CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

HÜSEYĐN TURAN -TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:11529/02)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

4 Mart 2008

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (11529/02) no’lu davanın nedeni (T.C.

vatandaꢀı) Hüseyin Turan’ın (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 07 Ocak 2002

tarihinde Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin Sözleꢀme’nin (Avrupa

Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuran, Đzmir Barosu avukatlarından A. Terece tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢁULLARI

Baꢀvuran, 1963 doğumludur ve Đzmir’de ikamet etmektedir.

24 ꢁubat 1999 tarihinde Sosyal Sigortalar Kurumu Đzmir Sigorta Müdürlüğü’ne bağlı bir

müfettiꢀ, baꢀvuranın sahibi olduğu taꢀınmazın ꢀantiyesine teftiꢀe gitmiꢀtir.

8 Temmuz 1999 tarihinde, çalıꢀma belgesi ve bordroyu ibraz etmemekten 506 sayılı yasanın

140. maddesini çiğnediği gerekçesi ile Sosyal Sigortalar Kurumu baꢀvuranı 716.625.000 TL

(yaklaꢀık 1. 650 Euro) idari para cezasına çarptırmıꢀtır.

16 Temmuz 1999 tarihinde, baꢀvuran, Sosyal Sigortalar Kurumu Ünite Komisyonuna

baꢀvuruda bulunmuꢀtur.

14 Ocak 2000 tarihinde, Komisyon, müfettiꢀin ꢀantiyeye gittiği gün düzenlenen tutanağa göre,

baꢀvuranın bir yakını olan Nuri Turan’ın, ꢀantiyede, 1997 yılının Ocak, ꢁubat, Mart ve Nisan

aylarında ayda on beꢀ gün sigortasız çalıꢀtığını beyan ettiğini tespit etmiꢀtir. 16 Mart 1999

tarihli raporda, müfettiꢀ, sözkonusu dönemde bir iꢀçinin çalıꢀtığının bildirildiğini, ancak

sözkonusu iꢀlerin tek bir iꢀçi ile tamamlanmasının imkansız olduğu belirtmiꢀtir. 24 ꢁubat

1999 tarihli teftiꢀinde müfettiꢀ, iꢀlerin %76,26’lık kısmının bittiğini not etmiꢀ ve 1999 yılının

ꢁubat ayı için çalıꢀtırılan iꢀgücünün eksik beyan edildiği sonucuna ulaꢀmıꢀtır.

Sözkonusu noktaları tespit etmesinin ardından, Komisyon, gecikmeli yapılmıꢀ olması

nedeniyle baꢀvuranın baꢀvurusunu reddetmiꢀtir.

31 Ocak 2000 tarihinde, baꢀvuranın avukatı, Bornova Sulh Ceza Mahkemesi’nde Komisyon

kararına itiraz etmiꢀ ve cezanın iptalini talep etmiꢀtir. Baꢀvuranın avukatı, Nuri Turan’ın

sözkonusu dönemde ꢀantiyede çalıꢀmadığını belirtmiꢀ ve müfettiꢀin ꢁubat ayı için çalıꢀan

iꢀgücünün eksik beyan edildiğine dair vardığı sonuca itiraz etmiꢀtir. Bu bağlamda, taꢀınmazı

satan kiꢀinin iꢀlerin bir kısmını önceden bitirdiğini belirtmiꢀtir.

Aynı gün baꢀvuran, 15 Temmuz 1999 tarihten itibaren iꢀleyen gecikme faizi ile birlikte para

cezasını ödemiꢀtir.

19 Ağustos 2001 tarihinde, dosya üzerinden inceleme yapan ve kararı itiraza açık olmayan

sulh ceza mahkemesi, baꢀvuran tarafından düzenlenen itirazı kısmen haklı bulmuꢀtur. Hakim,

bordro verilmemesi nedeniyle Sosyal Güvenlik yasasının 140. maddesi uyarınca idari para

cezası uygulanmayacağını belirtmiꢀ ve 190.170.000 TL’ye tekabül eden sözkonusu cezayı

iptal etmiꢀtir.

2

Geri kalana iliꢀkin olarak ise, hakim, 24 ꢁubat 1999 tarihinde düzenlenen tutanağın Nuri

Turan tarafından hiçbir ꢀerh düꢀülmeden imzalandığını kaydetmiꢀtir. Baꢀvuranın, tutanakta

belirtilen bilgilerin yeniden gözden geçirilmesini sağlayacak hiçbir belge sunmaması

nedeniyle, hakim, belgelerde geçen olay ve bilgiler hakkındaki itirazın mesnetsiz olduğu ve

bu bağlamda bilirkiꢀi incelemesi yapılmasına gerek olmadığı kanaatine varmıꢀtır.

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, Sulh Ceza Mahkemesi’nde duruꢀma yapılmamasından ve sözkonusu mahkeme

önündeki yargılamanın uzunluğundan ꢀikayetçidir. Baꢀvurana göre AĐHS’nin 6. maddesi ihlal

edilmiꢀtir.

A. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

1. AĐHS’nin 6/1 maddesinin uygulanabilirliği

Hükümet, AĐHS’nin 6. maddesinin uygulanabilirliğine itiraz etmektedir. Hükümet, baꢀvurana

isnat edilen kabahatin ceza hukukundan kaynaklanmadığını belirtmektedir. Hükümet, ne

suçun niteliğinin ne idari para cezasının ağırlık derecesinin sözkonusu maddenin

uygulanabilirliği sonucuna ulaꢀma imkanı tanıdığını sözlerine eklemektedir.

Baꢀvuran, Hükümet’in iddialarına karꢀı çıkmaktadır.

AĐHM yerleꢀik içtihadına göre, cezai yönden AĐHS’nin 6/1 maddesinin uygulanabilirliği

çoğunlukla “Engel kriterleri” olarak bilinen üç kriter temelinde incelenmelidir: a) iç hukukta

suçun sınıflandırılması b) suçun niteliği ve c) ilgili kiꢀinin çarptırıldığı suçun ağırlık derecesi

(Bkz, diğerleri arasından, Ezeh ve Connors – Birleꢀik Krallık, baꢀvuru no: 39665/98 ve

40086/98). Đkinci ve üçüncü kriterler alternatif olup ikisinin birlikte uygulanması ꢀart

değildir. AĐHS’nin 6. maddesinin uygulanabilmesi için sözkonusu suçun doğası gereği ceza

yaptırımı gerektirmesi veya sözkonusu suç nedeniyle ilgili kiꢀiye, niteliği ve ağırlık derecesi

bakımından genel olarak ceza hukukunun yetkisine giren bir yaptırım uygulanması

gerekmektedir. Kriterlerden her birinin ayrı ayrı incelenmesi ceza hukuku alanına giren bir

suçlamanın varlığına iliꢀkin kesin bir sonuca ulaꢀma imkanı tanımıyorsa kümülatif yaklaꢀım

da benimsenebilir (Bkz, Lauko- Slovakya, 2 Eylül 1998 tarihli karar, Jussila – Finlandiya,

baꢀvuru no: 73053/01 ve Zaicevs- Letonya, baꢀvuru no: 65022/01).

Mevcut davada baꢀvuran, Sosyal Güvenlik Kanunu’nun 140. maddesi uyarınca sigortasız iꢀçi

çalıꢀtırmaktan idari para cezasına çarptırılmıꢀtır. Türk hukukunda, baꢀvuranın suçlandığı olay,

ceza hukuku alanına girmemektedir. Bununla birlikte, Savunmacı Devlet’in iç hukuku

tarafından sunulan göstergeler yalnızca göreceli bir değer taꢀımaktadır. Suçun niteliğine

iliꢀkin kriter çok daha önemli bir değerlendirme unsurudur (Bkz, Öztürk- Almanya, 21 ꢁubat

1984 tarihli karar ve sözü edilen Jussila).

Bu bağlamda, AĐHM, baꢀvuranın çarptırıldığı para cezasının genel hukuki hükümlere

dayandığını kaydetmektedir. Đlgili tarafından çiğnenen hukuki kural, vergi mükellefi sıfatıyla

tüm vatandaꢀlar için geçerlidir. Sözkonusu hukuki kural uyarınca çalıꢀan kiꢀinin beyan

edilmesi gibi birtakım iꢀlemlerin yerine getirilmesi gerekmekte ve aksi takdirde yaptırım

içermektedir. Đhtilaflı para cezası, bir zararın maddi olarak tazmin edilmesine yönelik

3

olmayıp suç unsuru davranıꢀın tekrarının engellenmesi için cezalandırma amacı taꢀımaktaydı.

Bu durumda baꢀvuran tarafından çiğnenen yasal düzenlenmenin genel niteliği ile uygulanan

yaptırımın önleyici ve zorlayıcı bir amaç taꢀıması ihtilaflı kabahatin cezai niteliğinin

AĐHS’nin 6. maddesi bakımından ortaya konması için yeterlidir.

Üçüncü ilkeye iliꢀkin olarak ise AĐHM, baꢀvuranın çarptırıldığı para cezasının hafif

olmasının, AĐHS’nin 6. maddesinin uygulanma alanı üzerinde bir etkisi olmadığı

kanaatindedir. Bu noktada AĐHM, ortada göreli olarak önemsiz bir durum olmasının bir

kabahatin cezai niteliğini ortadan kaldırmaya yeterli olmadığını hatırlatmanın uygun olacağı

kanaatindedir (bkz, sözü edilen Öztürk).

Yukarıda sözü edilenler göz önüne alındığında, AĐHM, baꢀvuran açısından “cezai alanda bir

suçlamanın” sözkonusu olduğu kanaatindedir. AĐHS’nin 6. maddesi mevcut davaya

uygulanmaktadır.

2. Đç hukuk yollarının tüketilmesi

Hükümet, AĐHM’ye, ünite komisyonuna itirazın gecikmeli olarak yapıldığını hatırlatarak iç

hukuk yolları tüketilmediği için AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında yapılan itirazı reddetme

çağrısında bulunmaktadır.

Baꢀvuran, sözkonusu iddiaya karꢀı çıkmaktadır.

Ünite komisyonunun baꢀvuranın baꢀvurusunu gecikmeli olarak yapıldığı gerekçesi ile

reddetmesinin ardından baꢀvuran, sulh ceza mahkemesinde itiraz etmiꢀtir. Sulh ceza

mahkemesi davayı esastan incelemiꢀtir. Dolayısıyla, AĐHM, baꢀvuranın iç hukuk yollarının

tüketilmesi koꢀulunu yerine getirdiği kanaatindedir ve sözkonusu itirazı reddetmektedir.

3. Sulh ceza mahkemesi önündeki yargılama süresi

AĐHM, dikkate alınacak dönemin 31 Ocak 2000 tarihinde sulh ceza mahkemesine yapılan

baꢀvuru ile baꢀladığını ve 19 Ağustos 2001 tarihinde sona erdiğini kaydetmektedir.

Sözkonusu süre tek dereceli yargılamada yaklaꢀık bir buçuk yıl sürmüꢀtür.

AĐHM, bir yargılama süresinin makul olup olmadığının, dava koꢀullarına göre ve baꢀta

davanın karmaꢀıklığı olmak üzere, AĐHM tarafından benimsenen kriterler ile baꢀvuran ve

yetkili mercilerin tutumları dikkate alınarak değerlendirildiğini hatırlatmaktadır. (Bkz.

diğerleri arasından, Pélissier ve Sassi-Fransa, baꢀvuru no: 25444/94).

Konuya iliꢀkin içtihadını dikkate alarak, takdirine sunulan unsurları incelemesinin ardından

AĐHM, mevcut davada ihtilaflı yargılama süresinin çok uzun olmadığına ve “makul süre”

gerekliliğini karꢀıladığına kanaat getirmektedir. Sözkonusu ꢀikayetin açıkça dayanaktan

yoksun olduğu ve AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmesi

gerektiği sonucuna ulaꢀılmaktadır.

4. Sulh ceza mahkemesinde duruꢀma yapılmaması

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun bu kısmının dayanaktan

yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik

unsuru bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle baꢀvuru kabuledilebilir niteliktedir.

4

B. Esas

Hükümet, sulh ceza mahkemesinde duruꢀma yapılmamasının yargılamanın hakkaniyetine

yönelik bir ihlal oluꢀturmadığını savunmaktadır. Hükümet, sulh ceza mahkemesinin yeni bir

ceza vermediğini ya da cezanın sonuçlarını ağırlaꢀtırmadığını ve mahkemenin sadece

sözkonusu cezanın yasallığını denetlediğini belirtmektedir.

Baꢀvuran iddialarını yinelemektedir ve AĐHM içtihadı bakımından duruꢀma

gerçekleꢀtirmenin önemini hatırlatmaktadır.

AĐHM, açık duruꢀma gerçekleꢀtirmenin AĐHS’nin 6/1 maddesi ile öngörülen temel bir ilkeyi

oluꢀturduğunu hatırlatmaktadır. Açık duruꢀma gerçekleꢀtirme, halkın denetimini aꢀan gizli bir

adalete karꢀı yargılanabilirleri korumakta ve böylece mahkemelere duyulan güvenin

sürdürülmesine katkı sağlamaktadır. Açık duruꢀma sayesinde adalet ꢀeffaf bir ꢀekilde tecelli

etmekte, böylece 6. maddenin amacı olan ve demokratik toplumlarda güvence altına alınması

temel bir ilke olan, adil yargılanma ilkesi yerine getirilmektedir (bkz, Sutter-Đsveç, 22 ꢁubat

1984 tarihli karar, Gautrin ve diğerleri – Fransa, 20 Mayıs 1998 tarihli karar ve Stefanelli –

Saint Marin, baꢀvuru no: 35396/97). AĐHS’nin 6. maddesinin gereklerini tam olarak yerine

getiren bir ilk derece mahkemesinin olduğu (bkz, Findlay- Birleꢀik Krallık, 25 ꢁubat 1997) ve

yasal olarak bir yargılanabilirin “kendisinin dinlenmesini” ve özellikle sözlü olarak kendisini

savunma, aleyhindeki beyanları dinleme, tanıkları sorgulama ve karꢀı sorgulama

imkanlarından faydalanabildiği ceza hukuku alanında duruꢀma gerçekleꢀtirilmesi özel bir

önem taꢀımaktadır.

Bazı ceza davalarında ortaya konan sorunların niteliği nedeniyle mahkemeler duruꢀma

gerçekleꢀtirmeyebilirler. Cezai sorumluluğun belirlenmesine ve zorlayıcı ve caydırıcı nitelikli

tedbirlerin alınmasına konu olan ceza davalarının belli bir öneme haizini olduğunun göz

önünde tutulması gerekli olsa da, bazı ceza davalarının, yöneldikleri kiꢀiler açısından hiçbir

yüz kızartıcı nitelik taꢀımadığı ve “cezai suçlamalar” açısından aynı ağırlığa sahip olmadığı

durumlar da mevcuttur. Ayrıca, Engel kriterleri uyarınca “cezai alanda suçlama” ilkesinin

özerk bir yorumunu benimseyen AĐHS organları, AĐHS’nin 6. maddesinin cezai alanda

uygulamasının, idari para cezaları, cezaevi disiplinin ihlali nedeniyle verilen cezalar, gümrük

cezaları, rekabet hakkının ihlali nedeniyle verilen para cezaları ve finans mahkemeleri

tarafından verilen cezalar gibi ceza hukukunun geleneksel kategorisine girmeyen alanlara

doğru geniꢀletilmesinin temellerini atmıꢀtır (Bkz, Jussila).

AĐHM yerleꢀik içtihadına göre, duruꢀma yapmamayı haklı gösteren istisnai durumlar

olmadığı sürece, ilk ve tek derece mahkemesinin huzurundaki yargılamalarda, AĐHS’nin 6/1

maddesi uyarınca “açık duruꢀma hakkı” beraberinde “duruꢀma” isteme hakkını getirir (Bkz.

örneğin, Hakansson ve Sturesson-Đsveç, 21 ꢁubat 1990 tarihli karar; Fredin-Đsveç (no:2), 23

ꢁubat 1994 tarihli karar, Allan Jacobsson-Đsveç (no:2), 19 ꢁubat 1998 tarihli karar, Göç-

Türkiye, baꢀvuru no: 36590/97).

AĐHM, olayların meydana geldiği dönemde, Sosyal Güvenlik Kanunu’nun 140. maddesi

uyarınca verilen idari para cezasına karꢀı yapılan itiraz hakkında karar vermek için sulh ceza

mahkemesinin yetkili olduğunu kaydetmektedir. Sulh ceza mahkemesi önündeki yargılama

duruꢀmasız gerçekleꢀtirmiꢀtir. Hakim, dosyaya dayanarak nihai bir karar vermiꢀtir. Ceza

Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun eski 302. maddesinin hükümleri uyarınca, duruꢀma

yapılması ancak yasa ile öngörülen durumlarda mümkündür.

5

Mevcut davada baꢀvuranın davası ile ilgili karar verecek hakim huzuruna çıkma ve 16 Mart

1999 tarihli müfettiꢀ raporunda geçen bilgilerin doğruluğuna itiraz ettiği halde sözlü olarak

davasını savunma imkanı olmamıꢀtır. Dava, idari para cezasına yol açan olaylara iliꢀkin

ihtilaflardan kaynaklanmıꢀtır. Dolayısıyla, sadece dosyaya dayanarak tatmin edici bir ꢀekilde

çözümlenebilecek teknik nitelikli sorunlar sözkonusu değildir. Aksine AĐHM, sulh ceza

mahkemesi önündeki bir duruꢀma sırasında olaylara iliꢀkin ihtilaflar özgürce tartıꢀılsaydı

adaletin daha iyi tecelli etmiꢀ olacağı kanaatindedir. Zira baꢀvuranın sosyal sigortalar

müfettiꢀini ve tanıkları sorgulatma imkanı olabilirdi.

Ayrıca AĐHM, baꢀvuranın kendisine duruꢀma yapılmasını talep etme imkanı tanınmadığını

(bkz, à contrariro , Jussila ve Vilho Eskelinen ve diğerleri- Finlandiya) ve sulh ceza

mahkemesinin kararına itiraz edilemeyeceğinden yargılamanın ilk dereceli tek mahkemede

görüldüğünü kaydetmektedir.

Bu durumda AĐHS’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. AĐHS’NĐN 13. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

AĐHS’nin 13. maddesine atıfta bulunarak baꢀvuran, sulh ceza mahkemesinin kararına itiraz

edilememesinden ꢀikayetçidir.

Sulh ceza mahkemesinde duruꢀma yapılmamasına iliꢀkin AĐHS’nin 6. maddesi kapsamındaki

tespiti göz önüne alan AĐHM, sözkonusu ꢀikayetin ayrıca incelenmesine gerek olmadığı

kanaatindedir.

III. 1 NO’LU EK PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

HAKKINDA

Baꢀvuran, uzun bir yargılamanın sonunda para cezasının ancak bir kısmının kendisine geri

ödenmesinin 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesinin ihlal ettiğini iler sürmektedir.

Yargılama süresine iliꢀkin olarak yukarıda ulaꢀılan sonuç göz önüne alındığında sözkonusu

ꢀikayet açıkça dayanaktan yoksundur ve AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları

uyarınca sözkonusu ꢀikayetin reddedilmesi gerekmektedir.

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran, kendisine ödenen idari para cezasına tekabül eden miktar olan 1.500 Euro’yu

maddi tazminat olarak istemektedir.

Baꢀvuran maruz kaldığı manevi zarar için de 2.000 Euro talep etmektedir.

AĐHM, yukarıda belirtilen eksikler gerçekleꢀmemiꢀ olsaydı Türk mahkemelerinin ne karar

vereceği konusunda spekülasyon yapmaya gerek duymamaktadır ve baꢀvuranın maddi

tazminat talebini reddetmektedir.

6

AĐHM, baꢀvuranın uğradığı manevi zararı telafi etmek için ihlal tespitinin kendisinin yeterli

olduğu kanaatindedir.

B. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuran, ulusal mahkemeler ve AĐHM önünde yapmıꢀ olduğu yargılama masraf ve giderleri

için 2.000 Euro talep etmektedir. Baꢀvuran, hiçbir belge sunmamaktadır.

AĐHM içtihadına göre, bir baꢀvuran yargılama masraf ve giderlerinin geri ödemesini ancak

gerçekliği, gerekliliği ve oranlarının makul olduğu ortaya konduğu sürece elde edebilir.

Sahip olduğu unsurları ve yukarıda sözü edilen kriterleri göz önüne alarak AĐHM, yargılama

masraf ve giderlerine iliꢀkin talebi reddetmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM,

1. Oy çokluğu ile baꢀvurunun AĐHS’nin 6. maddesi kapsamında yapılan ꢀikayete iliꢀkin

kısmının kabuledilebilir, oybirliği ile baꢀvurunun geri kalan kısmının kabuledilemez

olduğuna;

2. Đkiye karꢀı beꢀ oyla, AĐHS’nin 6. maddesinin ihlal edildiğine;

3. Oybirliğiyle, AĐHS’nin 13. maddesi kapsamında yapılan ꢀikayetin ayrıca

incelenmesine gerek olmadığına;

4. Oybirliğiyle, iꢀbu davanın kendisinin, baꢀvuranın maruz kaldığı manevi tazminat için

yeterli adil tatmin oluꢀturduğuna;

5. Oybirliğiyle adil tatmine iliꢀkin diğer tüm taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve

3. paragraflarına uygun olarak 4 Mart 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

Mevcut karar ekinde, AĐHS’nin 45. maddesinin 2. paragrafı ve Đçtüzüğün 74. maddesinin

2. paragrafına uygun olarak izleyen görüꢀler bulunmaktadır:

-

Yargıç Mularoni’nin mutabık oy görüꢀü

Yargıç Türmen ve Yargıç Jociene’nin ayrık oy görüꢀleri.

7