CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEY

Đ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

KÖK VE DĐĞERLERĐ - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no: 20868/04)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

24 Kasım 2010

Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 / 2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup

ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (20868/04) numaralı baꢀvurunun nedeni on

üç T.C. vatandaꢀı Ömer Kök, Ali Tunç, Rafet Kök, Recep Kök, Zeynep ꢁenoğlu, Emine

Gevren, ꢁükriye Tezcan, Rukiye Yücetürk, Hüsniye Can, Nazmiye Yazar, Kerime Kök,

Melek Makarnacı ve Necmiye Kök’ün (baꢀvuranlar) 5 Mayıs 2004 tarihinde Avrupa Đnsan

Hakları Mahkemesi’ne Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca

yaptığı baꢀvurudur.

Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Sakarya ve Kocaeli Barosu

avukatlarından G. Çanga ve H.R. Arda tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢁULLARI

Baꢀvuranlar sırasıyla 1930, 1934, 1965, 1963, 1947, 1936, 1939, 1941, 1942, 1968, 1939,

1959 ve 1961 doğumlu olup Sapanca’da ikamet etmektedir.

1957 yılında Sapanca Uzunkum’da bulunan 5.037 ve 6.737 m²’lik araziler tarım alanı olarak

vasıflandırılmıꢀ ve tapu kadastro kayıtlarında baꢀvuranların ailesi adına tescil ettirilmiꢀtir

(sırasıyla 320 ve 414 numaralı parseller).

25 Ocak 1993 tarihinde tapu kadastro çalıꢀmalarının sınırlandırılması vesilesiyle Tapu

Kadastro 1 numaralı Tespit Komisyonu sözkonusu taꢀınmazları orman arazisi sınırları içinde

göstermiꢀtir.

12 Ekim 2001 tarihinde baꢀvuranlar (Ömer Kök, Ali Tunç, Zeynep ꢁenoğlu, Emine Gevren,

ꢁükriye Tezcan, Rukiye Yücetürk ve Hüsniye Can) taꢀınmazların Tapu kadastro tespit

komisyonu tarafından ormanlık arazi olarak vasıflandırılmasının iptali istemiyle Orman Genel

Müdürlüğü aleyhinde Sapanca Asliye Hukuk Mahkemesi önünde dava açmıꢀlardır.

Sapanca Tapu ve Kadastro Müdürlüğü 17 Ekim 2001 tarihinde dosyaya tapu kayıtlarının

durumunu eklemiꢀtir. Bu belgelere göre, 9 Nisan 1993 tarihinde tapu kaydına sözü edilen bu

parsellerin satıꢀını engelleyen bir ꢀerh konulmuꢀtur. Bu kayıtlar aynı zamanda 13 Ağustos

1957 yılından bu yana taꢀınmazların maliklerinin değiꢀtiğini göstermektedir; 14 Mart 1998

tarihinde baꢀvuranlar Ömer Kök, Ali Tunç, Zeynep ꢁenoğlu, Emine Gevren, ꢁükriye Tezcan,

Rukiye Yücetürk, Hüsniye Can ve Đsmail Kök (18 ꢁubat 2002’de vefat etmiꢀtir) bu iki

parselin malikleri konumundaydı.

Asliye hukuk mahkemesi 18 Temmuz 2002 tarihinde baꢀvuranların bu talebini reddetmiꢀtir.

Mahkeme, zilyetliğinde bulunması nedeniyle taꢀınmazların o dönemde baꢀvuranların ailesi

adına tescil edildiğini, fakat 1993 yılında orman alanı sınırlandırması çalıꢀmalarının ve 10

Nisan 2002 ve 24 Haziran 2002 tarihlerinde yapılan alan ekspertiz incelemelerinin, topografi

haritalarının ve bilirkiꢀi raporlarının sözü edilen alanın orman arazisi olduğunu ortaya

koyduğu saptamasını yapmıꢀtır.

Baꢀvuranlar 10 Ocak 2003 tarihinde bu karara karꢀı temyize gitmiꢀtir. Adı geçenler bu

arazileri 1957 yılında edindiklerini ve otuz yıldan fazla bir süre kullandıklarını iddia ederek

sürerek taꢀınmazlar orman arazisi olarak nitelendirse bile, Devletin kendilerine tazminat

ödemesi gerektiğini savunmuꢀlardır.

2

Yargıtay 24 Mart 2003 tarihinde temyize gidilen kararı onamıꢀtır.

Yargıtay 6 Ekim 2003 tarihinde baꢀvuranlar tarafından yapılan kararın düzeltme talebini

reddetmiꢀtir. Yargıtay’ın bu kararı 5 Kasım 2003 tarihinde tebliğ edilmiꢀtir.

HUKUK

I. AĐHS’YE EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ

ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar kendilerine tazminat vermeksizin tapu senetlerinin iptal edilmesinin Ek 1 no’lu

Protokol’ün 1. maddesinde yer alan mülkiyet hakkına aykırı bir durumu teꢀkil ettiğinden

ꢀikayetçidir.

Hükümet bu iddiaya karꢀı çıkmaktadır.

A. Kabuledilebilirlik hakkında

Hükümet baꢀvuranların iç hukuk yollarını tüketmedikleri gerekçesiyle AĐHM’yi baꢀvuruyu

kabuledilemez ilan etmeye çağırmaktadır.

Hükümet öncelikli olarak, benzer koꢀulları içeren ve Orman Genel Müdürlüğü’nün talebi

üzerine tapusu yargı kararı ile iptal edilerek Hazine adına tescil edilen bir davada, davayı açan

bir kimsenin tazminat elde ettiğine değinmekte, bu kararda, Đzmir Asliye Hukuk Mahkemesi

Hazinenin bizzat bahse konu taꢀınmazın niteliğini göz önünde bulundurmaksızın satıꢀını

gerçekleꢀtirmesi dolayısıyla ilgiliye tazminat ödemesi gerektiğine hükmettiğini ifade

etmektedir.

Hükümet ayrıca, baꢀvuranların 25 Ocak 1993 tarihli tapu kadastro komisyonunun çalıꢀmalarına

o dönemde yürürlükte bulunan hükümler çerçevesinde kendilerine tanınan sürede itiraz

etmediklerini savunmaktadır.

Hükümet son olarak, Đsmail Kök’ün mirasçıları (Rafet Kök, Recep Kök, Nazmiye Yazar,

Kerime Kök, Melek Makarnacı ve Necmiye Kök) ile Orman Genel Müdürlüğü arasındaki

davanın iç hukukta halen derdest olduğunu belirterek, baꢀvuranların temsilcisinin baꢀvuranlar

açısından bu davanın sonucunu beklemelerinin yersiz olduğunu ileri sürdüğü sözlerine

eklemektedir.

Baꢀvuranlar Hükümetin savına itiraz ederek sözkonusu bu mahrumiyet kararına karꢀı iç

hukukta herhangi bir baꢀvuru yolunun mevcut olmadığını iddia etmekte, bu doğrultuda,

kadastro komisyonunun arazinin niteliğine iliꢀkin kararlarına itiraz etme ve mahrumiyet

nedeniyle tazminat talep etme süresinin on yıl içinde mümkün olabileceği açıklamasını

yapmaktadırlar. Kadastro komisyonunun kararları öncesinde herhangi bir tazminat baꢀvurusuna

gidilemediğinden bu baꢀvuru yolları ancak teoride mümkün olabilmektedir. Her halükarda,

Türk Hukuk’unda etkili bir baꢀvuru yolunun mevcut olduğunu gösterir bir içtihat yer

almamaktadır.

3

25 Ocak 1993 tarihli kadastro komisyonunun kararlarına itiraz ile ilgili olarak baꢀvuranlar

yetkili bir mahkeme önünde açılan davanın on yıllık sürede uygulanabilir olduğunu iddia

etmektedir.

Baꢀvuranlar Đsmail Kök’ün mirasçıları için açılan davanın sürdüğü konusuna itiraz ederek

halen devam eden hiçbir davanın olmadığını iddia etmekte, bu doğrultudaki tek davanın 12

Ekim 2001 tarihinde Ömer Kök, Ali Tunç, Zeynep ꢁenoğlu, Emine Gevren, ꢁükriye Tezcan,

Rukiye Yücetürk ve Hüsniye Can tarafından açıldığını dile getirmektedir. Davanın açıldığı

dönemde Đsmail Kök halen hayattaydı ve sağlık durumu nedeniyle duruꢀmaya katılamamıꢀtı.

Đsmail Kök’ün 18 ꢁubat 2002 tarihinde vefat etmesinin ardından her iki parsel üzerindeki

mülkiyet hakkı mirasçılarına (Rafet Kök ve Recep Kök, Nazmiye Yazar, Kerime Kök, Melek

Makarnacı ve Necmiye Kök) geçmiꢀtir. Baꢀvuranlar ayrıca, baꢀvuranların bir bölümü

tarafından yapılan baꢀvurunun ihtilaf konusu parseller üzerinde bütün baꢀvuranların mülkiyet

hakkını öne sürmek bakımından yeterli olacağını öne sürmektedir.

AĐHM, Hükümetin ilk iki itirazına iliꢀkin, daha önce de benzer itirazların dile getirildiğini ve

bunların reddedildiğini hatırlatır (Bkz. diğerleri arasında, Rimer vd.-Türkiye kararı, no:

18257/04, 10 Mart 2009). Mevcut baꢀvuruda benimsediği bu kararın dıꢀına çıkılmasını

gerektirecek herhangi bir özel durumun sözkonusu olmadığını belirtir. AĐHM bu nedenle

Hükümetin ön itirazının her iki bölümünü de reddetmektedir.

AĐHM, iç hukukta Đsmail Kök’ün mirasçılarının davalarının halen derdest olduğu hususunda

ise dava dosyasından Hükümetin bu savı destekleyici bir kanıt unsurunu sunmadığını

saptamaktadır. AĐHM sonuç itibarıyla, Hükümetin bu doğrultudaki itirazını da reddetmektedir.

B. Esasa dair

AĐHM, hâlihazırda Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ilk bendinin ikinci cümlesi

anlamında baꢀvuranların mülkiyet hakkına yönelik mülkten ‘yoksun bırakma’ olarak

değerlendirilmesi gereken bir müdahalenin var olduğunu tespit etmektedir.

Ulusal mahkemeler tarafından öne sürülen gerekçeler ıꢀığında, AĐHM baꢀvuranların

mülkiyetinden yoksun bırakılması iꢀleminin Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin birinci

bendinin ikinci paragrafı gereğince genel menfaatler çerçevesinde tabiatın ve ormanların

korunması amacını güttüğü kanısındadır (Bkz. diğerleri arasında, ꢁatır-Türkiye kararı, no:

36192/03, 10 Mart 2009).

AĐHM, baꢀvuranların dile getirdiği ꢀikayete benzer bir ꢀikayeti daha önce de incelediğini ve

Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiği sonucuna vardığını hatırlatır. Bunun yanı

sıra, taꢀınmazın değeri ile uyuꢀmayan makul bir meblağ ödemeksizin mülkiyetten yoksun

bırakmanın aꢀırı bir müdahaleyi oluꢀturduğunu ve istisnai koꢀullarda toplam bir tazminatın

yokluğunun Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi ile bağdaꢀmadığını dile getirmektedir (Bkz.

sözü edilen Turgut vd-Türkiye no: 36192/03 ve özellikle söz edilen ꢁatır vd.). Mevcut

baꢀvuruda, baꢀvuranlar taꢀınmazlarının Orman Genel Müdürlüğüne devredilmesini müteakip

herhangi bir tazminat elde edememiꢀtir. AĐHM, Hükümetin bu davanın farklı bir sonuca

ulaꢀmasını sağlayacak ikna edici hiçbir tespit ve delil sunmadığını tespit etmiꢀtir (Bkz. sözü

edilen Turgut vd.-Türkiye ve ꢁatır-Türkiye).

Bu nedenle Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

4

II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGLANMASI HAKKINDA

A. Maddi tazminat

Baꢀvuranlar maddi zarara uğradıklarını ileri sürerek 320 numaralı parsele değin 151.110 TL

ve 414 numaralı parsel için 192.210 TL olmak üzere toplam 343.320 TL (yaklaꢀık 216.880

Euro) tazminat talep etmektedir. Baꢀvuranlar bu bağlamda, Sapanca Asliye Hukuk

Mahkemesine 4 Mayıs 2004 tarihinde iletilen bilirkiꢀi raporunu dayanak göstermektedir.

Hükümet AĐHM’yi aꢀırı ve dayanaktan yoksun olarak nitelendirdiği bu meblağları

reddetmeye davet etmekte, sözü edilen bilirkiꢀi raporunun tek taraflı olarak baꢀvuranların

isteğiyle hazırlandığını savunmaktadır. Hükümete göre mezkur taꢀınmazlar ormanlık alanın

bir bölümünü oluꢀturmaktadır ve özel bir mülkiyet konusunu teꢀkil edemez. Bu nedenle

taꢀınmazların herhangi bir satıꢀ değeri yoktur.

AĐHM, ihlalin tespit edildiği bir baꢀvuruda Savunmacı Hükümetin ihlali gidermek ve ihlalden

önceki duruma mümkün olduğunca dönülmesini sağlayacak ꢀekilde ihlalin sonuçlarını

ortadan kaldırmak yükümlüğünün bulunduğunu hatırlatır (Bkz. Iatridis-Yunanistan (adil

tatmin) no: 31107/96). Bir davaya taraf Sözleꢀmeci Devletlerin, prensip olarak, ihlale

hükmedilen bir kararın gereklerini yerine getirmek için baꢀvuracakları yolları seçme

serbestliği bulunmaktadır. Bir kararın nasıl icra edileceğine iliꢀkin takdir yetkisi ile,

Sözleꢀmeci Devletlerin, AĐHS’nin temel yükümlülüğü olan “güvence altına alınan hak ve

özgürlükleri tanıma” (1. madde) yükümlülüğü ile uyumlu bir seçme hakkı kastedilmektedir.

Đhlalin doğası restitutio in integrum’a müsaitse, bunu yerine getirmek Savunmacı Devlete

düꢀer, zira AĐHM’nin bunu bizzat yapmaya ne yetkisi ne imkânı bulunmaktadır. Buna karꢀılık

ulusal hukuk ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmaya olanak tanımıyor ve/veya ancak kısmen

giderebiliyorsa, bu durumda AĐHS’nin 41. maddesi AĐHM’yi, mağdura uygun göreceği bir

telafiyi sağlama yetkisi vermektedir (Bkz. Brumarescu-Romanya (adil tatmin) no: 28342/95).

AĐHM bununla birlikte, Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin yalnızca tazminat ödenmemesi

dolayısıyla ihlal edildiği sonucuna varmaktadır. Bu baꢀvuruda, tespit edilen ihlalin doğası

restitutio in intergrum’un uygulanmasına olanak tanımamaktadır. Benzer bir durumda geri

verme iꢀleminin meꢀruluğu Savunmacı Devlet tarafından tazminin belirlenmesinde esas

alınacak kıstasların uygulanmasına da yansımaktadır, meꢀru yollardan yoksun bırakmanın

mali sonuçları yasaya aykırı olarak el koyma ile bir tutulamaz (Bkz. Scordino-Đtalya (no1)

no:36813/97 ve Eski Yunanistan Kralı vd.-Yunanistan (adil tatmin) no: 25701/94, 28 Kasım

2002).

AĐHM, aynı konuyu içeren benzer davalarda dile getirdiklerini bir kez daha hatırlatır (Bkz.

sözü edilen Turgut vd.-Türkiye ve ꢁatır-Türkiye kararı):

« Tabiatın ve ormanların ve daha genel olarak da çevrenin korunması, kamuoyunda ve dolayısıyla kamu

makamları nezdinde sürekli ve desteklenen bir ilgiyle savunulan bir değerdir. Çevrenin korunmasına iliꢀkin

mülahazalar sözkonusu olduğunda, bilhassa da devlet konuyla ilgili olarak bir yasal düzenlemeye gitmiꢀse,

ekonomik zorunluluklar ve hatta mülkiyet hakkı gibi bazı temel haklar öncelik arz etmemelidirler (…) ».

AĐHM yerleꢀik içtihadına göre taꢀınmazın değeri ile uyuꢀan makul bir meblağa

hükmetmeksizin mülkten yoksun bırakmak aꢀırı bir müdahaleyi oluꢀturmaktadır. Bunun yanı

sıra Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi her halükarda tam bir tazmini güvence altına

almamaktadır. Bu itibarla, «kamu yararı» güden meꢀru amaçlar doğrultusunda kamulaꢀtırılan

taꢀınmazların gerçek değerinin altında bir meblağa hükmedilebilir (Bkz. mutatis mutandis,

5

Lithgow vd.-Birleꢀik Krallık 8 Temmuz 1986, Broniowski-Polonya no: 31443/96 ve sözü

edilen Scordino-Đtalya (no1) kararları).

Yukarıda dile getirilenler ıꢀığında, AĐHM uygun bir tazminata hükmetmek için taraflarca

sunulan dosyada yer alan unsurların tamamını ve ilgili verileri dikkate alacaktır (Bkz. mutatis

mutandis, N.A. vd.-Türkiye kararı (adil tatmin) no: 37451/97, 9 Ocak 2007). AĐHM bu

bağlamda, tazminat konusunda belirleyeceği meblağ ile ilintili olmasa da ulusal yargı

sürecinde gerçekleꢀtirilen bilirkiꢀi incelemelerini göz önünde bulunduracaktır (Bkz. aynı

anlamda, Kozacıoğlu-Türkiye kararı no: 2334/03, 19 ꢁubat 2009).

AĐHM baꢀvuranların mahkemenin tayin ettiği bilirkiꢀinin raporunu sunduklarını not

etmektedir. 4 Mayıs 2004 tarihli bu rapor taꢀınmazların değerini 343.320 TL (yaklaꢀık

216.880 Euro) olarak belirlemiꢀtir.

AĐHM, bu unsurları dikkate alarak, ki bunlara yapılan müdahalede izlenen kamu yararı

amacı- da dahil ve hakkaniyete uygun olarak her türlü vergiden muaf tutulmak üzere

baꢀvuranlara ortaklaꢀa 175.000 Euro maddi tazminat ödenmesini uygun görmektedir.

B. Manevi tazminat

Baꢀvuranlar manevi tazminat baꢀlığı altında 10.000 TL (yaklaꢀık 5.900 Euro) talep

etmektedir.

Hükümet bu yönde bir ödeme yapılmasının gerekli olmadığına, ihlal tespitinin kendisinin

baꢀlı baꢀına bir adil tatmini oluꢀturacağına itibar etmektedir.

AĐHM bu baꢀvurunun koꢀulları dikkate alındığında, ihlal tespitinin adil bir tatmini oluꢀturmak

bakımından yeterli olacağı kanısına varmaktadır (Bkz. a contrario, Belvedere Alberghiera

S.R.l-Đtalya (adil tatmin) no: 31524/96, 30 Ekim 2003).

C. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuranlar iç hukuktaki mahkemeler ve AĐHM önünde yapmıꢀ oldukları yargılama giderleri

için 41.915 TL (yaklaꢀık 19.490 Euro) talep etmektedir. Bu amaçla avukatları ile yapmıꢀ

oldukları iki sözleꢀmeyi sunmaktadırlar; 21 Eylül 2001 tarihli sözleꢀmeye göre avukatlık

ücreti 10.000 TL (olayların meydana geldiği dönemde yaklaꢀık 7.080 Euro) 15 Nisan 2004

tarihli sözleꢀmeye göre ise avukatlık ücreti 25.000 TL (olayların meydana geldiği dönemde

yaklaꢀık 15.300 Euro) olup bunlara % 18 oranında KDV eklenmektedir. Baꢀvuranlar buna 1

Kasım 2007 tarihinde yapmıꢀ oldukları 5.900 TL tutarındaki ödemeyi de eklemektedir.

Baꢀvuranlar çeꢀitli tarihlerde iç hukukta yapılan harcama ve giderlere iliꢀkin toplam 615 TL

(yaklaꢀık 435 Euro) tutarındaki dokuz makbuzu sunmaktadır.

Hükümet AĐHM’yi aꢀırı olarak nitelendirdiği bu miktarları reddetmeye çağırmaktadır.

AĐHM’nin yerleꢀik içtihadına göre bir baꢀvuran gerçekliğini, gerekliliğini kanıtladığı makul

miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir. Bu baꢀvuruda, mahkemeye sunulan deliller ve

sözü edilen kıstaslar ıꢀığında AĐHM, yargılama giderleri için baꢀvuranlara ortaklaꢀa 5.000

Euro’nun ödenmesini kararlaꢀtırmaktadır.

6

D. Gecikme faizi

AĐHM gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı faiz oranına üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine;

3. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödeme tarihindeki döviz kuru

üzerinden TL’ ye çevrilmek üzere, Savunmacı Devlet tarafından baꢀvuranlara ortaklaꢀa:

i. 175.000 (yüz yetmiꢀ beꢀ bin) Euro maddi tazminat ödenmesine;

ii. yargılama masraf ve giderleri için 5.000 (beꢀ bin) Euro ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

4. Adil tatmine iliꢀkin diğer tüm taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 24 Kasım 2009 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

7