CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

MEHMET ALĐ AYHAN -TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:20406/05)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

3 Kasım 2009

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (20406/05) no’lu davanın nedeni (T.C.

vatandaꢀı) Mehmet Ali Ayhan’ın (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 24 Aralık

2004 tarihinde Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin Sözleꢀme’nin

(Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuran, Đstanbul Barosu avukatlarından M. Kırdök, M.A. Kırdök ve M. Hanyabat

tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢁULLARI

Baꢀvuran, 1961 doğumludur ve Edirne Cezaevi’nde tutuklu bulunmaktadır.

5 Mayıs 1993 tarihinde, baꢀvuran, Đstanbul Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele ꢁubesi’ne

bağlı polis memurları tarafından yakalanmıꢀ ve gözaltına alınmıꢀtır. Baꢀvuran, avukat yardımı

yapılmadan gerçekleꢀtirilen sorgulamalar sırasında kötü muameleye maruz kaldığını beyan

etmiꢀtir. Baꢀvurana göre, baꢀvuran, içeriği hakkında bilgi sahibi olmadan farklı terör

eylemlerine iliꢀkin ifadelerlerle ilgili bir beyanı imzalamaya zorlanmıꢀtır.

19 Mayıs 1993 tarihinde, baꢀvuran, önce, Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi savcısı

ardından hakimi karꢀısına çıkarılmıꢀ ve hakim baꢀvuranın tutuklanmasına karar vermiꢀtir.

20 Mayıs 1993 tarihinde, baꢀvuran, cezaevi doktoru tarafından muayene edilmiꢀtir. 14

Haziran 1993 tarihinde baꢀvuran, 20 Mayıs 1993 tarihli muayenenin ardından düzenlenen

rapor hakkında bilgisi olan adli tabip tarafından muayene edilmiꢀtir. Adli tabip raporunda,

izleyen tespitlerde bulunmuꢀtur:

“Đlk muayenesinde, alt dudakta hafif ödem ve ülserasyon, her iki omuzda ağrı, her iki omuz hareketleri ağrılı ve

kısıtlı, her iki koltuk altında sararmıꢀ ekimotik alanlar, sol kol dıꢀ yan yüzde 3-5 cm’lik ekimotik alan, sol dirsek

dıꢀ yan yüzde 4-4 cm’lik ekimotik alan içerisinde 1-2 cm’lik kabuğu düꢀmüꢀ yara izi, sırtta ve belde yaygın ağrı,

bel hareketleri ağrılı ve kısıtlı, her iki kostovertebral açıda hassasiyet, penis ve testiste ağrı pulpasyonları, idrar

yapmada zorluk, her iki uyluk ve bacakta ağrı(..)

Đꢀbu muayenesinde, genital organlarda patolojik ize rastlanmamıꢀtır. Sol dirsek ön yüzde, 1x1 cm’lik nedbevi

alan ve sırtta yaygın ağrılar tespit edilmektedir. Üriner yollara iliꢀkin herhangi bir patolojik bulgu tespit

edilmemektedir.”

Adli tabip, tespit edilen lezyonların baꢀvuranda hayati tehlikeye yol açmadığı ve yedi gün

iꢀgöremez raporu verilmesi gerektiği sonucuna ulaꢀmıꢀtır.

30 Temmuz 1993 tarihli bir iddianame ile Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı,

aralarında baꢀvuranın da bulunduğu on üç kiꢀi hakkında ceza davası açmıꢀ ve kısmen veya

tamamen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nı değiꢀtirmeye, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne

karꢀı darbe giriꢀiminde bulunmaya ve Meclis’in görevlerini yapmasına engel olmaya teꢀebbüs

etmenin cezalandırılmasını öngören Türk Ceza Kanunu’nun 146/1 maddesi uyarınca

baꢀvuranın mahkumiyetini talep etmiꢀtir.

2

23 Aralık 1993 tarihli duruꢀmada, baꢀvuran, polise vermiꢀ olduğu ifadesinin bir kısmına itiraz

etmiꢀ ve gözaltı sırasında kötü muameleye maruz kaldığını iddia etmiꢀtir. Ayrıca baꢀvuran,

ifade, arama, yer tespit, yüzleꢀme ve kiꢀi teꢀhis tutanaklarını baskı altında ve gözleri bağlı

imzaladığını belirtmiꢀtir. Đddialarını desteklemek amacıyla baꢀvuran, bahse konu sağlık

raporunu sunmuꢀtur.

5 Ekim 1995 tarihli duruꢀmada, baꢀvuran, gözaltı sırasında kötü muameleye uğradığını

yinelemiꢀ ve daha önce savcı ve hakim karꢀısında da itiraz ettiğini belirterek polise verdiği

ifadesinin bir kısmına karꢀı çıkmıꢀtır.

16 Mart 1999 tarihli duruꢀmada, Savcı esasa iliꢀkin görüꢀünü bildirmiꢀtir. Sözkonusu görüꢀ,

silahlı soygun ve adam öldürme olaylarını ortaya koymuꢀ ve Savcının talebi iddianame lehine

olmuꢀtur.

8 Ağustos 2000 tarihli duruꢀmada, kendisine göre gözaltı sırasında baskı ile alınan bir

ifadenin aleyhte kanıt olarak kullanılması nedeniyle baꢀvuran, iddianameye itiraz etmiꢀtir.

24 ꢁubat 2004 tarihli bir kararla, Devlet Güvenlik Mahkemesi, adam öldürme ve birçok silahlı

soygun suçundan baꢀvuranı suçlu bulmuꢀtur. Devlet Güvenlik Mahkemesi, Türk Ceza

Kanunu’nun 146/1 maddesi uyarınca baꢀvuranı, ağırlaꢀtırılmıꢀ müebbet hapis cezasına

mahkum etmiꢀtir. Diğer suçlamalar ile ilgili olarak, zamanaꢀımı nedeniyle açılan kamu davası

kapanmıꢀtır. Devlet Güvenlik Mahkemesi, kararının gerekçesinde, diğerleri arasından, gözaltı

sırasında yapılan sorgulamalarda baꢀvuranın vermiꢀ olduğu ifadesini ve kiꢀi teꢀhis ve yer

tespit tutanaklarını dikkate almıꢀtır.

Savcının esasa iliꢀkin görüꢀünü sunması ve sözü edilen kararın tefhim edilmesi arasında

hiçbir usul iꢀlemi gerçekleꢀtirilmemiꢀtir.

Temyiz layihasında, baꢀvuran, diğerleri arasından, sorgulamaları sırasında polis tarafından

alınan ifadelere dayandığını ve gerektiği ꢀekilde gerekçelendirilmediğini ileri sürerek 24

ꢁubat 2004 tarihli kararın bozulması talebinde bulunmuꢀtur.

4 Ekim 2004 tarihli bir kararla, Yargıtay, 24 ꢁubat 2004 tarihli kararı onamıꢀtır.

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDASI HAKKINDA

Baꢀvuran, AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında birçok ꢀikayet sunmuꢀtur:

-

AĐHS’nin 6/1 maddesine atıfta bulunarak, ceza davası süresinin uzunluğundan

ꢀikayetçi olmaktadır;

AĐHS’nin 6/1 ve 3 c) maddesine atıfta bulunarak; baꢀvurana göre, bir avukat

tarafından temsil edilmediği bir gözaltı sırasında ꢀiddet uygulanarak alınan beyan ve

ifadelerinin mahkemeler tarafından dikkate alınması nedeniyle davasının hakkaniyete

uygun olarak görülmediğini iddia etmektedir;

3

-

AĐHS’nin 6/3 c) maddesine atıfta bulunarak, baꢀvuran, Devlet Güvenlik

Mahkemesi’nin kararında, mahkumiyetini haklı kılmak için ikna edici gerekçelerin

bulunmaması nedeniyle ꢀikayetçidir;

AĐHS’nin 6/2 maddesine atıfta bulunarak baꢀvuran, masumiyet karinesinin ihlalinden

ꢀikayetçidir;

A. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

Đlk sorgulamalar sırasında avukat yardımı yapılmaması kapsamında yapılan ꢀikayet ile ilgili

olarak, Hükümet, altı ay süresinin, AĐHS’nin 35/1 maddesinin öngördüğü ꢀekilde, baꢀvuranın

ilk kez avukat yardımından yararlandığı tarih olan 20 Eylül 1993 tarihinden itibaren iꢀlemeye

baꢀlaması gerektiği kanaatindedir.

AĐHM, benzer ꢀikayetleri kapsayan önceki kararlarında olduğu gibi (bkz, örneğin, Özer vd-

Türkiye, baꢀvuru no: 48059/99, 22 Nisan 2004 ve sözü edilen Salduz), benzer koꢀullarda,

AĐHS’nin 35/1 maddesi uyarınca nihai iç hukuk kararının Yargıtay kararı olduğu

değerlendirmesinde bulunmaktadır. Mevcut davada sözkonusu olan 4 Ekim 2004 tarihinde

alınan karardır. AĐHM, baꢀvuranın baꢀvurusunu 24 Aralık 2004 tarihinde yani AĐHS’nin

öngördüğü süre içerisinde yaptığını kaydetmektedir.

Ayrıca AĐHM, AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında yapılan ꢀikayetlerin AĐHS’nin 35/3 maddesi

uyarınca dayanaktan yoksun olmadığı ve hiçbir kabuledilemezlik unsuru içermediği tespitinde

bulunmaktadır. Dolayısıyla sözkonusu ꢀikayetler kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

1. Yargılama süresi

Baꢀvuran, hiçbir gecikmenin kendi davranıꢀından kaynaklanmadığını sözlerine ekleyerek

yargılama süresinin uzunluğundan ꢀikayetçi olmaktadır. Baꢀvuran, Devlet Güvenlik

Mahkemesi’nin, özellikle, Savcının görüꢀünü bildirdiği ve karara kadarki beꢀ yıllık süre

boyunca pasif davrandığını belirtmektedir. Baꢀvuran, sözkonusu kararın, Savcının görüꢀü ile

aynı olmasını kanıt olarak sunmaktadır.

Hükümet, sözkonusu iddiaya karꢀı çıkmaktadır. Hükümet, yargılama boyunca birleꢀtirilen

dosyalarla, yargılamanın on sekiz sanığı kapsadığını belirtmekte ve karmaꢀık yapılı bir

davanın sözkonusu olduğunu ileri sürmektedir. Hükümet, hiçbir sürenin adli makamların

sorumluluğuna isnat edilemeyeceği kanaatindedir.

AĐHM, dikkate alınacak dönemin 5 Mayıs 1993 tarihinde baꢀladığını ve 4 Ekim 2004 tarihli

Yargıtay kararı ile ceza davasının sona erdiğini kaydetmektedir. Sözkonusu dönem, iki

dereceli yargıda yaklaꢀık on bir yıl beꢀ ay sürmüꢀtür. Nitekim AĐHM, mevcut davadakine

benzer sorunları ortaya koyan birçok davada, konuya iliꢀkin yerleꢀik içtihadından doğan

kriterler göz önüne alındığında, “makul süre” gerekliliğinin ihlal edildiği sonucuna ulaꢀmıꢀtır

(bkz, diğerleri arasından, Pélissier ve Sassi-Fransa, baꢀvuru no: 25444/94, Kalachnikov-

Rusya, baꢀvuru no: 47095/99, Temel ve Taꢀkın-Türkiye, baꢀvuru no: 40159/98, 30 Haziran

2005 ve Mahmut Yaman-Türkiye, baꢀvuru no: 33631/04, 20 Ocak 2009).

4

Mevcut davada farklı bir sonuca ulaꢀmak için hiçbir neden göremeyen AĐHM, aynı

gerekçelerle AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiği kanaatindedir.

2. AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında düzenlenen diğer ꢀikayetler

Đlk soruꢀturma safhası sırasında avukat bulunmaması kapsamında yapılan ꢀikayete iliꢀkin

olarak, Hükümet, dikkate alınan dönemde yürürlükte olan 2845 sayılı yasa uyarınca, ancak

tutuklandıklarından itibaren sanıkların avukat yardımından yararlanma haklarının olduğuna

dikkat çekmektedir. Bu hususta Hükümet, Yıldız ve Sönmez-Türkiye kararına (baꢀvuru

numaraları: 3543/03 ve 3557/03, 5 Aralık 2006) atıfta bulunmakta ve tamamı

değerlendirildiğinde, ihtilaflı yargılamanın hakkaniyetten yoksun yürütülmediğine kanaat

getirmektedir. Ayrıca Hükümet, gözaltı sırasında alınan ifadelerden baꢀka kanıt unsurlarının

bulunmasının, avukat yardımının bulunmadığı sürecin tamamı üzerindeki etkiyi azaltıcı bir

unsur olarak düꢀünülmesi gerektiğini savunmaktadır.

Baꢀvuranın gözaltı sürecinde ꢀiddetle alındığı ileri sürülen ifade ve beyanlarının dikkate

alınması kapsamında yapılan ꢀikayet ile ilgili olarak, Hükümet, bir yandan, 19 Mayıs 1993

tarihli sağlık raporuna göre, sözkonusu iddiaların açıkça dayanaktan yoksun olduğu

kanaatindedir, diğer yandan ise baꢀvuranın 19 Mayıs 1993 tarihinde nöbetçi hakim karꢀısında

bu husustaki ꢀikayetini sunmadığını belirtmektedir.

AĐHM, mevcut dava ile ilgili olan Salduz kararında ortaya konan ilkelere atıfta

bulunmaktadır. Sözkonusu ilkeler, Hükümet’in atıfta bulunduğu Yıldız ve Sönmez kararında

önceden izlenen ilkelerden üstün gelmekte ve bilhassa, mahkumiyet kararı vermede baskı

altında alındığı ileri sürülen ifadelerin kullanılması sorununu kapsayan Örs ve diğerleri

kararından çıkan ilkeleri benimsemektedir (sözü edilen Örs ve diğerleri ve Söylemez-Türkiye,

21 Eylül 2006, kıyaslayınız sözü edilen Salduz).

Mevcut davada, kimse, ilgili dönemde yasa ile engellendiğinden, gözaltı sırasında dolayısıyla

sorgulamaları sırasında baꢀvuranın avukat yardımından yoksun bırakıldığına itiraz

etmemektedir (sözü edilen Salduz). Baꢀvuranın suçluluğunu ortaya koymak için, Devlet

Güvenlik Mahkemesi’nin baꢀvuranın ifadelerini kanıt olarak kabul ettiğine ve sözkonusu

ifadeleri doğrulamak için baꢀka unsurlar kullandığına da kimse itiraz etmemiꢀtir.

Sözkonusu koꢀullarda, sözü edilen Salduz kararında benimsenen aynı gerekçelerle AĐHS’nin

6/1 ve 6/3 c) maddesinin ihlal edildiği sonucuna ulaꢀmak gerekmektedir (Böke ve Kandemir-

Türkiye, baꢀvuru numaraları: 71912/01, 26968/02 ve 36397/03, 10 Mart 2009 ve Karabil-

Türkiye, baꢀvuru no: 5256/02, 16 Haziran 2009).

Bu durumda AĐHM, mahkeme önünde savunma haklarına saygıya iliꢀkin olarak AĐHS’nin 6/3

maddesi kapsamında ortaya konan asıl hukuki sorunu incelediği kanaatindedir (Kamil Uzun-

Türkiye, baꢀvuru no: 37410/97, 10 Mayıs 2007 ve sözü edilen Karabil).

Sonuç olarak, AĐHM, baskı altında toplanan aleyhte kanıtların, gerekçe bulunmaması ve/veya

masumiyet karinesinin ihlal edilmesi kapsamında yapılan ꢀikayetlerin esası hakkında

inceleme yapmaya gerek olmadığı kanaatindedir.

5

II. AĐHS’NĐN 5/3 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Son olarak, AĐHS’nin 5/3 maddesine atıfta bulunarak, baꢀvuran, tutukluluk süresinden ꢀikayet

etmektedir.

AĐHM, baꢀvuranın tutukluluk halinin, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin baꢀvuranı hapis

cezasına mahkum ettiği tarih olan 24 ꢁubat 2004 tarihinde sona erdiğini gözlemlemektedir.

Dolayısıyla baꢀvuranın 24 Aralık 2004 tarihinde yapmıꢀ olduğu baꢀvurusu, gecikmeli olarak

yapılmıꢀtır. AĐHM, AĐHS’nin 35. maddesinin 1. ve 4. paragrafları uyarınca altı ay süresine

riayet edilmediğinden sözkonusu ꢀikayetin reddedilmesi gerektiği sonucuna ulaꢀmıꢀtır.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran, 15.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.

Hükümet, sözkonusu talebin mesnetsiz olduğu kanaatindedir.

AĐHM, baꢀvurana 8.000 Euro manevi tazminat ödenmesi gerektiği kanaatindedir.

Ayrıca AĐHM, AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlali için en uygun telafi biçiminin, baꢀvuran için

sözkonusu hükmün gerekleri yerine getirilmiꢀ olsaydı içinde bulunacağı duruma olabildiğince

tekabül eden bir durum yaratmak olduğunu belirtmektedir (Sözü edilen Salduz, Tétériny-

Rusya, baꢀvuru no: 11931/03, 30 Haziran 2005, Jelicic-Bosna Hersek, baꢀvuru no: 41183/02

ve Mehmet Suna Yiğit-Türkiye, baꢀvuru no: 52658/99, 17 Temmuz 2007). AĐHM, sözkonusu

ilkenin mevcut davaya uygulanmasına hükmetmektedir. Ayrıca ilgilinin talebi üzerine

AĐHS’nin 6/1 maddesinin gereklerine uygun olarak yeni bir dava açılmasının ya da davanın

yenilenmesinin en uygun telafi yolu olacağı sonucuna ulaꢀılmaktadır(mutatis, mutandis,

Gençel-Türkiye, baꢀvuru no: 53431/99, 23 Ekim 2003).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuran, AĐHM önünde yapmıꢀ olduğu yargılama masraf ve giderleri için 5.900 Euro talep

etmektedir. Baꢀvuran, iꢀbu baꢀvuru çerçevesinde avukatının ücret tarifesini 5.900 TL

(yaklaꢀık 2.700 Euro) olarak gösteren bir belgeyi ve baꢀvurunun hazırlanması, bu amaçta

baꢀvuranın yapmıꢀ olduğu yolculuklar ve çeviri masrafları ile ilgili 6.018 TL (yaklaꢀık 2.800

Euro) tutarında bir hesap dökümünü talebine ek olarak sunmaktadır. Baꢀvuran, ayrıca,

özellikle, kırtasiye ve posta masrafları gibi farklı masrafların 400 TL (yaklaꢀık 200 Euro)

tutarındaki hesap dökümünü de eklemektedir.

Hükümet, sözkonusu talebin mesnetsiz olduğu kanaatindedir.

AĐHM içtihadına göre bir baꢀvuran yargılama masraf ve giderlerinin geri ödemesini ancak

gerçekliği, gerekliliği ve oranlarının makul yapısı ortaya konduğu sürece elde edebilir.

Mevcut davada, sahip olduğu unsurları ve yukarıda sözü edilen kriterleri göz önüne alan

AĐHM, baꢀvurana tüm masraflar için 5.700 Euro ödenmesinin uygun olacağı kanaatindedir.

6

C. Gecikme faizi

AĐHM, gecikme faizi oranının Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uygulanan orana üç puanlık bir artıꢀ eklenerek belirlenmesine hükmetmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvurunun AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında yapılan ꢀikayete iliꢀkin kısmının

kabuledilebilir geri kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;

2. AĐHS’nin 6/1 maddesinin (yargılama süresi) ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 6/1 ve 6/3 maddesinin (ilk sorgulama sırasında adli yardımdan yoksun

bırakılması) ihlal edildiğine;

4. AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında yapılan ꢀikayetlerin geri kalan kısmını incelemeye gerek

olmadığına;

5. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilmek üzere Savunmacı Devlet

tarafından baꢀvurana her türlü vergiden muaf tutularak 8.000 Euro (sekiz bin Euro) manevi

tazminat ve 5.700 Euro (beꢀ bin yedi yüz) Euro yargılama masraf ve gideri ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç

puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

6. Adil tatmine iliꢀkin diğer tüm taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 3 Kasım 2009 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

7