COUNCIL

OF EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

DÖRDÜNCÜ DAĐRE

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE

(Baꢀvuru no. 36672/97)

KARAR

STRAZBURG

24 Temmuz 2007

Bu karar AĐHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kesinlik kazanacaktır.

Ancak, ꢀekle iliꢀkin değiꢀiklik yapılabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

USUL

Dava, Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleꢀmesi’nin (“Sözleꢀme”) eski 25.

maddesi uyarınca, Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, bir Türk vatandaꢀı olan Mehmet Kurnaz

tarafından, 10 Mayıs 1997 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları Komisyonu’na (“Komisyon”)

yapılan baꢀvurudan (no. 36672/97) kaynaklanmaktadır.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Baꢀvuru ilk olarak 1956 doğumlu olup Antalya’da yaꢀayan Mehmet Kurnaz tarafından

yapılmıꢀtır. 22 Aralık 1997 tarihindeki vefatını takiben ebeveynleri, kız kardeꢀi ve erkek

kardeꢀleri (bundan böyle “baꢀvuranlar”) 30 Haziran 1998 tarihinde baꢀvuruyu takip etme

isteklerini ifade etmiꢀlerdir. Baꢀvuranlar sırasıyla 1927, 1929, 1954, 1950 ve 1958 doğumlu

olup Antalya’da yaꢀamaktadır.

A. Giriꢀ

Đhtilaftaki olaylar sırasında Mehmet Kurnaz Birleꢀik Sosyalist Partisi üyesiydi.

Baꢀvuranlar, Kurnaz’ın önceki polis nezareti dönemlerinde maruz kaldığı kötü muamele

nedeniyle sağlık durumunun kötü olduğunu iddia etmiꢀtir.

22 Mayıs – 19 Haziran 1986 tarihleri arasında Mehmet Kurnaz sol bacağındaki ağrı

nedeniyle Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi’nde (bundan böyle “Ege Hastanesi”)

tedavi görmüꢀtür. Doktorlar, sol bacaktaki popliteal arterde tıkanma olduğunu ve bunun

bacağa uygulanan bir baskı nedeniyle meydana gelmiꢀ olabileceğini kaydetmiꢀtir.

12 ꢁubat 1987 tarihinde Mehmet Kurnaz’a Buerger hastalığı teꢀhisi konulmuꢀ, 16 ꢁubat

1987 tarihinde Ege Hastanesi’nde femorotibial posterior bypass ameliyatı yapılmıꢀtır.

21 Ağustos 1995 tarihinde Mehmet Kurnaz Türkiye Đnsan Hakları Derneği Đzmir

ꢀubesine tedavi için baꢀvurmuꢀtur. Hakkında hazırlanan tıbbi raporda Kurnaz’ın Leriche

sendromu, kronik renal yetmezlik ve hipertansif kalp hastalığı bulunduğu belirtilmiꢀtir.

Tercihen bir hastanede derhal tıbbi tedaviye baꢀlanması ve stresten uzak ve sakin bir ortamda

kalması tavsiye edilmiꢀtir. Aynı raporda Mehmet Kurnaz’ın 1973–1982 yılları arasında

geçirdiği altı tutukluluk döneminde çeꢀitli kötü muamelelere maruz kaldığını söylediği

belirtilmiꢀtir. Mehmet Kurnaz’ın tıbbi geçmiꢀine iliꢀkin olarak popliteal arterde tromboz

geçirdiği ve bunun sonucunda 1985 ve 1986’da bypass ameliyatları olduğu kaydedilmiꢀtir.

1994 yılında Kurnaz’a kronik renal yetmezlik teꢀhisi konulmuꢀtur. Aynı zamanda yirmi yıl

boyunca günde bir paket sigara içtiğine değinilmiꢀtir.

B. Buca cezaevindeki olay ve olayı çevreleyen koꢀullar hakkında yetkililerin

yürüttüğü soruꢀturma

1 Eylül 1995 tarihinde Mehmet Kurnaz gözaltına alınmıꢀtır. Aynı tarihte tıbbi muayene

için Antalya Adli Tıp Kurumu’na getirilmiꢀtir. Doktor baꢀvuranın vücudunda fiziksel olarak

kötü muamele iꢀareti bulunmadığını kaydetmiꢀtir.

1

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

Baꢀvuran 11 Eylül 1995 tarihinde Buca Cezaevine nakledilmiꢀ, 21 Eylül 1995 tarihinde

bir isyan sırasında baꢀına aldığı darbe sonucunda yaralanmıꢀ ve tedavi için hastaneye

yatırılmıꢀtır. Baꢀvuranlar cezaevi görevlileri ve jandarmalar tarafından bilerek saldırıya

uğradığını iddia etmektedir. Hükümet bunu reddetmektedir.

Aynı tarihte saat 16.25 sıralarında Mehmet Kurnaz, Đzmir Atatürk Devlet Hastanesi’ne

kaldırılmıꢀtır. Aynı tarihte hazırlanan geçici tıbbi rapora göre yüzde travma, ekimoz ve ödem

ve özellikle sol frontal lobda 4 cm, sol parietal lobda ise 5 cm’lik kesi tespit edilmiꢀtir.

Mehmet Kurnaz 25 Ekim 1995 tarihinde kadar hastanede kalmıꢀtır. Baꢀvuranlar bu süre

boyunca yatağına zincirlendiğini iddia etmiꢀlerdir.

Đzmir Savcılığı’ndan üç savcı (bundan böyle “savcılar”) tarafından yapılan soruꢀturmaya

göre olaylar ꢀöyle cereyan etmiꢀtir: DHKP/C (Türkiye Halkın Kurtuluꢀu Partisi/Cephesi) adlı

yasadıꢀı silahlı örgüte mensup olmak ya da bu örgüte yardım ve yataklık etmekle suçlanan

tutuklular 6 no’lu koğuꢀta birlikte tutuluyordu. Birtakım talepleri olmuꢀ, bunlar

karꢀılanmayınca cezaevi görevlileri tarafından sayılmayı reddetmiꢀlerdir. Uyarılara rağmen

çağrıya uymamaları sonucunda jandarmalara 6 no’lu koğuꢀa güç kullanarak girmeleri talimatı

verilmiꢀtir. Tutuklular çelik kapının önüne metal dolapları yığmıꢀ, jandarmalar koğuꢀa

girebilmek için kaynak makinesi kullanmak zorunda kalmıꢀtır. Jandarmalar, içeri girdiğinde

camları kıran ve yangın çıkaran tutukluları etkisiz hale getirmek için göz yaꢀartıcı gaz, sis

bombası ve basınçlı su kullanmıꢀlardır. Tutuklular jandarmalara metal kapı kollarıyla

saldırmıꢀtır. Müdahale sırasında on beꢀ jandarma keskin cisim ile çeꢀitli derecelerde

yaralanmıꢀtır. Mehmet Kurnaz’ın da dahil olduğu kırk tutuklu çeꢀitli ꢀekilde yaralanmıꢀ ve

sonrasında üçü ölmüꢀtür.

12 Ekim 1995 tarihinde savcılar delil bulunmayıꢀı nedeniyle cezaevi görevlilerinin

yargılanmamasına karar vermiꢀtir. Özellikle, koğuꢀa sadece jandarmaların girip güç

kullandığının sabit olduğu ve cezaevi görevlilerinin isyana müdahale ettiği veya tutuklulara

kötü muamele ettiğini gösterecek kanıt bulunmadığını ifade etmiꢀlerdir. Jandarmalara iliꢀkin

olarak savcılar madde bakımından yetkisizlik kararı vermiꢀler ve soruꢀturma dosyasını Đzmir

Valiliği’ne göndermiꢀlerdir.

Aynı tarihte savcılar, Mehmet Kurnaz dahil tutukluları isyan çıkarmakla suçlayan ortak

bir iddianame sunmuꢀlardır. Suçlamalar TCK’nın 304. maddesine dayanmaktadır. Đddianame,

dava dosyasında bulunmayan fotoğraflar ve tutuklu ifadeleri gibi birtakım belgelere atıfta

bulunmaktadır.

Bu arada, belirtilmeyen bir tarihte baꢀvuran hakkında Đzmir Devlet Güvenlik

Mahkemesi’nde kovuꢀturma baꢀlatılmıꢀ, baꢀvuran yasadıꢀı örgüte üyelikle suçlanmıꢀtır. 25

Ekim 1995 tarihinde yapılan bir duruꢀmada Mehmet Kurnaz, ayakta duramaması ve

yürüyememesi nedeniyle DGM’ye jandarmalar yardımıyla getirilmiꢀtir. Mahkeme tutuksuz

yargılama talimatı vermiꢀtir.

Tahliye edilmesiyle birlikte Mehmet Kurnaz muayeneden geçmiꢀ, doktor vücudunda

çeꢀitli ꢀekil ve büyüklükte renkli lezyonlar ve yaralar tespit etmiꢀtir. Doktor aynı zamanda

Kurnaz’ın sorulara cevap veremediğini ve yüzünün ꢀiꢀmiꢀ olduğunu kaydetmiꢀtir. Bu

bulguların daktilo ile yazılmıꢀ olduğu ve ilgili doktorun imzasını taꢀımadığı belirtilmelidir.

2

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

10 Kasım 1995 tarihinde Kurnaz’ın avukatları mahkemeye bir dilekçe vererek Buca

cezaevinde aldığı yoğun yaralanmalar nedeniyle ꢀikâyetçi olmuꢀtur.

2 Ağustos 1996 tarihinde Đzmir Savcılığı Savcısı aynı olayla ilgili olarak cezaevi

görevlileri hakkında takipsizlik kararı bulunduğu ve jandarmalar hakkındaki dava dosyasının

Đzmir Valiliği’nde olduğu gerekçesiyle Mehmet Kurnaz’ın iddialarının soruꢀturulmamasına

karar vermiꢀtir. Kurnaz’ın bu karara itirazı 31 Ekim 1996 tarihinde Đzmir Ağır Ceza

Mahkemesi tarafından reddedilmiꢀtir. Ret kararı kendisine 14 Kasım 1996 tarihinde tebliğ

edilmiꢀtir.

C. Müteakip olaylar

Akdeniz Üniversitesi Hastanesi’nden (bundan böyle “Akdeniz hastanesi”) Dr.

Aktekin’in 22 Ocak 1996 tarihinde hazırladığı gözlem kâğıdına göre Mehmet Kurnaz’ın

ꢀikâyeti bacaklarında his kaybı ve yürümekte güçlüktür. Kurnaz’ın hafıza kaybı çektiği ve

CAT taraması sonuçlarının sol temporal lobda enflamasyona iꢀaret ettiğini belirtmiꢀtir. Bu

bulguların geçirdiği kafa yaralanmasının sonucu olduğunu değerlendirmiꢀtir.

24 Ocak 1996 tarihinde Antalya Ağır Ceza Mahkemesi, Adli Tıp Kurumu’nun Mehmet

Kurnaz’ın mahkemede ifade verip veremeyeceğini değerlendirmesini vekâleten talep etmiꢀtir.

Adli Tıp Kurumu, baꢀvuran ile ilgili olarak Akdeniz hastanesinde hazırlanan raporlara

dayanarak tedavisinin tamamlanmasına kadar Mehmet Kurnaz’ın sağlık durumunun ifade

vermesini mümkün kılmadığını belirtmiꢀtir.

29 ꢁubat – 7 Mart 1996 tarihleri arasında Mehmet Kurnaz kronik renal yetmezliği ve

hipertansiyonunun izlenmesi için Akdeniz hastanesine yatırılmıꢀtır.

16 – 26 Nisan 1996 tarihleri arasında Mehmet Kurnaz, hemodiyaliz tedavisi alabilmesi

için AV fistül (hemodiyaliz için vasküler geçiꢀ) uygulanması amacıyla Akdeniz hastanesine

yatırılmıꢀtır.

2 Mayıs 1996 tarihinde Mehmet Kurnaz haftada iki defa hemodiyaliz tedavisi görmeye

baꢀlamıꢀ, 6 – 11 Haziran 1996 tarihleri arasında AV fistülü nedeniyle subklavyan damarda

enfeksiyon gerekçesiyle Akdeniz hastanesine yatırılmıꢀtır.

22 Ekim 1996 tarihinde Đzmir DGM Mehmet Kurnaz’ı atılı suçlardan beraat ettirmiꢀtir.

Akdeniz hastanesinin 4 ꢁubat 1997 tarihli raporuna göre Mehmet Kurnaz’ın yaygın

hiperplastik arteriosklerozu, ciddi aort iliak arterioskleroz ve obstrüksiyonu, aynı zamanda

beyninde yaygın atrofi ve hasar bulunmaktaydı. Bu nedenle renal transplantasyon mümkün

değildi.

22 Aralık 1997 tarihinde Mehmet Kurnaz renal yetmezlik nedeniyle ölmüꢀtür.

ꢁartla Salıverme, Dava ve Cezaların Ertelenmesine Dair 4616 sayılı Kanun uyarınca

tutuklular hakkındaki cezai iꢀlemler 25 Aralık 2000 tarihinde durdurulmuꢀtur.

3

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 2. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuranlar, sağlık durumunun Buca cezaevinde maruz kaldığı kötü muamelenin

ardından ciddi bir ꢀekilde bozulduğunu düꢀünmeleri nedeniyle Mehmet Kurnaz’ın ölümünden

Devleti sorumlu tutmuꢀlardır. AĐHS’nin ilgili kısmı aꢀağıda verilen 2. maddesine atıfta

bulunmuꢀlardır:

“Herkesin yaꢀam hakkı yasanın koruması altındadır.”

Hükümet baꢀvuranların görüꢀüne karꢀı çıkmıꢀtır. Dava dosyasında yer alan tıbbi

raporlara dayanarak Mehmet Kurnaz’ın ꢀikâyet konusu olaylardan iki yıl sonra, cezaevi isyanı

sırasında aldığı yaralanmalarla ilgisi olmayan bir nedenle öldüğünü savunmuꢀtur.

Baꢀvuranlar Mehmet Kurnaz’ın ölümünün cezaevinde maruz kaldığı kötü muameleden

kaynaklanan karmaꢀık süreç ve serbest bırakılmasıyla birlikte almak zorunda kaldığı uzun

tedavilerin sonucu olduğunu savunmuꢀtur. Cezaevi yetkilileri tarafından yaꢀamına kasten

saldırıda bulunulduğu ve geldiği ilk gün meydana gelen bir isyana katılmıꢀ olmasının

mümkün olmadığı konusunda ısrar etmiꢀlerdir. Yetkililerin tutuklulara saldırısının ardından

Mehmet Kurnaz’ın cezaevinde ölüme terk edildiğini iddia etmiꢀlerdir. Baꢀvuranlar Mehmet

Kurnaz’ın hüküm giymemiꢀ olmasına karꢀın kanunsuzca toplanmıꢀ cezai siciline dayanarak

sürekli tutuklu bulundurulmuꢀ olmasından ꢀikâyetçi olmuꢀlardır. Kurnaz’ın cezaevinde kötü

muameleye tâbi tutulduğunu, jandarmalarca metal bir aletle kafasına vurulduğunu ve

hastanedeki tedavisi sırasında yatağa bağlandığını iddia etmiꢀlerdir. Baꢀvuranlar, serbest

bırakıldıktan sonra Mehmet Kurnaz’ın hayatının sonuna kadar hemodiyaliz tedavisi görmesi

gerektiğine iꢀaret etmiꢀlerdir. Kurnaz’ın salıverildikten sonra çekildiğini iddia ettikleri

fotoğraflarını sunmuꢀlardır.

Mahkeme, 2. madde ile ilgili olarak kararlarında ortay koyduğu temel ilkeleri hatırlatır

(bkz. özellikle McCann ve Diğerleri – Đngiltere, A Serisi no. 324, Salman – Türkiye [BD], no.

21986/93, Kılıç – Türkiye, no. 22492/93 ve Velikova – Bulgaristan, no. 41488/98). Mahkeme

somut davayı bu ilkeler ıꢀığında inceleyecektir.

Delillerin değerlendirilmesinde Mahkeme “makul ꢀüphenin ötesinde” kanıt standardını

benimser (bkz. Orhan – Türkiye, no. 25656/94). Bu tür bir kanıt, yeterli derecede güçlü, açık

ve uygun neticeler veya reddedilmemiꢀ benzer maddi karinelerin birarada yer almasından

kaynaklanabilir (bkz. diğer birçokları yanında ꢁimꢀek ve Diğerleri – Türkiye, no. 35072/97 ve

37194/97).

Bununla birlikte Mahkeme Devlet görevlileri tarafından iꢀlenip ölümle sonuçlanmayan

fiziksel kötü muamelenin sadece istisnai durumlarda AĐHS’nin 2. maddesinin ihlalini ortaya

çıkarabileceği kanaatindedir (bkz. Đlhan – Türkiye [BD], no. 22277/93).

Somut davada Mehmet Kurnaz’ın ölüm nedenine dair taraflar arasında ihtilaf

bulunmamaktadır. Ancak ihtilafta olan 22 Aralık 1997 tarihinde renal yetmezlik sonucu

meydana gelen ölümünden ulusal makamların sorumlu tutulup tutulamayacağıdır.

Mahkeme, 21 Eylül 1995 tarihinde Mehmet Kurnaz’ın ciddi kafa yaralanmasına neden

olan bir darbe aldığını gözlemler. Mahkeme kanaatince, bu yaralanmanın genel olarak

4

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

Mehmet Kurnaz’ın sağlığının bozulmasına katkı yaptığına ꢀüphe yoktur. Ancak Mahkeme,

Kurnaz’ın Buca cezaevine alınmadan önce kronik renal yetmezlik gibi birtakım rahatsızlıkları

bulunmasını dikkate alır. Dava dosyasında baꢀvuranların, Kurnaz’ın o zamanki sağlık

durumunun önceki tutukluluk dönemlerinde maruz kaldığı kötü muameleden kaynaklandığı

ꢀeklindeki iddialarına iliꢀkin ikna edici delil yoktur. Mehmet Kurnaz’ın tutuklu olduğu

dönemde yeterli tıbbi destekten yoksun bırakıldığına dair bir belirti de bulunmamaktadır.

Ayrıca Mahkeme Mehmet Kurnaz’ın Buca cezaevindeki olayın üzerinden iki yıl geçtikten

sonra, uzunca bir tedavinin ardından öldüğü gerçeğini göz ardı edemez.

Yukarıdakiler ıꢀığında Mahkeme, 22 Aralık 1997 tarihinde Mehmet Kurnaz’ın renal

yetmezlik nedeniyle ölümünden Devletin “makul ꢀüphenin ötesinde” sorumlu olduğu

sonucuna varmak için yeterli olay ve delile dayalı temel bulunmadığı kanaatindedir.

Buna göre AĐHS’nin 2. maddesi ihlal edilmemiꢀtir.

II. AĐHS’NĐN 3. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuranlar, Mehmet Kurnaz’ın tutukluluk döneminde tâbi tutulduğu tedavinin

AĐHS’nin aꢀağıda verilen 3. maddesine aykırı olarak iꢀkence ve insanlık dıꢀı muameleye

ulaꢀmıꢀ olmasından ꢀikâyetçi olmuꢀlardır:

“Hiç kimse iꢀkenceye, insanlık dıꢀı ya da onur kırıcı ceza veya iꢀlemlere tabi tutulamaz.”

Hükümet, Buca cezaevindeki olayın ciddi boyutta olduğunu ifade etmiꢀtir. Tutukluların

metal dolapları koğuꢀ kapısının arkasına yığdığı, camları kırdığı, yatakları yaktığı ve

dolaplardan kopardıkları metal parçaları jandarma ve cezaevi görevlilerine saldırmakta

kullandıklarına iꢀaret etmiꢀtir. Hükümet, Mehmet Kurnaz’ın cezaevine gönderildikten on gün

sonra çıkan isyana fiilen katıldığını ileri sürmüꢀ ve Mehmet Kurnaz’ın yaralandıktan hemen

sonra gerekli bütün tıbbi tedaviyi aldığını belirtmiꢀtir. Hükümet, ayrıca, Buca cezaevindeki

olayı çevreleyen koꢀullara iliꢀkin etkin bir soruꢀturma yürütüldüğünü ifade etmiꢀtir.

Baꢀvuranlar, iddialarını sürdürmüꢀler ve Mehmet Kurnaz’ın kötü muamele ꢀikâyetine

iliꢀkin yeterli soruꢀturma yapılmadığını belirtmiꢀlerdir.

AĐHM’nin çoğu kez vurguladığı gibi, 3. Madde demokratik toplumun temel

değerlerinden birini ele almaktadır. AĐHS, terörizm ve suçla mücadele gibi en zor koꢀullarda

bile, iꢀkenceyi, insanlık dıꢀı veya küçük düꢀürücü muameleyi ve cezayı kesinlikle

yasaklamaktadır. AĐHS’nin ve 1 ve 4 No.lu Protokollerin esas hükümlerinin çoğunun aksine,

3. Madde hiçbir ꢀekilde istisnalara yer vermemektedir. AĐHS’nin 15. Maddesi uyarınca, ulus

yaꢀamını tehdit eden olağanüstü hal durumunda bile 3. Madde’den ayrılmaya müsaade

edilemez (bkz, diğer makamlar arasında, Assenov ve Diğerleri / Bulgaristan, 28 Ekim 1998

tarihli karar, Hüküm ve Karar Raporları 1998-VIII, s. 3288, § 93). 3. Madde kapsamına

girebilmek için, kötü muamelenin minimum düzeyde ꢀiddet içermesi gerekmektedir. Bu

minimum seviyenin tespiti görecelidir: muamelenin süresi, fiziksel ve/veya ruhsal etkileri ve

bazı durumlarda, mağdurun cinsiyeti, yaꢀı ve sağlık durumu gibi dava koꢀullarının tamamına

bağlıdır (bkz, Mouisel / Fransa, no. 67263/01, § 37, ECHR 2002-IX). Ayrıca, kötü muamele

iddiaları uygun kanıtlarla desteklenmelidir (bkz, özellikle, Tanrıkulu ve Diğerleri / Türkiye

(karar), no. 45907/99, 22 Ekim 2002).

5

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

AĐHM, ilk olarak, tarafların sunduğu yazılı delillerin, makul ꢀüphenin ötesinde, 21 Eylül

1996 tarihinde Buca Cezaevi’nde çıkan olayın öncesinde veya sonrasında, Mehmet Kurnaz’ın

ꢀiddeti 3. Madde barajının üzerinde olan herhangi bir kötü muameleye maruz bırakıldığı

sonucuna varması için yeterli olmadığı görüꢀündedir. Baꢀvuranların, Mehmet Kurnaz’ın isyan

sırasında cezaevi memurlarının ve jandarmaların kasıtlı bir saldırı hedefi olduğu iddialarını

destekleyen bir karine de bulunmamaktadır.

AĐHM, ayrıca, 3. Madde’nin tutuklamada bulunmak gibi iyi tanımlanmıꢀ koꢀullarda güç

kullanımını yasaklamadığını belirtmektedir. Ancak, bu ꢀekilde bir güç kullanımı, yalnızca

zorunlu olduğu durumlarda ve aꢀırı olmamak kaydıyla gerçekleꢀebilir (bkz, diğerleri arasında,

Klaas / Almanya, 22 Eylül 1993 tarihli karar, A Serisi no. 269, s. 17, § 30; Rehbock /

Slovenya, no. 29462/95, §§ 68-78, ECHR 2000-XII; Altay / Türkiye, no. 22279/93, § 54, 22

Mayıs 2001; Hulki Güneꢀ / Türkiye, no. 28490/95, § 70, ECHR 2003-VII; Krastanov /

Bulgaristan, no. 50222/99, § 52 ve 53, 30 Eylül 2004; ve Günaydın / Türkiye, no. 27526/95,

§§ 30-32, 13 Ekim 2005).

Sözkonusu davada, 21 Eylül 1995 tarihinde geliꢀen olayda, baꢀvuran özellikle baꢀına

darbeler alarak ciddi ꢀekilde yaralanmıꢀtır. Hükümet, 21 Eylül 1995 tarihli tıbbi raporda

belirtilen baꢀvuranın yaralarının, Devlet yetkililerinin görevlerini gerçekleꢀtirdikleri sırada

güç kullanımı sonucu oluꢀtuğunu reddetmemiꢀtir. Ancak, Hükümet, olayla ilgili hafifletici

sebepleri vurgulamıꢀtır.

AĐHM, bir cezaevi ortamında ꢀiddet potansiyeli olduğunun bilincindedir. AĐHM,

cezaevinde kalanlar tarafından yapılan bir itaatsizliğin, güvenlik güçlerinin katı bir ꢀekilde

müdahale etmesini gerektirecek bir isyana dönüꢀebileceğini kabul etmektedir. AĐHM,

yukarıda kaydedilen Gömü ve Diğerleri kararının 77. paragrafında, cezaevi isyanlarını

bastırmak amacıyla güvenlik güçlerinin baꢀvuranlara güç kullanmasının, o davanın özel

koꢀulları içinde aꢀırı olmadığı yönünde bir saptama yaptığını yinelemektedir. Güvenlik

güçleri, baꢀvuranlara karꢀı gözyaꢀı gazı, basınçlı su ve cop kullanmıꢀlardır. Ancak, o davada,

bahsedilen isyanlar düzensiz ve yaygın olarak görülmekteydi ve hapishanede kalanların

rehine alma durumu sözkonusuydu (Ibid, §§ 13-18 ve 22-23).

Ancak, sözkonusu davada, AĐHM, olayın her zaman 6 no.lu koğuꢀta olduğunu ve

mahkumların isteklerinin yerine getirilmediği gerekçesiyle cezaevi memurları tarafından

sayılmayı reddetmeleriyle baꢀladığını belirtmektedir. Bu nedenle, olması muhtemel

zorluklarla ilgili bir uyarı bulunmaktaydı ve ꢀiddetin tırmanması jandarmaların zorla koğuꢀa

girmelerinin ardından gerçekleꢀti. Dolayısıyla, Mehmet Kurnaz, jandarmaların önceden

hazırlık yapmadan karꢀılık vermelerini gerektirecek beklenmeyen geliꢀmelere yol açabilecek

rastgele ve yaygın bir ayaklanma sırasında yaralanmamıꢀtır (bkz, mutatis mutandis, Rehbock,

yukarıda kaydedilen, § 72). AĐHM, bu koꢀullar altında, Hükümet’in, baꢀvuranın

yaralanmasına sebep olan güç kullanımının aꢀırı olmadığını ikna edici delillerle göstermesi

gerektiğini belirtmektedir (bkz, mutatis mutandis, Matko / Slovenya, no. 43393/98, § 104, 2

Kasım 2006).

AĐHM, olay sırasında mahkumların ve jandarmaların çoğunun değiꢀik ꢀekillerde

yaralandığını ve sonuçta üç mahkumun öldüğünü belirtmektedir. Ancak, Hükümet,

jandarmaların baꢀlattığı operasyonun usule uygun olarak düzenlendiğini ve mahkumların

ciddi biçimde bedensel olarak zarar görme riskini mümkün olan en az seviyeye indirecek

ꢀekilde organize edildiğini göstermek için herhangi bir açıklama yapmamıꢀtır. Örneğin,

cezaevi yetkililerinin 6 no.lu koğuꢀtaki düzeni yeniden sağlamak için güç kullanmadan önce

6

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

ciddi giriꢀimlerde bulunduklarını gösteren herhangi bir bilgi dava dosyasında yer

almamaktadır. AĐHM, bu bağlamda, cezaevi yetkililerinin cezaevi sınırları içindeki bir olayı

bastırmak için dıꢀarıdan yardıma baꢀvurmaları durumunda, ölçülülük konusu dahil, güç

kullanımının yerinde uygulandığının temini için, bu müdahalenin bağımsız bir ꢀekilde

izlenmesi gerektiğini yinelemektedir (bkz, Satık ve Diğerleri / Türkiye, no. 31866/96, § 58, 10

Ekim 2000).

Daha net olarak belirtmek gerekirse, Hükümet, görüꢀlerinde, Mehmet Kurnaz dahil

mahkumlara karꢀı güç kullanılması gerektiğini belirtmiꢀtir. Hükümet, Mehmet Kurnaz’a

uygulanan ꢀiddetin niteliğine ıꢀık tutabilecek herhangi bir açıklama yapmamıꢀ veya kanıt

sunmamıꢀtır. AĐHM, dava dosyasında bulunan resmi belgelerde, jandarmaların cop veya

baꢀvuranın aldığı yaraya sebebiyet verebilecek baꢀka herhangi bir alet kullandıklarından

bahsedilmemesi durumunu gözönünde bulundurarak, baꢀvuranlar tarafından ileri sürüldüğü

gibi, Mehmet Kurnaz’ın baꢀına metal bir aletle vurulduğu iddiasını yok sayamaz.

Son olarak, AĐHM, sağlığı zaten kötü durumda olan Mehmet Kurnaz’ın 21 Eylül

1995’te Buca cezaevinde kafasına aldığı yaraların ꢀiddetli ağrı ve acıya sebep olduğunu

belirtmektedir. Ayrıca, bu yaralanmalar, Mehmet Kurnaz’ın sağlığı için kalıcı sonuçlara sebep

olmuꢀtur.

AĐHM, yukarıdaki bilgiler ıꢀığında, 21 Eylül 1995’te Buca cezaevinde baꢀvurana

uygulanan ꢀiddetin aꢀırı olduğu ve dolayısıyla AĐHS’nin 3. Maddesi uyarınca baꢀvuranın

yaralanmalarından Devlet’in sorumlu olduğu sonucuna varmıꢀtır.

AĐHM, AĐHS’nin 3. Maddesi’nin aynı zamanda, “tartıꢀılabilir” ve “makul ꢀüphe

uyandıran” kötü muamele iddialarını makamların soruꢀturmasını gerektirdiğini belirtmektedir

(bkz, Assenov ve Diğerleri / Bulgaristan, yukarıda kaydedilen, s. 3289-90, §§ 101-02, ve

Labita / Đtalya [GC], no. 26772/95, § 131, ECHR 2000-IV).

AĐHM, yukarıda, AĐHS’nin 3. Maddesi uyarınca, 21 Eylül 1995’te Buca cezaevinde

Mehmet Kurnaz’ın aldığı yaralardan davalı Devlet’in sorumlu olduğu sonucuna varmıꢀtır. Bu

nedenle, etkin bir soruꢀturma yapılması gerekliydi. AĐHM’nin içtihadında tanımlanan etkinlik

için minimum standartlar, soruꢀturmanın bağımsız, tarafsız, kamu denetimine açık olmasını

ve yetkili makamların titizlikle ve çabuklukla çalıꢀmasını gerektirmektedir (bkz, örneğin,

Çelik ve Đmret / Türkiye, no. 44093/98, § 55, 26 Ekim 2004).

Bu davaya dönecek olursak, AĐHM, Buca cezaevindeki olayla ilgili soruꢀturmanın

Cumhuriyet Savcılığı tarafından hemen baꢀlatıldığını belirtmektedir. Savcılar, yalnızca

jandarmaların koğuꢀa girdiği ve güç kullandığı saptamasını yaptığı için, soruꢀturmada cezaevi

memurlarıyla ilgili olarak takipsizlik kararı verilmiꢀtir. Ancak, devlet memurlarının

kovuꢀturulmasına iliꢀkin kanunun ardından, jandarmalar aleyhindeki dava dosyası Đzmir

Valiliği’ne gönderilmiꢀtir. Dava dosyası, bu prosedür sonucunu ortaya koymamaktadır.

AĐHM, daha önceki birçok davada belirttiği gibi, idare meclisleri tarafından gerçekleꢀtirilen

soruꢀturmanın, valiler veya yardımcılarının baꢀkanlık ettiği ve hiyerarꢀik olarak valiye bağlı

olan yerel idare temsilcilerinden oluꢀtuğu için, bağımsız olarak nitelendirilemeyecekleri

görüꢀündedir (bkz, diğer makamlar arasında, Ibid, § 60, Talat Tepe / Türkiye, no. 31247/96, §

84, 21 Aralık 2004, ve Güleç / Türkiye, 27 Temmuz 1998 tarihli karar, Raporlar 1998-IV, §

80, Oğur / Türkiye [GC], no. 21594/93, § 91, ECHR 1999-III, Yöyler / Türkiye, no. 26973/95,

§ 93, 24 Temmuz 2003, ve Kurt / Türkiye (karar), no. 37038/97, 12 Haziran 2003). AĐHM, bu

davada farklı bir sonuca varmak için hiçbir gerekçe bulunmadığı görüꢀündedir.

7

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

AĐHM, yukarıdaki bilgiler ıꢀığında, yerel makamların, 21 Eylül 1995 tarihinde

baꢀvuranın yaralanmasıyla ilgili koꢀullara yönelik etkin ve bağımsız bir soruꢀturma

yürütmediği sonucuna varmıꢀtır.

Bu nedenle, AĐHS’nin 3. Maddesi, diğerlerinden bağımsız ve usule iliꢀkin olarak ihlal

edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 2 ve 3. MADDELERĐ ĐLE BĐRLĐKTE 13. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL

EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuranlar, Mehmet Kurnaz’ın mağduriyetiyle ilgili etkin bir iç hukuk yoluna sahip

olmadığını ifade etmiꢀlerdir ve AĐHS’nin 13. Maddesi’ni ileri sürmüꢀlerdir.

AĐHM, bu madde uyarınca yapılan ꢀikayetin, AĐHS’nin 3. Maddesi ile birlikte

incelenmesi gerektiği görüꢀündedir.

AĐHM, tarafların ifadeleri ile 3. Madde’nin usul yönünden ihlalini saptamasına neden

olan gerekçeleri gözönünde bulundurarak, AĐHS’nin 13. Maddesi uyarınca ayrıca bir sorun

ortaya çıkmadığı sonucuna varmıꢀtır (bkz, mutatis mutandis, Nachova ve Diğerleri /

Bulgaristan [GC], no. 43577/98 ve 43579/98, §§ 120-123, ECHR 2005-…, ve Makaratzis /

Yunanistan [GC], no. 50385/99, § 86, ECHR 2004-XI).

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. Maddesi:

“Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollarının ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleꢀmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde,

hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Đlk iki baꢀvuran, maddi tazminat olarak, Mehmet Kurnaz’ın yetiꢀtirilmesinde ve

eğitiminde yapmıꢀ oldukları masraf ve harcamalar için toplam 120,000 Euro talep etmiꢀtir.

Baꢀvuranlar, ayrıca, yapmıꢀ oldukları tıbbi masraflar için 60,000 Euro talep etmiꢀlerdir.

Baꢀvuranlar, tıbbi masraf taleplerini desteklemek üzere Mehmet Kurnaz’a ait tıbbi raporlar,

reçeteler, tahliller ve birkaç makbuz sunmuꢀlardır. Đlk iki baꢀvuran, manevi tazminat olarak,

toplam 120,000 Euro talep etmiꢀtir. Diğer baꢀvuranlar, manevi tazminat olarak, toplam

135,000 Euro talep etmiꢀlerdir. Baꢀvuranlar, son olarak, AĐHM’nin kararının bir Türk

gazetesinde yayımlanmasını talep etmiꢀlerdir.

Hükümet, bu taleplere itiraz etmiꢀtir. Hükümet, özellikle, Mehmet Kurnaz’ın 31

Ağustos 1995 ile 25 Ekim 1995 tarihleri arasında yapmıꢀ olduğu tıbbi harcamaların, Ceza

Đnfaz Kurumları ile Tevkif Evlerinin Yönetimine Dair Tüzük uyarınca Devlet tarafından

karꢀılandığını ileri sürmüꢀtür.

Baꢀvuranların iddia ettikleri maddi zararla ilgili olarak, AĐHM, bazı talepleri gözönünde

bulundurduğunda, saptanan ihlallerle talep edilen maddi tazminat arasında hiçbir nedensel bağ

bulunmadığı görüꢀündedir. AĐHM, ayrıca, baꢀvuranların diğer talepleriyle ilgili olarak

herhangi bir belge sunmadıklarını belirtmektedir. Bu nedenle, AĐHM, maddi tazminat

talebinin reddine karar vermiꢀtir.

8

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

Diğer yandan, AĐHM, AĐHS’nin 3. Maddesi’nin iki kez ihlal edildiğini belirtmektedir.

AĐHM, sözkonusu dava koꢀullarını gözönünde bulundurarak ve adil bir karar vererek, maddi

tazminat olarak baꢀvuranlara, ortaklaꢀa, 10,000 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.

Son olarak, AĐHM, bu kararın bir Türk gazetesinde yayımlanması konusunda karar

vermeyi uygun görmemiꢀtir.

B. Mahkeme Masrafları

Baꢀvuranlar, avukatlık ücretleri ve mahkeme masrafları için toplam 250,000 Euro talep

etmiꢀlerdir.

Hükümet, bu talepleri reddetmiꢀtir.

AĐHM’nin içtihadına göre, masraf ve giderlerin gerçekten ve gerektiği ꢀekilde

yapıldığının kanıtlanması ve miktarın makul olması durumunda baꢀvuranın yapmıꢀ olduğu

masraf ve giderler kendisine geri ödenir. Sözkonusu davada, AĐHM elinde bulunan bilgilere

ve yukarıdaki kriterlere dayanarak, baꢀvuranlara 3,000 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.

C. Gecikme Faizi

AĐHM, gecikme faizinin, Avrupa Merkez Bankası’nın uyguladığı faiz oranına üç puan

eklemek suretiyle oluꢀacak faiz oranına göre belirlenmesini uygun bulmuꢀtur.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. AĐHS’nin 2. Maddesi’nin ihlal edilmediğine;

2. Baꢀvuranın 21 Eylül 1995 tarihinde Buca cezaevinde yaralanması nedeniyle,

AĐHS’nin 3. Maddesi’nin ihlal edildiğine;

3. Yerel makamların, baꢀvuranın 21 Eylül 1995 tarihinde Buca cezaevinde

yaralanmasına sebep olan koꢀullara iliꢀkin etkin ve bağımsız bir soruꢀturma

yürütmemesi nedeniyle, AĐHS’nin 3. Maddesi’nin ihlal edildiğine;

4. AĐHS’nin 13. Maddesi ile ilgili herhangi bir sorun olmadığına;

5. (a) Davalı Devlet’in, baꢀvuranlara, AĐHS’nin 44 § 2 maddesi uyarınca bu kararın

kesinlik kazandığı tarihten itibaren üç ay içinde, aꢀağıdaki miktarları ödemesine (bu

miktar, ödeme tarihinde uygulanan kur üzerinden Türk Lirası’na çevrilecek);

i.

ii.

Manevi tazminat olarak 10,000 Euro (on bin Euro);

Masraf ve harcamalar için 3,000 Euro (üç bin Euro);

iii. Bu miktarlara konulabilecek bütün vergiler;

(b) ödeme tarihine kadar yukarıda bahsedilen üç ayın dolması halinde, yukarıdaki

miktarların üzerine, Avrupa Merkez Bankası’nın gecikme döneminde uyguladığı faiz

oranına üç puan eklemek suretiyle oluꢀacak faiz oranına eꢀit miktarda basit faizin

ödenmesine karar vermiꢀtir.

9

KURNAZ VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE KARARI

6. Baꢀvuranların adil tazmin talebinin geri kalan kısmının reddine karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Đngilizce olarak hazırlanmıꢀ olup 24 Temmuz 2007 tarihinde, Đçtüzüğün 77.

Maddesi’nin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.

Fatoꢀ ARACI

Nicolas BRATZA

Bölüm Sekreteri

Baꢀkan

10