CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

KORKMAZ VE DİĞERLERİ - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:35979/97)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

21 MART 2006

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde

kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 35979/97 başvuru no’lu davanın nedeni, Türk

vatandaşı Safter Korkmaz, Cüneyt Tışkaya, Gonca Balyemez (Dönmezer) ve Canan Kaya’nın

(Başvuranlar) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) 25 Şubat 1997 tarihinde, Avrupa

İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS) eski 25. maddesi uyarınca

yapmış oldukları başvurudur. Başvuranlar, İstanbul Barosu avukatlarından İbrahim Ergün

tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Sırasıyla 1972, 1980, 1973 ve 1972 doğumlu olan başvuranlar İstanbul’da ikamet

etmektedirler. Olayların meydana geldiği dönemde Balyemez (Dönmezer), sol görüşlü olan

Kızıl Bayrak, Sosyalizm Yolunda Kızıl Bayrak ve Ekim Gençliği adlı aylık dergilerin sahibi ve

Yazı İşleri Müdürü idi. Diğer üç başvuran ise, ilgili yayın evinin personeli idi.

Balyemez, İstanbul Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi tarafından Ekim adlı

yasadışı örgüt hakkında yürütülen soruşturma çerçevesinde 5 Kasım 1996 tarihinde, bindiği

otobüs polisler tarafından durdurularak yakalanmıştır.

6 Kasım 1996 tarihinde, saat 1:00-1:45 sularında diğer üç başvuranın evlerinde

polisler arama yapmış ve başvuranlar yakalanmışlardır. Polis, arama sırasında sözkonusu

yasadışı silahlı örgütü destekleyen çok sayıda yayın, kitap, broşür, rapor ve diğer belgeler ele

geçirmiştir. Ayrıca başvuranlar, 1996 yılı Temmuz ayında iki polisin öldürülmesine karışan

sözkonusu örgüt militanı D.Z. adında bir kişi ile ilişkilerinin bulunmasıyla suçlanmışlardır.

Başvuranların hepsi, yakalandıkları gün sözkonusu Şube’de gözaltına alınmışlardır.

Başvuranlar gözaltındayken polis tarafından sorgulanmışlardır. Başvuran Canan Kaya, iki

polisin öldürülmesi olayında diğer cinayet zanlısı olan A.E.’yi tanıdığını, ancak beş aydır

kendisini görmediğini belirtmiştir.

Başvuranların akıbeti hakkında bilgi almaya çalışan Avukat İbrahim Ergün’ün

girişimleri başarısız olmuştur.

İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Başsavcısı, Emniyet

Müdürlüğü’nün talebi üzerine 7 Kasım 1996 tarihinde, başvuranların gözaltı sürelerinin 20

Kasım’a kadar uzatılmasına karar vermiştir.

Avukat Ergün, 11 Kasım’da iki başvuruda bulunmuştur. İlk olarak Ergün, Savcılıktan

başvuranlar Korkmaz, Kaya ve Balyemez ile görüşme izni istemiştir. Savcılık bu talebi

reddedince, Ergün, DGM yedek hakimine başvurmuş ve dört başvuranın gözaltı sürelerinin

uzatılmasına itiraz etmiştir. Ergün, başvurusunda, tutuksuz yargılanmak üzere müvekkillerinin

serbest bırakılmalarını isteyerek, yaptığı itiraza ilişkin argümanlarını sunmuştur. Ergün, 3842

sayılı Kanun ile değiştirilen Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 128. maddesini ileri

sürerek, hakimden polis soruşturmasına ilişkin dosyayı getirttirmesini ve dava konusu

özgürlükten yoksun bırakan gözaltının yasallığı hakkında karar vermesini istemiştir. Ergün,

böyle bir tedbirin sadece Emniyet Müdürlüğü polis memurlarının öznel değerlendirmelerine

dayanılarak alınmasının kabul edilemez bir durum olduğunu belirtmiştir.

Ertesi gün, DGM yedek hakimi ara kararla yapılan itirazı bertaraf etmiştir.

2

Başvuranlar, 15 Kasım 1996 tarihinde, Cumhuriyet Başsavcısı tarafından dinlenmiştir.

Cumhuriyet Başsavcısı, soruşturmanın bulunduğu aşamada, başvuranlar hakkında henüz

yeterli aleyhte delil toplanmasının ve sözkonusu kişiler ile Ekim örgütü arasındaki ilişkilerin

ortaya konulmasının mümkün olmadığına kanaat getirerek, tutuksuz yargılanmak üzere

başvuranların serbest bırakılmasına karar vermiştir.

Cumhuriyet Başsavcısı, 25 Kasım 1996 tarihinde başvuranları DGM önünde, Türk

Ceza Kanunu’nun (TCK) 169. maddesi uyarınca sözkonusu örgüte yardım yapmakla itham

etmiştir.

11 Kasım 1998 tarihli kararla, DGM başvuranların, kendilerine atılı olaylardan suçlu

olmadıklarına karar vermiştir. Temyiz başvurusu yapılmadığından başvuranlar hakkındaki

beraat kararı nihai kararı oluşturmaktadır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 5. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuranlar, suç işlediklerine dair itham edilmeleri için makul neden

bulunmadığından dolayı, yakalanmalarının meşru olmamasından şikayetçi olmaktadırlar.

Ayrıca başvuranlar, yetkililerin kendilerine yakalanma nedenleri hakkında bilgi

vermemelerinden, gözaltı süresinden ve bu tedbirin yasallığını denetletebilecekleri hukuki

yolun bulunmamasından şikayetçi olmaktadırlar. Başvuranlar AİHS’nin 5. maddesinin 1 –c,

2, 3 ve 4 bentlerini ileri sürmektedirler.

A. Kabul Edilebilirlik Hakkında

AİHM, şikayetlerin AİHS’nin 35§3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun

olmadığını tespit etmektedir. Ayrıca AİHM, başvuru hakkında başka hiçbir kabul edilemezlik

gerekçesi bulunmadığını kaydetmektedir. Dolayısıyla şikayetleri kabul edilebilir ilan etmek

uygun olacaktır.

B. Esas Hakkında

1. AİHS’nin 5§1 –c Maddesi

Hükümet, TCK’nın 169. maddesi uyarınca silahlı çeteye yardım ve yataklık suçunu

işledikleri gerekçesiyle yakalanan başvuranları itham etmek için makul gerekçelerin mevcut

olduğunu savunmaktadır. Hükümet, başvuranların sözkonusu silahlı örgütle olan olası

ilişkileri, Terörle Mücadele Şubesi tarafından bu örgüt hakkında yürütülen soruşturma

çerçevesinde ortaya çıkarıldığını ve başvuranların evlerinde yapılan aramalar sırasında polisin

sözkonusu silahlı örgütü destekleyen çok sayıda belge, afiş ve broşür ele geçirdiğini

belirtmektedir. Polis, iki polisin öldürüldüğü 1996 yılı Temmuz ayında meydana gelen

olaylarla başvuranların olası ilişkilerinin bulunmasından şüphelenmiştir. Başvuran Canan

Kaya polise verdiği ifadesinde, iki polisin öldürülmesi olayına adı karışan ve polis tarafından

aranan cinayet zanlılarından biri olan A.E.’yi tanıdığını belirtmiştir.

AİHM, yakalamanın dayandırılacağı şüphelerin makul olma niteliği, 5§1 –c

maddesinin özgürlükten yoksun bırakıcı keyfi kararlara karşı sağlanan korumanın temel

unsurunu oluşturmaktadır. Makul şüphelerin var olduğu durumda, dava konusu bir kimsenin

3

suçu işlemiş olabileceğine dair nesnel gözle bakan bir gözlemciyi ikna edici olay ya da

bilginin mevcut olduğu varsayılır (Fox kararı, Campbell ve Hartley – Birleşik Krallık, 30

Ağustos 1990 tarihli karar, A serisi n^o182, § 32).

Bu davada, AİHM başvuranların, programlanmış bir operasyon çerçevesinde, yasadışı

silahlı bir örgüte yardım ve yataklık yaptıklarından şüphelenildiği gerekçesiyle gözaltına

alındıklarını tespit etmektedir. Başvuranların evlerinde yapılan aramalar sırasında, sözkonusu

silahlı örgütün propagandasını yapan yayınlar ele geçirilmiştir. Başvuranlar polis tarafından

yakalanmalarının ardından dava konusu örgüt bünyesindeki sözde faaliyetleri hakkında

sorgulanmışlardır.

AİHM, şüphe uyandıran olayların, mahkumiyet kararını haklı göstermek için gerekli

olaylarla aynı seviyede olmasının gerekmediğini, bunun da cezai yargılamanın bir sonraki

aşamasında ortaya çıktığını hatırlatmaktadır (Murray-İngiltere,28 Ekim 1994 tarihli karar, A

serisi n^o300-A, § 55). Neticede AİHM, mevcut davadaki olayları gözönüne alarak, AİHS’nin

5§1 maddesi uyarınca cezai suç işlediklerinden “şüphelenilen makul nedenlere” dayanılarak,

başvuranların yakalanarak tutuklandıklarının düşünülebileceğine kanaat getirmektedir.

Dolayısıyla AİHS’nin 5§1 maddesi ihlal edilmemiştir.

2. AİHS’nin 5§2 Maddesi

AİHM, AİHS’nin 5§2 maddesinin “yakalanan her kişiye yakalama nedenleri bildirilir”

gibi temel bir güvenceye yer verdiğini hatırlatmaktadır. Bu madde, bir kimsenin 4. paragraf

gereğince mahkeme önünde özgürlükten yoksun bırakılmasının yasal olup olmadığının ortaya

konulmasını sağlaması amacıyla, bu durumdaki kişiye, özgürlükten yoksun bırakılmanın

hukuki ve olgusal nedenlerini bildirmeyi zorunlu kılmaktadır. Sözkonusu kişi, “en kısa

sürede” bu bilgilere sahip olmalıdır. Ancak kendisini yakalayan polis, sözkonusu bilgileri

bütünüyle ve anında bu kişiye vermeyebilir. Bu kişinin gerektiği kadar ve yeterince erken

bilgilendirilip bilgilendirilmediğini tespit etmek amacıyla, davanın özelliklerini gözönünde

bulundurmak gerekir (Bkz. sözüedilen Fox, Campbell ve Hartley, § 40).

Bu davada AİHM, 5-6 Kasım 1996 tarihlerinde başvuranların polis tarafından yasadışı

silahlı örgüt aleyhinde yürütülen operasyon çerçevesinde yakalandıklarını tespit etmektedir.

Başvuranlar gözaltında sözüedilen örgüt ile olan sözde bağlantıları ve aynı örgüt adına iki

polisin öldürülmesi olayına karışan D.Z. adındaki bir kişi ile olan ilişkileri hakkında

sorgulanmışlardır. Daha sonra başvuranlar, 25 Kasım 1996 tarihinde verilen iddianameyle

yasadışı örgüte yardım ve yataklık yapmakla itham edilmişlerdir.

AİHM, yakalanan bir kimsenin bilgilendirilmesi için hiçbir özel bir usulün

gerekmediğini hatırlatmaktadır (Dikme-Türkiye, n^o20869/92, AİHM 2000-VIII). AİHM,

gözaltında, sessiz kaldıkları sorgulamaları sırasında başvuranlara sorulan soruların,

haklarındaki şüpheler konusunda yeterince açık bilgiler içerdiği görüşündedir.

Diğer yandan dosyadaki hiçbir unsur, başvuranların yakalanmaları ve gözaltına

alındıkları sırada yakalanma nedenleri hakkında bilgilendirilmedikleri sonucuna varılmasını

sağlamamaktadır.

Neticede dava koşullarında AİHS’nin 5§2 maddesi ihlal edilmemiştir.

4

3. AİHS’nin 5§3 Maddesi

Hükümet, başvuranların gözaltına alınmasının ilgili ulusal mevzuata uygun olduğuna

dikkati çekmektedir. Bu amaçla, Hükümet bir çok kişiyi ilgilendiren, silahlı çeteye yardım ve

yataklık yapmakla suçlanan başvuranlara atılı suç gibi terör suçlarına ilişkin soruşturmaların

özellikleri ve neden oldukları zorlukları vurgulamakta ve davada verilen gözaltı süresinin

delillerin toplanması amacıyla gerekli olduğunu savunmaktadır.

AİHM, terör suçlarıyla ilgili olarak yürütülen soruşturmaların hiç kuşkusuz yetkili

makamları özel bir takım sorunlarla karşı karşıya bıraktığını daha önce kabul etmiştir (Bkz.

Brogan ve diğerleri-Birleşik Krallık, 29 Kasım 1988 tarihli karar, A serisi no: 145-B, § 61;

sözüedilen Murray, § 58; Aksoy-Türkiye,18 Aralık 1996 tarihli karar, 1996-VI, s. 2282, §78;

Ancak bu husus, yetkili makamların, her defasında terör suçu bulunduğunu belirterek yerel

mahkemeler ve AİHM tarafından yapılacak her türlü denetiminden uzak bir şekilde

şüphelileri yakalayıp gözaltına alma hakkına sahip oldukları anlamına gelmemektedir (Sakık

ve diğerleri-Türkiye, no: 23878/94, 26 Kasım 1997 tarihli karar, Derleme 1997-VII, s. 2623-

2624, § 44).

AİHM, dava konusu gözaltı süresinin, başvuranların yakalandıkları 5-6 Kasım 1996

tarihlerinde başladığını ve serbest bırakıldıkları 15 Kasım 1996 tarihinde sona erdiğini

kaydetmektedir.

AİHM, Brogan ve diğerleri kararında toplumu teröre karşı koruma amacı gütse de,

ilgilinin hakim karşısına çıkartılmadan dört gün ve altı saat gözaltında tutulmasının AİHS’nin

5§3 maddesinde belirtilen süreyi aştığına karar verdiğini hatırlatmaktadır (Brogan ve

diğerleri, § 62).

AİHM, başvuranların “hakim önüne çıkarılmadan” sırasıyla dokuz ve on gün boyunca

tutulu bulundurulmasının gerekli olduğunu kabul edemez.

Dolayısıyla AİHS’nin 5§3 maddesi ihlal edilmiştir.

4. AİHS’nin 5§4 Maddesi

AİHM, 5§4 maddesi uyarınca mahkeme kavramının, karar vermeye çağrılan makamın

hukuki niteliğinin bulunmasını, yani yürütme erkinden bağımsız olmasını gerektirdiğini

belirtmektedir (Bkz. Neumeister – Avusturya kararı, 27 Haziran 1968, A serisi n^o8).

AİHM, Sakık ve diğerleri kararında daha önce, olayların meydana geldiği dönemde

DGM önündeki yargılamada, gözaltının AİHS yaptırımlarına uygunluğunu tartışma konusu

yapmayı sağlayacak uygun ve etkili başvuru yolunun bulunmadığını belirttiğini

hatırlatmaktadır (sözüedilen Sakık ve diğerleri, § 53). Bu davada da böyle bir durum

sözkonusudur.

Sonuç olarak AİHS’nin 5§4 maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

5

A. Tazminat

Başvuranlar, maddi tazminat olarak 40.000 Euro ve manevi tazminat olarak 120.000

Euro istemektedirler.

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.

AİHM, dosya unsurlarından maddi zararın ortaya çıkmadığını belirtmektedir.

Dolayısıyla AİHM talebi haklı bulamaz (Demir ve diğerleri-Türkiye, 23 Eylül 1998 tarihli

karar, Derleme 1998-VI, § 63).

Buna karşın AİHM başvuranların hukuki müdahale olmaksızın dokuz ve on gün süren

gözaltına maruz kaldıklarını belirtmekte ve büyük olasılıkla bu olayların, ulusal

mahkemelerin hiçbir telafide bulunmadığı manevi bir zarara neden olduğuna kanaat

getirmektedir.

AİHM, davanın farklı yönlerini gözönüne alarak ve 41. madde uyarınca hakkaniyete

uygun olarak başvuranlara ortaklaşa 12.500 Euro ödenmesine karar vermektedir.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuranlar ulusal mahkemeler ve AİHM önünde yapmış oldukları masraf ve

harcamalar için 10.000 Euro istemektedirler.

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.

AİHM, elinde bulunan unsurları ve konuya ilişkin içtihadını gözönüne alarak

başvuranlara ortaklaşa 1.250 Euro ödenmesinin makul olduğuna kanaat getirmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AİHM OYBİRLİĞİYLE,

1. Başvurunun geri kalan kısmının kabul edilebilir olduğuna;

2. AİHS’nin 5§1 maddesinin ihlal edilmediğine;

3. AİHS’nin 5§2 maddesinin ihlal edilmediğine;

4. AİHS’nin 5§3 maddesinin ihlal edildiğine;

5. AİHS’nin 5§4 maddesinin ihlal edildiğine;

6. a) AİHS’nin 44§2 maddesi uyarınca, kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere Savunmacı

Hükümet tarafından başvuranlara ortaklaşa;

i. manevi tazminat için 12.500 Euro (on iki bin beş yüz Euro);

ii. masraf ve harcamalar için 1.250 Euro (bin iki yüz elli Euro);

iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak

6

ödenmesine;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar, Hükümet’in,

Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan fazlasına eşit

oranda faiz uygulanmasına;

7. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM İçtüzüğü’nün 77§§ 2 ve 3

maddesine uygun olarak 21 Mart 2006 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

7