesine karar vermiştir. Başvuran bu konuda

her hangi bir itirazda bulunmamıştır. Aynı gün, Cumhuriyet Savcısı iddianamesinde,

Terörle Mücadele Yasası’nın 8. maddesini ileri sürmüştür. Başvuran, mahkeme

__________________________________________________________________________________________________________________________

olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu

ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

heyetine cevap vermekten kaçınarak 3 Şubat, 7 Nisan ve 12 Mayıs 1994 tarihlerinde

yapılan duruşmalara katılmamıştır..

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 10. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuran, yerel makamların AİHS’nin 10.maddesinin ihlal ettiklerini ileri

sürmüştür.

Başvuran, mahkumiyet kararının AİHS’nin 10. maddesinde 2. fıkrasında dile

getirilen meşru amaçla hiçbir ilgisinin bulunmadığını ve mahkumiyet gerekçesinin

“Türkiye Cumhuriyeti devletinde Kürdistan adlı bir toprak parçasının ve Türk

toplumunda farklı bir halk bulunduğuna ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin kurt halkına

baskı ve işkence yaptığına“ dair görüşlerine dayandırıldığını iddia etmiştir. Ayrıca,

başvuran, söz edilen konuşmanın bir durum değerlendirmesi olduğunu ve metinde

adı geçmeyen bir terörist örgüt olan PKK’ya bir destek olarak görülmemesi gerektiğini

ileri sürmüştür.

Başvurana göre “Yerel Türk hukuku ve Anayasa Hükümleri ne olursa olsun,

demokratik bir ülkede, her bireyin Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne

ilişkin görüşlerini ifade etme özgürlüğüne sahip olması gerekmektedir”.

Hükümet, başvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin mahkumiyetine

neden olan bölücülük suçlarını cezalandıran Terörle Mücadele Yasası’nın 8.

maddesine dayandırıldığını ve toprak bütünlüğünün korunması ve ulusal güvenliğinin

sağlanması gibi meşru amaç doğrultusunda yapıldığını vurgulamıştır. Terörle

Mücadele Yasası’nın 8.maddesi, yasadışı bir örgüt olan PKK gibi terörist gruplara

destek amaçlı her türlü eylemleri yasaklamıştır.

Hükümet, AİHS’nin 10.maddesinin terörizmle karşı karşıya kalan Sözleşmeci

Devletlere belirli bir taktir yetkisi verdiğini hatırlatarak PKK’nın güvenlik güçlerine ve

sivil halka karşı birçok silahlı eylem gerçekleştirdiği sırada başvuranın beyanlarının

ciddiyetine dikkat çekmiştir.

AİHM, Konuyla ilgili içtihatlardan meydana gelen ilkeleri hatırlatmıştır (Bkz, 23

Nisan 1992 tarihli Castells-lspanya kararı , § 23, 25 Kasım 1997 tarihli Zana-Türkiye

kararı, § 51, Fressoz ve Roire-Fransa kararı, no: 29183/95, § 45, Ceylan-Türkiye

kararı, no: 23556/94, § 32, Öztürk -Türkiye kararı, no: 22479/93, § 64 ve İbrahim

Aksoy-Türkiye kararı, no: 28635/95, 30171/96 ve 34535/97, §§ 51-53).

AİHM, denetleyici yargı yetkisini kullanırken itiraz edilen müdahaleye,

başvurucunun sorumlu tutulduğu sözlerinin özü ve bunları hangi bağlamda

söylediğini de kapsayacak biçimde, davanın bütünün ışığında bakmalıdır. AİHM

özellikle dava konusu müdahalenin “izlenen meşru amaçlarla orantılı” olup olmadığını

ve ulusal makamların bu müdahaleyi haklılaştırmak için ileri sürdükleri nedenlerin

“uygun ve yeterli” olup olmadığını saptamalıdır (bkz. yukarıda anılan Fressoz ve

Roire-Fransa kararı) Bunu yaparken AİHM, ulusal makamların 10. maddede

somutlaştırılan ilkelere uygun standartları uyguladıklarına ve bundan başka, ilgili

olayların kabul edilebilir bir nitelendirmesine dayandıklarına ikna olmalıdır.

AİHM, söz konusu beyanların hem içerik yönden hem de kullanılan kelimeler

yönünden siyasi nitelik taşıdığını belirtmiştir. Eski bir milletvekili olan başvuran

Türkiye’nin Güney doğusu’nda ulusal makamların ve özellikle silahlı kuvvetlerin

faaliyetlerini ağır biçimde eleştirmekle birlikte kurt halkı tarafından yürütülen

bağımsızlık ve özgürlük mücadelesinin engellendiğini ifade etmiştir. 28 Ekim 1992

tarihinde, “Mehdi Zana’dan çağrı” adlı bir bildiri Avrupa Parlamentosunda yapılan bir

basın açıklaması şurasında başvuran tarafından okunmuş ve dağıtılmıştır.

AİHM, 3 Aralık 1992 tarihinde Avrupa Parlamentosu İnsan Hakları Alt

Komisyonu’nun

huzurunda

yapılan

söylemde,

başvuranın

Türkiye’nin

Güneydoğusu’ndaki ulusal makamlarının faaliyetlerini kınayarak “PKK’nın Türk Silahlı

Kuvvetlerinin baskısından dolayı türediğini” beyan etmiştir.

AİHM, başvuranın şiddeti teşvik ettiği gerekçesiyle değil Türkiye’nin

Güneydoğusu’nun bazı bölümlerinin bağımsız bir Devlet - “Kürdistan” olarak

vasıflandırılarak yazısında bölücülük propagandası yaptığı için DGM tarafından

mahkum edildiğini ileri sürmüştür. AİHM, ilgili olmasına rağmen, başvuranın mahkum

edilmesi ve cezaya çarptırılmasına ilişkin DGM kararında belirtilen gerekçelerin

ilgilinin ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin haklı çıkarılması için yeterli olmadığı

görüşündedir (Bkz, 8 Temmuz 1999 tarihli Sürek-Türkiye kararı, no: 24762/94, § 58).

AİHM, mezkur söylemlerin Avrupa Parlamentosunda ve Avrupa Parlamentosu

İnsan Hakları Alt Komisyonunda yapıldığını ve başvuranın Türk siyasetinin bir aktörü

olarak toplumun bir kısmının geleceğim Avrupa Parlamentosunda gündemine

taşımak istediğini belirtmiştir.

AlHM, başvurana verilen iki yıl hapis cezasının ağır olduğuna dikkati çekmiştir.

Bu bağlamda AİHM, müdahalenin ölçüsü değerlendirilirken verilen cezanın şiddetinin

ve çeşidinin gözönünde bulundurulması gereken unsurlar olduğunu belirtmiştir.

Yukarıdaki hususları dikkate alan AİHM, başvuranın mahkumiyetinin ve

cezasının amaçlanan hedefler ile orantısız olduğunu ve bu nedenle “demokratik bir

toplumda zaruri” olmadığı sonucuna ulaşmıştır. Bu sebeple, bu dava konusu şartlar

altında AİHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 6 MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuran, Ankara DGM’deki yargılaması boyunca sik aralılarla hakim karşısına

çıkarılmağından ve adı geçen adli makamın bağımsız ve tarafsız olmadığından

dolayı adil yargılanma ilkesinin ihlal edildiğini iddia etmiştir. Bu konuda, AİHS’nin 6§§

1 ve 3 c) maddesine atıfta bulunmuştur.

A. Devlet Güvenlik Mahkemesinin bağımsızlığına ve tarafsızlığına ilişkin

AİHM daha önceki kararlarda buna benzer pek çok şikayetin dile getirildiğini ve

bunların AİHS’nin 6 § 1 maddesinin ihlal edildiği yönünde sonuçlandırıldığını ortaya

koymaktadır. (Bkz. söz edilen Özel kararı, §§ 33-34, ve Özdemir kararı, §§ 35-36).

AİHM, mevcut davada Hükümetin davanın seyrini farklı şekilde sonuçlandıracak

hiçbir tespiti ve delili sunmadığını incelemekte, bunun yanı sıra başvuranın aralarında

askeri bir hakimin de yer aldığı Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin TCK’ya dayalı olarak

yapmış olduğu yargılama hususunda endişe duymasının anlaşılabilir olduğu kanısına

varmaktadır. Üstelik Devlet Güvenlik Mahkemesinin davanın gerekçesine yabancı

mülahazalar ışığında başvuranlar hakkında sebepsiz bir yargı kararı aldığı sonucu

çıkmaktadır. Bu nedenle başvuranların bu yargı makamının tarafsız ve bağımsız

olmadığı yönündeki şüphelerinin dikkate alınması gerekmektedir, (sözü edilen meal

kararı s.1573, § 72 ).

AİHM, başvuranı yargıladığı sırada Devlet Güvenlik Mahkemesinin AİHS‘nin 6 §

1 maddesi uyarınca bağımsız ve tarafsız bir mahkeme vasfını taşımadığına karar

vermiştir.

Buna istinaden AİHS’nin 6§1 maddesi ihlal edilmiştir.

B. AİHS’nin 6 §§ 1 ve 3 c) maddesinin ihlaline ilişkin

Başvuran, yargılaması boyunca DGM sık sık çıkarılmadığından dolayı adil

yargılanma ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

AİHM, başvuranın davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkemece tarafından

görülmediğine dair ihlalin tespiti dikkate alındığında söz konusu şikayeti

incelenmesine gerek olmadı sonucuna varmıştır.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41.maddesi çerçevesinde

(ilgili madde)

A. Zarar

Başvuran hapsedilmesinden dolayı uğradığı maddi zarar için 590.000 Fransız

Frangı “FF” veya 89.944 Euro tazminat talep etmiştir. Ayrıca, başvuran, manevi

tazminat olarak 100.000 FF veya 15.244 Euro istemiştir.

Hükümet söz konusu meblağlara itirazda bulunmuştur.

Başvuranın tazmin taleplerine ilişkin olarak AİHM, maddi tazminat iddialarının

yeteri kadar açıklanmadığından dolayı her hangi bir tazminata yer olmadığı

kanısındadır.

Manevi tazminata gelince AİHM, başvuranın konuyla ilgi bazı sıkıntılarla karşı

karşıya kaldığını ve buna istinaden AİHS’nin 41.maddesi uyarınca hakkaniyet

çerçevesinde başvurana 7.500 Euro verilmesine hükmetmiştir.

B. Masraf ve harcamalar

Masraf ve harcamalar için başvuran dayanak göstermeksizin toplam 59.600 FF

veya 9.085 Euro talep etmiştir.

Hükümet’e göre talep edilen miktar temelden yoksun ve abartılıdır.

AİHM, AİHS’nin 41 maddesine dayanarak makul, gerçek ve ayrıntılı biçimde

ortaya konan masrafları ödediğini hatırlatmıştır (Bkz diğer karara, Nikolova-

Bulgaristan kararı, no: 31195/96, §79).

Konuyla ilgili uyguladığı kriterler gözönüne alındığında ve hakkaniyet uygun

olarak AİHM, başvurana 2.500 Euro verilmesine kararlaştırmıştır.

C. Temerrüt Faizi

AİHM, AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı %3 ‘lük bir faiz oranının uygulanacağını belirtmiştir.

Bu nedenden dolayı, AİHM, Oybirliğiyle,

1- AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

2- Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsız ve tarafsız olmadığı

gerekçesiyle AİHS’nin 6 §1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 6 §§1 ve 3c) maddesine ilişkin şikayetlerin incelenmesine gerek

olmadığına;

a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay

içinde, miktara yansıtılabilecek KDV, pul, harç ve masraflarla birlikte, ödeme

tarihindeki döviz kuru üzerinden TL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümetin

başvurana:

i) Manevi tazminat için 7.500 (yedi bin beş yüz) Euro;

ii) Masraf ve harcamalar için 2.500 (iki bin beş yüz) Euro;

b) Ödemenin öngörülen süre içerisinde yapılmaması durumunda, sözkonusu

sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Hükümetin, Avrupa

Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda basit

faizi uygulamasına;

5. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;