COUNCIL

OF EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

KOꢀTĐ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE

(Baꢀvuru no. 74321/01)

KARAR

STRAZBURG

3 Mayıs 2007

Bu karar AĐHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kesinlik kazanacaktır.

Ancak, ꢀekle iliꢀkin değiꢀiklik yapılabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

KOꢀTĐ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

USUL

Dava, Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleꢁmesi’nin (“Sözleꢁme”) 34. maddesi

uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, Osman Koꢁti, Mehmet Koꢁti ve Hıꢁman Öngör

(“baꢁvuranlar”) adlı üç Türk vatandaꢁı tarafından, 27 Mayıs 2001 tarihinde Avrupa Đnsan

Hakları Mahkemesi’ne yapılan baꢁvurudan (no. 74321/01) kaynaklanmaktadır.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Baꢁvuranlar sırasıyla 1981, 1983 ve 1981 doğumlu olup ꢀanlıurfa’da yaꢁamaktadır.

Çeꢁitli kamu binalarına Molotof kokteyli atma eyleminde yer aldıkları ꢁüphesiyle 19 ve 20

ꢀubat 1999 tarihlerinde yakalanıp gözaltına alınmıꢁlardır. 23 ꢀubat 1999 tarihinde Suruç Sulh

Ceza Mahkemesi baꢁvuranlar hakkında tutuklama kararı çıkarmıꢁtır. Olayların meydana

geldiği tarihte Mehmet Koꢁti 16, diğer baꢁvuranlar ise 18 yaꢁındaydı.

23 Mart 1999 tarihinde Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi Savcısı, hazırladığı

iddianamede baꢁvuranları yasadıꢁı PKK örgütünün faaliyetlerini desteklemek amacıyla 18

ꢀubat 1999 tarihinde Suruç ilkokulu ve Suruç halk otoparkına Molotof kokteyli atmak ve

Suruç Atatürk ilkokuluna Molotof kokteyli atma giriꢁiminde bulunmakla suçlamıꢁtır.

Suçlamalar TCK’nın 168 § 2. maddesine dayanmaktadır.

7 Nisan 1999 tarihinde baꢁvuranlar ve dört diğer sanık hakkındaki kovuꢁturma

Diyarbakır DGM’de baꢁlamıꢁ, 12 Mayıs 1999 tarihinde yapılan duruꢁmada baꢁvuranlar

haklarındaki iddiaları ve polise, savcıya ve Sulh Ceza Mahkemesine verdikleri ifadeleri

reddetmiꢁlerdir. Aynı zamanda yakalama tutanağı ve tatbikat raporlarının doğruluğunu

reddetmiꢁlerdir. Mahkeme yakalamada ve tatbikatta yer alanların ve tutuksuz sanıkların

ifadelerinin alınmasına karar vermiꢁtir. Ayrıca, aslında 1986 doğumlu olduklarını iddia

ettiklerinden Hıꢁman Öngör ve baꢁka bir sanığın doğum tarihlerinin belirlenmesi talimatını

vermiꢁtir.

12 Mayıs ile 22 Aralık 2000 tarihleri arasında yapılan 15 duruꢁmada iki sanığın yaꢁının

henüz belirlenmemesi nedeniyle usule yönelik çeꢁitli kararlar alınmıꢁ ve duruꢁmalar

ertelenmiꢁtir.

22 Aralık 2000 ve 20 ꢀubat 2001 tarihli duruꢁmalarda mahkeme sırasıyla iddia makamı

ve savunmadan esas üzerine görüꢁlerini iletmelerini talep etmiꢁtir. 10 Nisan 2001 tarihinde

baꢁvuranların avukatı süre talep etmiꢁ, talep mahkeme tarafından kabul edilmiꢁtir.

Yargılama boyunca baꢁvuranların avukatı baꢁvuranların tutuksuz yargılanmalarını talep

etmiꢁtir. Diğer hususlar yanında baꢁvuranların cezai ehliyete sahip olmadıkları ve

eylemlerinin TCK’nın 168 § 2 maddesine göre suç sayılamayacağını ifade etmiꢁtir. Atılı

suçun niteliğini dikkate alarak mahkeme 29 Mayıs 2001 tarihine kadar baꢁvuranların

taleplerini geri çevirmiꢁtir.

29 Mayıs 2001 tarihinde mahkeme 4616 sayılı Kanun uyarınca baꢁvuranlar ve diğer

sanıkların cezalarının ertelenmesine karar vermiꢁtir. Bu nedenle baꢁvuranlar serbest

1

KOꢀTĐ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

bırakılmıꢁtır. Savcı itiraz etmiꢁ ancak Yargıtay 20 Eylül 2001 tarihinde birinci derece

mahkemesi kararını onamıꢁtır.

HUKUK

I. KABULEDĐLEBĐLĐRLĐK

Hükümet, iç hukuk yollarını tüketilmemiꢁ olması nedeniyle AĐHS’nin 35 § 1 maddesi

uyarınca baꢁvuruyu reddetmesini Mahkemeden talep etmiꢁtir. Bu bağlamda baꢁvuranların

CMUK’un 298. maddesi uyarınca devam eden tutukluluk hallerine itiraz etmemiꢁ olduklarını

savunmuꢁtur. Ayrıca yargılama süresi ile ilgili ꢁikâyetlerini ulusal mahkemeler önüne

getirmediklerini ifade etmiꢁlerdir.

Baꢁvuranlar Hükümetin bu baꢁlık altındaki itirazlarını özel olarak ele almamıꢁlardır.

Hükümetin itirazının ilk kısmına iliꢁkin olarak Mahkeme, AĐHS’nin 35 § 1 maddesi

hükümleri gereğince uluslararası hukukun genel olarak kabul görmüꢁ kurallarına göre ancak

tüm iç hukuk yolları tüketildikten sonra konuyu ele alabileceğini hatırlatır. Ancak sözkonusu

maddeye göre sadece mevcut ve uygun durumda olan çareler denenmelidir. Böyle yolların

mevcudiyeti hem teoride hem de pratikte yeterince kesin olmalıdır. Aksi takdirde bunlar

gerekli olan eriꢁilebilirlik ve etkinlikten uzak olacaktır. Uygun veya etkili olmayan çarelere

baꢁvurma zorunluluğu bulunmamaktadır (bkz. diğerleri yanında Cennet Ayhan ve Mehmet

Salih Ayhan – Türkiye, no. 41964/98).

Mahkeme, iç hukuk yollarının tüketilmesi hususunda, baꢁvuranların kullanmamıꢁ

olduğu çareyi Mahkemeye yeterine açık olarak belirtmek ve bu çarenin sözkonusu zamanda

teori ve pratikte etkili ve kullanılabilir olduğu; yani eriꢁilebilir olduğu, baꢁvuranların

ꢁikâyetleri bağlamında telafi sunduğu ve baꢁarı konusunda makul ümit verdiği konusunda

Mahkemeyi ikna etmek sorumluluğunun bu iddiayı ortaya atan Hükümette olduğunu hatırlatır

(bkz. Cennet Ayhan ve Mehmet Salih Ayhan, yukarıda anılan). Mahkeme ayrıca iç hukuk

yollarının tüketilmesi kuralının icrasının Sözleꢁmeci Tarafların tesis etmeyi kabul ettiği insan

haklarının korunması mekanizması çerçevesi içinde uygulanmakta olduğu gerçeğini dikkate

almak zorunda olduğunu belirtir. Buna göre Mahkeme 35 § 1 maddesinin bir miktar

esneklikle ve aꢁırı kuralcılıktan kaçınarak uygulanması gerektiğini kabul etmiꢁtir (bkz.

Acunbay – Türkiye, no. 61442/00 ve 61445/00).

Somut davada Mahkeme, birinci derece mahkemesinin baꢁvuranların tutukluluk halini

kendi gerek görmesi veya baꢁvuranların talebi üzerine her duruꢁma sonunda incelemiꢁ

olduğunu dikkate alır. Bu nedenle mahkemenin baꢁvuranların uzun sürdüğü iddia edilen

tutukluluk halini sona erdirme ve iddia edilen Sözleꢁme ihlalini önleme veya telafi etme

imkanı vardı (bkz. Acunbay, yukarıda anılan, Tamer vd. – Türkiye, no. 235/02).

Mahkeme ayrıca, Hükümetin ifade etmiꢁ olduğu gibi, CMUK’un 298. maddesine göre

(değiꢁtirilmesinden itibaren) baꢁvuranlar tutukluluk halinin devamına itiraz edebilirlerdi.

Ancak Mahkeme, aꢁağıdaki gerekçeler nedeniyle bu yolun etkili olduğu ve pratikte makul

düzeyde baꢁarı ümidi verdiği hususunda Hükümete katılmamaktadır.

Mahkeme, Türkiye aleyhine açılan çeꢁitli davalarda, diğer hususlar yanında Devlet

Güvenlik Mahkemelerinin her bir davadaki özel ilgisini açıklamadan baꢁvuranların tutukluluk

halinin devamına aynı resmi gerekçeleri göstermiꢁ olması nedeniyle AĐHS’nin 5 § 3.

2

KOꢀTĐ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

maddesinin ihlalini tespit etmiꢁtir (bkz, örneğin Hasan Ceylan – Türkiye, no. 58398/00,

Pakkan – Türkiye, no. 13017/02, Gıyasettin Altun – Türkiye, no. 73038/01, Tutar – Türkiye,

no. 11798/03, Mehmet Güneꢀ – Türkiye, no. 61908/00, Acunbay, yukarıda anılan ve Tamer

vd, yukarıda anılan). Bu durumda Mahkeme, bunun gibi basmakalıp bir muhakemeye karꢁı

yapılacak itirazın baꢁka bir davada baꢁarı ꢁansının az olduğu kanaatindedir. Ayrıca sözkonusu

itiraz iꢁlemi iki taraflı usulde değildir ve hakkında duruꢁma yapılmaksızın karar verilmesi

kuralı vardır (CMUK’un 302 § 1 maddesi). Bu nedenle tartıꢁma konusu özgürlük

kısıtlamasına mahsus güvenceler bulunmamaktadır (bkz. örneğin, Nikolova – Bulgaristan

[BD], no. 31195/96 ve Assenov vd. – Bulgaristan, Karar Raporları 1998-VIII).

Mahkeme 35 § 1. maddedeki iç hukuk yollarının tüketilmesi zorunluluğu ve özgürlüğün

keyfi olarak kısıtlanmasına karꢁı güvence sunmayı amaçlayan AĐHS’nin 5 § 3 maddesindeki

zorunluluklar arasında bir ayrım bulunduğunu belirtir. Ancak tutarlı içtihadının bu

güvencelerin geçersiz veya eksik olduğunu göstermesi halinde baꢁvurandan yetersiz

güvenceleri takip etmesini istemek AĐHS’nin temel ilkesine aykırı olacak ve 35 § 1 maddesi

bağlamında aꢁırı kuralcılığa neden olacaktır.

Mahkeme ayrıca somut davada Hükümetin görüꢁlerinin sadece yasaların ilgili

hükümlerini belirtmeleri nedeniyle çok genel kalmasını dikkate alır. Mahkeme, sorumlu

Hükümetin savunmasındaki eksiklik ve özensizlikleri kendi çabalarıyla düzeltmenin

Sözleꢁme kurumlarının görevi olmadığını hatırlatır (bkz. özellikle Stran Grek Refineries ve

Stratis Andreadis – Yunanistan, A Serisi no. 301-B). Yukarıdakiler ıꢁığında Mahkeme

Hükümetin bu baꢁlık altındaki itirazını reddeder.

Baꢁvuranların ulusal mahkemelerde yargılama süresinin uzunluğundan ꢁikâyetçi

olmamıꢁ bulunmalarına iliꢁkin olarak Mahkeme, benzer davalarda Hükümetin ön itirazlarını

inceleyip reddetmiꢁ olduğunu hatırlatır (bkz. özellikle Mete – Türkiye, no. 39327/02).

Mahkeme, somut davada yukarıda belirtilen davadaki tespitlerinden ayrılmasını gerektiren

özel koꢁul görmemektedir. Bu nedenle Hükümetin itirazının bu yönünü de reddeder.

Mahkeme baꢁvurunun Sözleꢁme bağlamında olaylar ve hukuk açısından ciddi hususlar

ortaya çıkardığı kanaatindedir. Bunların belirlenmesi esas hakkında bir inceleme gerektirir.

Bu yüzden baꢁvurunun AĐHS’nin 35 § 3. maddesi bağlamında açıkça dayanaktan yoksun

olmadığına karar verir. Kabuledilmezliğe dair baꢁka gerekçe tespit edilmemiꢁtir.

II. AĐHS’NĐN 5 § 3. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢁvuranlar, gözaltında tutuldukları sürenin, ilgili kısmı aꢁağıda verilen AĐHS’nin 5 § 3.

maddesinde belirtilen “makul süre” ꢁartını aꢁmıꢁ olmasında ꢁikâyetçi olmuꢁlardır.

“Bu maddenin 1.c fıkrasında öngörülen koꢁullara uyarınca yakalanan veya tutulu durumda bulunan

herkes hemen bir yargıç veya adli görev yapmaya yasayla yetkili kılınmıꢁ diğer bir görevli önüne çıkarılır;

kendisinin makul bir süre içinde yargılanmaya veya adli kovuꢁturma sırasında serbest bırakılmaya hakkı

vardır. Salıverilme, ilgilinin duruꢁmada hazır bulunmasını sağlayacak bir teminata bağlanabilir.”

Hükümet, baꢁvuranların tutukluluğunun, suç iꢁlemiꢁ olmaları ꢁüphesine iliꢁkin mantıklı

gerekçelerin varlığına dayandığını ve gözlem halinin yetkili makamlarca o dönemde

yürürlükte olan yasal hükümler uyarınca belli aralıklarla titizlikle gözden geçirildiğini

savunmuꢁtur. Baꢁvuranlara isnat edilen suçun ciddi nitelikte olduğu ve gözaltı süresinin

devamının suç iꢁlemelerinin engellenmesi ve toplum düzeninin korunması için ꢁart olduğunu

belirtmiꢁlerdir.

3

KOꢀTĐ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

Baꢁvuranlar iddialarını sürdürmüꢁtür.

Mahkeme, dava dosyasından Devlet Güvenlik Mahkemesinin baꢁvuranların tutukluluk

halini her duruꢁma sonunda, kendi isteğiyle veya baꢁvuranların talebi üzerine değerlendirmiꢁ

olduğunu gözlemlemektedir. DGM, tutukluluğu her defasında “suçun niteliği, delillerin

durumu ve dava dosyası içeriği” gibi değiꢁmeyen, basmakalıp ifadelerle uzatmıꢁtır.

“Delillerin durumu” ifadesi genel olarak suçun ciddi belirtilerinin varlığına ve sürdüğüne

iliꢁkin bir etken olabilirken, somut davada iki yıl üç ay süren koruyucu tutukluluk dönemini,

özellikle baꢁvuranların yaꢁlarının küçük olması itibariyle tek baꢁına haklı çıkaramamaktadır

(bkz. özellikle Selçuk – Türkiye, no. 21768/02, Letellier – Fransa, A Serisi no. 207, Tomassi –

Fransa, A Serisi no. 241-A, Mansur – Türkiye, A Serisi no. 319-B).

Sonuç olarak AĐHS’nin 5 § 3. maddesi ihlal edilmiꢁtir.

III. AĐHS’NĐN 6 § 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢁvuranlar, yargılama süresinin AĐHS’nin ilgili kısmı aꢁağıda verilen 6 § 1.

maddesinde belirtilen “makul süre” zorunluluğunu aꢁmasından ꢁikâyetçi olmuꢁtur:

“Herkes … cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan … bir mahkeme

tarafından davasının makul bir süre içinde … görülmesini istemek hakkına sahiptir”

Hükümet somut dava koꢁullarında yargılama süresinin gereksiz yere uzun olarak

değerlendirilemeyeceğini savunmuꢁtur.

Baꢁvuranlar iddialarını sürdürmüꢁtür.

Mahkeme, dikkate alınması gereken sürenin, baꢁvuranların yakalanıp gözaltına

alındıkları 19 ꢀubat 1999 tarihinde baꢁlayıp Yargıtay’ın birinci derece mahkemesinin kararını

onadığı 20 Eylül 2001 tarihinde sona erdiğini gözlemlemektedir. O halde sözkonusu süre iki

aꢁamada iki yıl yedi aydır.

Dava süresinin tamamını inceleyerek ve davanın karmaꢁıklığı, sanık sayısı ve davanın

iki derecede ele alınmıꢁ olmasını dikkate alarak Mahkeme, birinci derece mahkemesinin bazı

sanıkların yaꢁlarının tespit edilmesini bekleyerek duruꢁmaları ertelemesi kararıyla bir miktar

uzamıꢁ olsa da somut davada yargılama süresinin haddinden fazla uzun olmadığını

değerlendirir. Bu bağlamda Mahkeme 6 § 1 maddesinin, adli kovuꢁturmanın ivedilikle

yapılmasını zorunlu tutarken aynı zamanda adaletin doğru idaresi gibi daha genel bir ilkeye

vurgu yaptığını hatırlatır (bkz. örneğin Gast ve Popp – Almanya, no. 29357/95). Mahkeme

ayrıca temyiz aꢁamasında kayda değer bir gecikmenin yaꢁanmamıꢁ olduğunu gözlemler.

Davanın özel koꢁullarını dikkate alarak Mahkeme AĐHS’nin 6 § 1. maddesi ile getirilen

“makul süre” ꢁartının somut davada yerine getirildiğini tespit etmiꢁtir. Sonuç olarak

Mahkeme, yargılama süresi itibariyle 6 § 1 maddesinin ihlal edilmediğine karar verir.

4

KOꢀTĐ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme iꢁbu Sözleꢁme ve protokollarının ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleꢁmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Baꢁvuranlar, maddi ve manevi tazminat olarak toplamda 60,000 Euro talep etmiꢁlerdir.

Hükümet, miktarlara itiraz etmiꢁtir.

Mahkeme, tespit edilen ihlal ile talep edilen maddi tazminat arasında nedensel bir bağ

kurmamaktadır; dolayısıyla bu talebi reddeder. Öte yandan, her bir baꢁvurana 3,000 Euro

manevi tazminat ödenmesine karar verir.

B. Mahkeme masrafları

Baꢁvuranlar, ulusal mahkemeler ve AĐHM nezdinde yaptıkları harcamalara karꢁılık

olarak 16,802 Euro talep etmiꢁtir.

Hükümet, miktarlara itiraz etmiꢁtir.

AĐHM içtihadına göre bir baꢁvuran, ancak masrafların gerçekten ve gerektiği için

yapıldığı ve miktarın makul olduğu kanıtlanmıꢁ ise bunları geri almaya hak kazanmaktadır.

Sözkonusu davada elindeki bilgileri ve yukarıdaki ölçütleri göz önünde bulundurarak AĐHM,

ulusal mahkemelerdeki masraflarla ilgili talebin reddini ve AĐHM’deki harcamalar için ortak

olarak 1,000 Euro ödenmesini uygun bulmaktadır.

C. Gecikme faizi

AĐHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere

uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar

vermiꢁtir.

YUKARIDAKĐ GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢁvurunun kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna;

2. AĐHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edilmediğine;

4. (a) Sorumlu Devlet’in baꢁvuranlara, AĐHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kararın

kesinleꢁtiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme gününde geçerli olan kur üzerinden Yeni

Türk Lirası’na çevrilerek:

5

KOꢀTĐ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

(i) Baꢁvuranlardan her birine 3,000 Euro (üç bin Euro) manevi tazminat,

(ii) mahkeme masrafları için ortaklaꢁa 1,000 Euro (bin Euro);

(iii) bu miktarlar üzerine uygulanabilecek her tür vergiyi ödemesine;

(b) Yukarıda anılan üç aylık sürenin aꢁılmasından ödeme gününe kadar geçen süre için

Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek

suretiyle elde edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına;

5. Baꢁvuranların adil tazmin talebinin kalan kısmının reddine

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đngilizce hazırlanmıꢁ, AĐHM Đç Tüzüğü’nün 77 §§ 2. ve 3. maddeleri uyarınca 3 Mayıs

2007 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiꢁtir.

S. DOLLÉ

F. TULKENS

Zabıt Kâtibi

Baꢁkan

6