CONSEIL DE  
L'EUROPE  
AVRUPA  
KONSEYĐ  
AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ  
ĐLETMĐꢀ - TÜRKĐYE DAVASI  
(Baꢁvuru no:29871/96)  
KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ  
6 ARALIK 2005  
Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde  
kesinleꢀecek olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.  
1
______________________________________________________________________________________  
© T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2005. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan  
Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,  
davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile  
Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak  
suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.  
Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 29871/96 baꢀvuru no’lu davanın nedeni, Türk  
vatandaꢀı Nazmi Đletmiꢀ’in (Baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 15  
Aralık 1995 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin (AĐHS)  
eski 25. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Adli yardımdan faydalanan baꢀvuran,  
Diyarbakır Barosu avukatı S. Çınar tarafından temsil edilmektedir.  
OLAYLAR  
1953 doğumlu baꢀvuran olayların geçtiği dönemde Đzmir’de ikamet etmekteydi.  
Baꢀvuran 1975 yılında, Almanya’ya gitmiꢀ ve Bremen Üniversitesi’ne kaydolmuꢀtur.  
Baꢀvuran 1979 yılında bir Türk kızıyla evlenmiꢀtir. Oturma izni olan baꢀvuran ve eꢀi,  
iꢀçi olarak çalıꢀmıꢀlardır. Birlikteliklerinden 1981 ve 1986 yıllarında doğan iki çocukları  
Almanya’da okula gitmiꢀlerdir.  
Dıꢀiꢀleri Bakanlığı, 19 Mart 1984 tarihli “gizli” yazısıyla, Savunma Bakanlığı’na  
baꢀvuranın Türk Öğrenci Birliği üyesi ve Bremen’de faaliyet gösteren Kürdistan Kürt  
Komitesi’nin yandaꢀı olduğu yönünde bilgi vermiꢀtir. Ayrıca baꢀvuran, 12 Eylül 1980 askeri  
harekatını protesto etmek amacıyla bölücü sol örgütlerin düzenlediği bir gösteriye katılmıꢀtır.  
Savunma Bakanlığı, 28 Mart 1984 tarihinde, Elazığ 8. Sıkıyönetim Komutanlığı’na  
yukarıda belirtilen olaylardan haberdar etmek amacıyla yazı göndermiꢀtir. Elazığ 8.  
Sıkıyönetim Komutanlığı, 3 Nisan 1984 tarihli kripto ile, baꢀvuranı Sıkıyönetim Komutanlığı  
Askeri Savcısı’na ihbar etmiꢀtir. Askeri Savcı hazırlık soruꢀturması baꢀlatmıꢀtır. Baꢀvuran,  
Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 140. maddesinde öngörülen yabancı ülkede milli menfaatlere  
zarar verici faaliyetlerde bulunmakla suçlanmıꢀtır.  
Millet Meclisi’nin 13 Mart 1986 tarihinde Elazığ’daki sıkıyönetimi kaldırmasının  
ardından, 18 Nisan günü baꢀvuranın davasından sorumlu Askeri Savcı, görevsizlik kararı  
vererek dosyayı, dava soruꢀturmasını yeniden baꢀlatan Elazığ Cumhuriyet Baꢀsavcısı’na  
göndermiꢀtir.  
Türkiye’ye ailesine ziyarete gelen baꢀvuran, 21 ꢁubat 1992 tarihinde, Đzmir’de polis  
tarafından yakalanmıꢀ ve Đstanbul’da yedi gün süren gözaltı sırasında sorguya çekilmiꢀtir.  
Baꢀvuranın pasaportuna el konulmuꢀtur.  
Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Baꢀsavcısı 27 ꢁubat 1992 tarihinde,  
baꢀvuranı serbest bırakmıꢀ ancak pasaportu teslim edilmemiꢀtir.  
Cumhuriyet Baꢀsavcısı 14 Nisan 1992 tarihinde, baꢀvuranı Devlet aleyhinde bölücü  
faaliyette bulunmakla suçlayarak, ihanet ve silahlı örgüt kurmayı öngören TCK’nın 125 ve  
168§ 1 maddelerinin uygulanmasını istemiꢀtir.  
Elazığ Ağır Ceza Mahkemesi 16 Nisan 1992 tarihinde Adalet Bakanlığı aracılığıyla  
Alman makamlarının Türk Öğrenci Birliği ve Kürdistan Komitesi’nin kurumsal özellikleri ve  
faaliyetleri üzerine bilgi vermelerinin istenmesine karar vermiꢀtir.  
2
Ağır Ceza Mahkemesi 2 Haziran 1992 tarihinde, istenilen bilgilerin ulaꢀmadığını  
tespit etmiꢀ ve duruꢀma tarihini 14 Temmuz 1992 olarak belirlemiꢀtir. Mahkeme sözkonusu  
tarihte Adalet Bakanlığı’ndan cevap alınamadığı gerekçesiyle duruꢀmayı 24 Eylül 1992  
tarihine ertelemiꢀtir. 24 Eylül tarihli duruꢀma ve daha sonraki on dokuz duruꢀma davanın  
esası hakkında, Alman makamlarından cevap beklentisi içinde hiçbir iꢀlem yapılmadan  
geçmiꢀ ve yapılan sözkonusu duruꢀmalar sadece yedek hakimlerin dosya içeriğinden haberdar  
edilmesine yaramıꢀtır.  
Davası sürmesine rağmen baꢀvuran, bir çok kez Kaymakamlık’dan pasaportunun  
kendisine teslim edilmesini istemiꢀtir. Bu talepler reddedilmiꢀtir. Baꢀvurana pasaportunun  
ancak yargılandığı mahkemenin vereceği, ülkeyi terk etmesi için hiçbir sakınca olmadığına  
dair belgeyle teslim edilebileceği belirtilmiꢀtir.  
Baꢀvuranın avukatı, 3 ꢁubat 1994 tarihli duruꢀmada, yurtdıꢀına çıkma yasağının  
kaldırılmasını istemiꢀtir. Baꢀvuranın avukatı böyle bir yasağın bulunmadığına dair belge  
verilmesini istemiꢀtir.  
1 Mart 1994 tarihli duruꢀma tutanağına göre, Ağır Ceza Mahkemesi, bu yönde hiçbir  
yasaklamanın bulunmadığını ve verebileceği tek belgenin ancak yargılamanın huzurunda  
devam etmesi ile ilgili olabileceğini belirtmiꢀtir.  
Baꢀvuranın avukatı, 18 Ocak 1995 tarihinde, AĐHS’nin 6§1 maddesini ileri sürerek,  
yargılama süresinin aꢀırı olmasından ꢀikayetçi olduğu ve davanın çözüme kavuꢀturulması için  
Alman makamlarından cevap beklenmemesini istediği savunmasını sunmuꢀtur. Baꢀvuranın  
avukatı, müvekkilinin, yargılamanın devam etmesinden ve bunun da yasaklamalara neden  
olduğundan dolayı, özgür olmasına rağmen ne Almanya’ya dönebildiğini ne de Türkiye’de  
yaꢀam kurabildiğini vurgulamıꢀtır.  
Baꢀvuran, 17 Eylül 1995 tarihinde, Valilik’den, pasaportun teslim edilmesi talebinin  
reddedilmesinin, Ankara Emniyet Müdürlüğü’nün aldığı hala geçerli olan tedbire  
dayandığının yer aldığı bir belge almıꢀtır. Sözkonusu tedbir tarihi ve gerekçesi, bir polis  
memuru tarafından imzalanan belgede belirtilmemiꢀtir.  
Ağır Ceza Mahkemesi, 5 Haziran 1998 tarihli duruꢀma sırasında dosyada, Savunma  
Bakanlığı’nın istenilen bilgileri Ocak 1998 tarihinde verdiğini belirttiği bir yazı bulunduğunu  
fark etmiꢀtir. Ağır Ceza Mahkemesi, durumun böyle olmadığını belirterek, sözkonusu  
bilgilerin gelmesini beklemek üzere 14 Eylül 1998 tarihi için baꢀka bir duruꢀmanın  
yapılmasını öngörmüꢀtür. Ağır Ceza Mahkemesi, sözkonusu son duruꢀmada –tutanaklar  
okunduktan sonra- Savunma Bakanlığı’nın, Türkiye’nin Hannover Baꢀkonsolosluğu  
kayıtlarında, Bremen’de KOMKAR’ın yöneticilerinden biri olan Gülꢀen Đletmiꢀ’in kardeꢀi  
olması dıꢀında, baꢀvuran hakkında hiçbir kaydın bulunmadığının belirtildiği 22 Ocak 1998  
tarihli bir belge göndermiꢀ olduğunu tespit etmiꢀtir.  
Ağır Ceza Mahkemesi, 14 Eylül 1998 tarihinde, baꢀvuran aleyhinde yakalama  
müzekkeresi çıkarmıꢀtır.  
Baꢀvuranın avukatı, 22 Mart 1999 tarihinde, dosyadaki delil durumunu ileri sürerek  
sözkonusu müzekkerenin iptal edilmesini istemiꢀtir.  
Ağır Ceza Mahkemesi, 23 Mart 1999 tarihinde yakalama müzekkeresini iptal etmiꢀtir.  
3
Ağır Ceza Mahkemesi, 1 Temmuz 1999 tarihli kararıyla, aleyhinde delil  
bulunmadığından dolayı baꢀvuranın beraatine karar vermiꢀtir.  
Daha sonra belirtilmeyen bir tarihte baꢀvurana pasaportu teslim edilmiꢀtir. Baꢀvuran  
ailesiyle birlikte Almanya’ya geri gitmiꢀtir.  
HUKUK AÇISINDAN  
I. AĐHS’NĐN 6§1 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA  
Baꢀvuran, cezai yargılama süresinin AĐHS’nin 6§1 maddesi tarafından öngörülen  
“makul süre” ilkesini tanımadığını ileri sürmektedir.  
A. Kabul edilebilirlik Hakkında  
AĐHM, ꢀikayetin AĐHS’nin 35§3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun  
olmadığını tespit etmektedir. Ayrıca AĐHM, baꢀvurunun baꢀka hiçbir kabul edilemezlik  
ilkesiyle ters düꢀmediğini ortaya koymaktadır.  
B. Esas Hakkında  
Değerlendirmeye alınacak dönem, 3 Nisan 1984 tarihinde Askeri Savcılığın açtığı  
hazırlık soruꢀturması ile baꢀlayıp, 1 Temmuz 1999 tarihinde Ağır Ceza Mahkemesi’nin beraat  
kararıyla sona ermiꢀtir. Dolayısıyla yargılama süreci bir tek yargı aꢀaması için on beꢀ yıl  
sürmüꢀtür.  
AĐHM, bu durumda ortaya çıkan sorunlara benzer sorunları birçok kez irdelemiꢀ  
AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiꢀtir (Bkz. örneğin, Frydlender-Fransa,  
no: 30979/96, AĐHM 2000-VII).  
AĐHM, kendisine sunulan bütün unsurları inceledikten sonra, Hükümet’in, sözkonusu  
durumda farklı bir sonuca ulaꢀtırabilecek ne bir olay ne de bir argüman sunduğuna kanaat  
getirmektedir. AĐHM, konuya iliꢀkin içtihadını gözönünde bulundurarak, bu davada  
yargılama süresinin aꢀırı olduğuna ve “makul süre” koꢀuluna cevap vermediğine kanaat  
getirmektedir.  
Dolayısıyla 6§1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.  
II. AĐHS’NĐN 8. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA  
Baꢀvuran, bu davada kendisine getirilen yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağının özel ve aile  
yaꢀamına saygı hakkının ihlalini oluꢀturduğunu iddia etmektedir.  
A. Kabul edilebilirlik hakkında  
Hükümet, adli makamlar tarafından hiçbir yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağı kararının  
alınmadığından dolayı, baꢀvuranın ꢀikayetinin açıkça dayanaktan yoksun olduğunu ileri  
sürmektedir.  
4
Baꢀvuran, ꢀikayet konusunun, varlığı ortaya konulan hukuk dıꢀı idari tedbir olduğunu  
ileri sürmektedir.  
AĐHM, ꢀikayetin AĐHS’nin 35§ 3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun  
olmadığını tespit etmektedir. Ayrıca AĐHM, baꢀvurunun baꢀka hiçbir kabul edilemezlik  
ilkesiyle ters düꢀmediğini ortaya koymaktadır.  
B. Esas Hakkında  
AĐHM, yeterince güçlü özel iliꢀkilerinin ciddi bir ꢀekilde etkileme riski bulunduğunu  
tespit ettiğinden dolayı, idari merciler tarafından baꢀvuranın pasaportuna yıllarca müsadere  
edilmesi ve geri verilmemesi tedbirinin, özel yaꢀamına saygı hakkına müdahale oluꢀturduğuna  
kanaat getirmektedir (Bkz. mutatis mutandis, Moustaquim-Belçika, 18 ꢁubat 1991 tarihli  
karar, A serisi no: 193, s. 18, § 36, Dalia-Fransa, 19 ꢁubat 1998 tarihli karar, 1998-I, s. 91, §  
52 ve Amrollahi-Danimarka, no: 56811/00, § 33, 11 Temmuz 2002). Bu bakımdan AĐHM,  
baꢀvuranın on yedi yıldan bu yana Almanya’da yaꢀadığını gözlemlemektedir. Baꢀvuran  
üniversite eğitimine devam etmek için yirmi iki yaꢀında Almanya’ya gitmiꢀtir. Baꢀvuran daha  
sonra evlenmiꢀ, iki çocuğu Almanya’da doğmuꢀ ve eꢀi ve kendisi iꢀçi olarak bu ülkede  
yaꢀamıꢀtır.  
Böyle bir müdahale, “ kanun tarafından öngörülen” müdahalenin, 8. maddenin ikinci  
paragrafı bakımından bir ya da birçok meꢀru amaç güttüğü ve sözkonusu amaçlara ulaꢀmak  
için “demokratik toplumda gerekli olduğu” ortaya çıkan durumlar dıꢀında, sözüedilen  
maddeyi ihlal etmektedir.  
AĐHM, öncelikle AĐHS’nin 8§2 maddesi uyarınca, “yasal olma” kriteri konusunda,  
müdahalenin “yasalar tarafından öngörüldüğünü” kabul etmektedir (bu durumda Pasaport  
Kanunu’nun 22. maddesi).  
Aynı ꢀekilde AĐHM, 1992 yılında baꢀvuranın yakalanması sırasında pasaportun geri  
alınmasının, bu hükümde yer verilen “milli güvenlik” ve/veya “suç iꢀlenmesinin önlenmesi”  
gibi “meꢀru amaçlar”’dan birini güttüğünü kabul etmektedir.  
AĐHM, sözkonusu tedbirin “demokratik toplumda gerekli” olup olmaması, yani  
kaçınılmaz bir sosyal ihtiyaca cevap verip vermediği ve güdülen meꢀru amaçla orantılı olup  
olmadığı sorusu konusunda ve baꢀvuranın pasaportunun geri alınması hususunda, AĐHS’nin  
benzeri önleyici tedbirleri engellemediğini not etmektedir (Bkz. mutatis mutandis, M.c.-  
Đtalya, no: 12386/86, 15 Nisan 1991 tarihli Komisyon kararı, Karar ve Raporlar 70. Cilt, s.  
59).  
Ancak, AĐHM’ye göre, hiçbir geliꢀme göstermeden yargılama uzadıkça ve baꢀvuran  
aleyhinde kanıt yoksunluğu devam ettikçe, meꢀru amaca bağlı çıkar oranı ağırlığını  
kaybedecektir. Buna paralel olarak, zaman geçtikçe, bu davada özel yaꢀama saygı hakkının  
bir yönü olan baꢀvuranın dolaꢀım özgürlüğü hakkına bağlı çıkar, milli güvenlik gereklilikleri  
ya da suçların öngörülmesinden önce gelmektedir.  
Bu açıdan AĐHM, baꢀvuranın yurtdıꢀına çıkıꢀı yasaklanan on beꢀ yıllık yargı  
süresince, milli güvenlik adına bir tehlikenin ya da suç iꢀleme riskinin bulunduğu yönünde  
dosyada hiçbir delilin yer almadığını gözlemlemektedir. Ayrıca Ağır Ceza Mahkemesi  
baꢀvuran aleyhinde yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağı kararı almadığından dolayı, böyle bir tehlikenin  
5
bulunmadığı doğrulanmıꢀ olmaktadır. Bunun dıꢀında idari makamlar ise, sözkonusu yasağı  
hiçbir zaman gerekçelendirmemiꢀlerdir. Oysa AĐHM, yalnızca 1984 yılında baꢀvuranın  
yasadıꢀı örgüte mensup olmakla suçlanmasının ya da buna bağlı yargılamanın hala devam  
etmesinin, on beꢀ yıl boyunca, suç iꢀlemesi için gerçek bir riskin bulunduğunu gösterecek  
somut bir delil bulunmamasına rağmen aleyhinde böyle ağır tedbirlerin alınmasını haklı  
göstermesini anlamamaktadır. Ayrıca AĐHM, baꢀvuranın geçmiꢀinde baꢀka hiçbir suç  
bulunmadığını ve hazırlık soruꢀturmaları ve yargı aꢀamasında sözkonusu örgütlere bağlılığını  
gösteren hiçbir somut delilin bulunmadığı gerekçesiyle sözkonusu suçtan beraat ettiğini  
vurgulamaktadır.  
AĐHM son olarak, baꢀvuranın Almanya’da yaꢀadığı sırada bulunduğu aile ve kiꢀisel  
durumunu hatırlatmakta ve alınan tedbirin belirsiz bir ꢀekilde devam ettirilmesinin yaꢀamında  
neden olabileceği bunalım ve belirsizliği gözönünde bulundurmaktadır.  
Dolaꢀım özgürlüğünün ve özellikle sınır ötesi ulaꢀımın, baꢀvuran gibi birçok ülkede  
yerleꢀmiꢀ olan aile, iꢀ ve ekonomik bağlantıları bulunan kiꢀiler sözkonusu olduğunda, özel  
yaꢀamın geliꢀmesi için temel unsur olarak değerlendirildiği dönemde, hiçbir gerekçe olmadan  
sözkonusu özgürlüğü kısıtlamak, yargılamasına tabi kiꢀiler karꢀısında Devletin  
yükümlülüklerini ciddi ꢀekilde ihmalini oluꢀturmaktadır.  
Türkiye tarafından imzalanan ama onaylanmayan Ek 4 No’lu Protokol’ün 2.  
maddesinde olduğu gibi “dolaꢀım özgürlüğü”’nün güvence altına alınması, bir tek ve aynı fiil  
Sözleꢀme ve Ek Protokoller’in birçok hükümleriyle ters düꢀebileceğinden dolayı, sözkonusu  
tespit konusunda bir sakınca doğurmamaktadır (Bkz. Poiss-Avusturya, 23 Nisan 1987 tarihli  
karar, A serisi no: 117, s. 108, §66).  
AĐHM, yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağının devam ettirilmesinin “kaçınılmaz sosyal bir ihtiyaç”  
olmadığını ve AĐHS’nin 8. maddesinde yer verilen amaçlarla orantılı olmadığı sonucuna  
varmaktadır.  
Dolayısıyla sözkonusu hüküm ihlal edilmiꢀtir.  
III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA  
A. Tazminat  
Baꢀvuran uğradığı maddi zarar adı altında 153.000 Euro ve manevi zarar adı altında  
50.000 Euro istemektedir.  
Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.  
AĐHM, AĐHS’nin 41. maddesi uyarınca hakkaniyete uygun olarak, baꢀvurana  
uğranılan maddi ve manevi zararlar için 25.000 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.  
B. Masraf ve Harcamalar  
Baꢀvuran AĐHM ve ulusal mahkemeler önünde yapılan masraf ve harcamalar için  
6.670 Euro istemektedir.  
Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.  
6
AĐHM içtihadına göre bir baꢀvurana, masraf ve harcamaların geri ödemesi ancak  
gerçekliği, gerekliliği ve oranlarının makul yönü ortaya konulduğu sürece yapılmaktadır. Bu  
davada, elinde bulunan unsurları, yukarıda belirtilen kriterleri ve adli yardım adı altında  
ödenen miktarı gözönünde bulundurarak, AĐHM, yapılan bütün masraflar için baꢀvurana  
1.350 Euro’nun ödenmesinin uygun olacağına kanaat getirmektedir.  
C. Gecikme faizi  
AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz  
oranına 3 puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.  
BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,  
1. Baꢀvurunun kabul edilebilir olduğuna;  
2. AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;  
3. AĐHS’nin 8. maddesinin ihlal edildiğine;  
4. a) Bu kararın, AĐHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde  
ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in,  
maddi ve manevi tazminat adı altında 25.000 Euro (yirmi beꢀ bin Euro) ile birlikte masraf ve  
harcamalar için 1.350 Euro’yu (bin üç yüz elli Euro) miktara yansıtılabilecek her türlü  
vergiden muaf tutularak baꢀvurana ödemesine;  
b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda  
belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına yüzde üç puan eklenmek  
suretiyle gecikme faizi uygulanmasına;  
5. Hakkaniyete uygun tazminata iliꢀkin diğer taleplerin reddine karar vermiꢀtir.  
Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 6 Aralık 2005 tarihinde, Đçtüzüğün 77.  
maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.  
7