CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ILICAK-TÜRKĐYE DAVASI

(Başvuru no:15394/02)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

5 Nisan 2007

Đşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek

olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir. ¹

¹1 Nisan 2007 tarihinden önceki yapısıyla

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (15394/02) başvuru no’lu davanın nedeni bu

ülke vatandaşı Nazlı Ilıcak’ın (başvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 26 Şubat 2002

tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AĐHS) Temel Đnsan Haklarını güvence altına

alan 34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuran Avrupa Đnsan Hakları

Mahkemesi (AĐHM) önünde Ankara barosu avukatlarından A. Aksoy ve F. Aksoy tarafından

temsil edilmektedir.

OLAYLAR

Başvuran Nazlı Ilıcak 1944 doğumlu Türk vatandaşı olup, Đstanbul’da ikamet etmektedir.

Başvuran 18 Nisan 1999 tarihinde başvuran Fazilet Partisi’nden Türkiye Büyük Millet

Meclisine (TBMM) milletvekili seçilmiştir.

2 Mayıs 1999 tarihinde başvuran, türban takarak TBMM’ye yemin etmek için gelen Merve

Kavakçı’ya refakat etmiştir. Adıgeçen kişinin yemin etmesi engellenmiş, ardından Meclis

Genel Kurul salonunu terk etmek zorunda bırakılmıştır.

7 Mayıs 1999 tarihinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, Fazilet Partisi’nin kapatılması

talebiyle Anayasa Mahkemesi’ne dava açmış ve gerekçe olarak sözkonusu partinin laiklik

karşıtı faaliyetlerin odağı haline geldiği ve Anayasa Mahkemesi’nin kararıyla kesin olarak

kapatılan Refah Partisi’nin devamı olduğu belirtilmiştir. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı,

Fazilet Partisi’nin tüm yöneticileri ve milletvekillerininki ile aynı gerekçelerden ötürü

başvuranın milletvekilliğinin düşürülmesi ile sözkonusu kişilerin beş yıl süreyle herhangi bir

siyasi partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi veya denetçisi olmalarının yasaklanması talebinde

bulunmuştur.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı talebini desteklemek üzere başvuranın katıldığı 2 ve 3

Mayıs tarihlerinde yayınlanan iki televizyon programlarına atıfta bulunmuştur. Başvuran bu

programlarda Merve Kavakçı’nın Fazilet Partisi üye ve yöneticileri tarafından TBMM’ye

türban sorununu taşımak üzere özel olarak seçildiğini beyan etmiştir.

4 Haziran 1999 tarihinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı Anayasa Mahkemesi’ne adıgeçen

parti aleyhindeki ek delilleri sunmuş ve başvuranın 10 Ekim 1998 tarihinde bir seçim

kampanyası sırasında sarf ettiği, “Fazilet iktidara gelince türban zulmü bitecek. Çünkü Fazilet

TBMM’ye türban takanların girmesine izin verecek” sözlerini hatırlatmıştır.

Başvuran Fazilet Partisi temsilcisine ilettiği görüşlerinde türban takma özgürlüğünü savunmuş

ve bunun laiklik ilkesiyle uyumlu olduğunu belirtmiştir. Başvuran Yargıtay Cumhuriyet

Başsavcısı’nın önyargılı fikirleri ile düzenlediği iddianame kullandığı ifadeleri eleştirmiştir.

22 Haziran 2001 tarihinde Anayasa Mahkemesi partinin “laiklik karşıtı faaliyetlerin odağı”

haline geldiği gerekçesiyle, Anayasa’nın 68. ve 69. maddeleri ile 2820 sayılı Siyasi Partiler

Kanunu’nun 101. ve 103. maddelerine dayanarak Fazilet Partisi’nin kapatılmasına karar

vermiştir. Anayasa Mahkemesi bu karara varırken, aralarında başvuranın da bulunduğu bazı

parti yöneticileri ile üyelerinin eylem ve beyanlarını dikkate almıştır.

Anayasa Mahkemesi ek ceza olarak, Anayasa’nın 84. maddesi uyarınca başvuranın

milletvekilliğinin düşürülmesine karar vermiştir. Mahkeme aynı zamanda Anayasa’nın 69 § 8.

maddesi gereğince diğer dört parti üyesi ile birlikte başvuranın, beş yıl süreyle herhangi bir

siyasi partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi veya denetçisi olmalarını yasaklamıştır.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 10. VE 11. MADDELERĐ VE EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1.

MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Başvuran, Anayasa Mahkemesi’nin kararıyla Fazilet Partisi’nin kapatılmasının ardından

milletvekilliğinin düşürülmesinin ve milletvekili seçilemeyişinin, AĐHS’nin 10. maddesiyle

güvence altına alınan ifade özgürlüğü hakkını ihlal ettiğini iddia etmektedir. Demokratik bir

toplumda seçilenlerin ifade özgürlüğünün önemini vurgulayan başvuran, laiklik ilkesi dahil

Türk Devleti’nin kurucu ilkeleri hakkında herhangi bir görüş bildirmeden veya bunları

protesto etmeden, türban sorunu konusunda kendisini ifade ettiğini belirtmektedir. Başvuran

dava konusu beyanların hiçbir şekilde şiddet kullanmaya teşvik etmediğini ileri sürmektedir.

AĐHS’nin 11. maddesine atıfta bulunan başvuran, dernek kurma ve toplanma özgürlüğünün

ihlal edildiğinden yakınmaktadır. AĐHM’nin Türkiye’de siyasi partilerin kapatılması

konusundaki içtihatlarına gönderme yapan başvuran, çoğulcu, demokratik ve parlamenter bir

sistemde seçilenlerin önde gelen rolünü vurgulayarak, Fazilet Partisi’nin kapatılmasının ve

kendisine verilen cezaların, gözetilen amaçlarla orantısız olup demokratik bir toplumda

gerekli olmadığını ileri sürmektedir.

Başvuran aynı zamanda Fazilet Partisi’nin kapatılmasının, kendisini beş yıl süreyle herhangi

bir siyasi faaliyet yürütme olanağından da yoksun bıraktığını ileri sürerek, bu itibarla Ek 1

no’lu Protokol’ün 3. maddesinin de ihlal edildiğini iddia etmektedir.

AĐHM, yapılan şikayetlerin tamamının Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesi başlığı altında

incelenmesini uygun görmektedir.

A. Tarafların görüşleri

1. Hükümet

Hükümet AĐHS hükümleri ve AĐHM içtihatları ile uyum sağlaması amacıyla yasalarda

yapılan değişiklikleri hatırlatmaktadır. Hükümet bu doğrultuda Anayasa’nın 69. maddesinde

öngörülen değişiklik ile Anayasa Mahkemesi’nin bir siyasi partiyi kapatmak yerine dava

fiillerinin ağırlığına göre ilgili partiyi devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun

bırakmaya karar verebileceğini belirtmektedir. Hükümete göre bir siyasi partinin

kapatılmasından daha hafif yaptırımların getirilmiş olması, ülke açısından siyasi partilerin

özgürlüğü alanında gerçekleştirilmiş önemli reformlardandır.

2 Başvuran

Başvuran Anayasa Mahkemesi’nin, bir siyasi partinin yasadışı faaliyetlerin odağı olarak

değerlendirebilmesi için katı koşulların öngörüldüğü Siyasi Partiler Kanunu’nun 103.

maddesinin ikinci paragrafını yasalara aykırı biçimde geçersiz kıldığını, böylelikle Fazilet

Partisi’nin keyfi bir biçimde “Anayasa’ya aykırı faaliyetlerin odağı” şeklinde

nitelendirildiğini ileri sürmektedir.

Başvuran Türkiye ve Türk toplumu için laikliğin önemine değil, Anayasa Mahkemesi

tarafından dile getirilen, beyanlarının laiklik ilkesine uygun olmadığı yönündeki suçlamalara

itiraz ettiğini belirtmektedir. Başvuran, ifade özgürlüğü ile toplantı veya dernek kurma

özgürlüğüne saygı duyulması adına, reformcu bir bakış açısıyla, Türkiye’de laiklik ilkesinden

yapılan bazı çıkarımları eleştirdiğini ve hiçbir zaman ne bu ilkeden ne de Anaysal düzenden

kopmayı savunmadığını ileri sürmektdir.

Diğer yandan başvuran çoğulcu, demokratik ve parlamenter bir sistemde seçilenlerin önde

gelen rolüne vurgu yaparak, demokratik bir toplumda çoğulculuğun, tüm fikirlerin özgürce

ifade edilmesini gerektirdiğini hatırlatmaktadır.

B. AĐHM’nin değerlendirmesi

1. Genel ilkeler

AĐHM, Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinin oy verme ve seçimlerde aday olma hakkı gibi

hukuken korunan menfaatleri güvence altına aldığını hatırlatır (Bkz. Mathieu-Mohin ve

Clerfayt-Belçika kararı 2 Mart 1987, Hirst-Birleşik Krallık (no2) no: 74025/01, son olarak

Zdanoka-Letonya no: 58278/00, 16 Mart 2006 ve Lykourezos-Yunanistan no: 33554/03

kararları). Hukukun üstünlüğünü esas alan gerçek demokrasinin temellerinin oluşturulması ve

korunması bakımından bu haklar mutlak değildir, «üstü örtülü» sınırlar mevcuttur ve

Sözleşmeci Devletler bu doğrultuda kendilerine tanınan takdir yetkilerini kullanmak

durumundadır (Bkz. Matthews-Birleşik Krallık no: 24833/94, Labita-Đtalya kararı no:

26772/95).

Bununla birlikte AĐHM’ye Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinde yer alan hükümlerin

uygulanmasını gözetmek düşmekte; seçimlerde oy vermeye ve aday olmaya bağlı hakların

özüne dahi dokunulmaması, etkinliğini yitirmemesi, meşruiyetini koruması ve kullanılan

araçların orantısız olmaması gerekir. Özellikle, yasama organlarının seçiminde halkın hür

iradesini sekteye uğratacak hiçbir engel yer almamalı-başka bir deyişle, genel oylama halkın

isteğini yansıtmalı, etkin olmalı ve bütünlük önünde bir engel oluşturmamalıdır. Yine, halkın

hür iradesiyle yaptığı ve demokratik olarak ortaya koyduğu seçim, demokratik düzeni

zorlayıcı gerekçelerin mevcut olması haricinde seçim sisteminin düzenlenmesinde hiçbir

değişikliğe uğramamalıdır. Kaldı ki AĐHM’nin daha önce de ifade ettiği üzere bu hüküm

herkese seçimlerde aday olma ve bir kez seçildiğinde temsil hakkını güvence altına

almaktadır (Bkz. Selim Sadak vd.-Türkiye no: 25144/94, 26149/95, 26154/95, 27100/95

kararları ve sözü edilen Lykourezos kararı). Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesi gerçek bir

siyasi rejimin temel ilkesini benimsemektedir ve AĐHS sistemi içinde temel bir öneme haizdir.

2. Mevcut başvuruya uygulanması

Anayasa Mahkemesi Anayasa’nın 69 § 6. maddesine dayalı olarak Faziletin “laiklik karşıtı

faaliyetlerin odağı” haline geldiğine karar vermiş, bu bağlamda Anayasa Mahkemesi’nin

Faziletin kapatılması yönünde aldığı kararda yer alan gerekçeler aralarında başvuranın da yer

aldığı kimi başkan ve yöneticilerin fiillerine etki etmiştir. Đkinci bir yaptırım olarak da

başvuran da dahil beş siyasetçiye beş yıllığına siyasi kısıtlamalar getirmiştir.

AĐHM, başvuranın siyasi haklarına getirilen geçici kısıtlamaların netice itibariyle Türk siyasi

rejiminin laik yapısının korunmasını amaçladığını not etmektedir. Bu ilkenin Türkiye’deki

demokrasi açısından önemi dikkate alındığında, AĐHM sözkonusu önlemin mevcut düzenin

sağlanması ve başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması bakımından meşru amaçları

içerdiğine itibar etmektedir.

AĐHM, sözkonusu tedbirin orantılılığı hususunda başvuranın siyasi haklarından geçici olarak

yoksun bırakılmasında demokratik düzeni zorlayıcı gerekçelerin mevcut olup olmadığını

incelemeye alacaktır. Bu itibarla AĐHM, Faziletin kapatılması sonucunda başvuranın siyasi

haklarının sınırlandırılması doğrultusunda siyasi bir partinin feshine ilişkin anayasal

gerekçelerin de dikkate alınması gerektiği kanısındadır (Selim Sadak vd. kararı ile

karşılaştırınız). Olayların meydana geldiği dönemde yürürlükteki haliyle 69 § 9. maddenin

kapsamı oldukça genişti. Parti üyelerinin tüm görüş ve fiilleri fesih kararına zemin hazırlayan

Anayasa’ya aykırı eylemlerin odağı haline geldiği görüşünü destekler mahiyettedir. Sözü

edilen faaliyetlerin derecelendirilmesinde bir ayrıma gidilmemiştir. Bu bağlamda, bazı parti

üyelerinin ve özellikle parti genel başkanı ve yardımcısının başvuranın maruz kaldığı şekliyle

bir yaptırıma uğramadıklarını belirtmek gerekir.

AĐHM’nin daha önce de ifade ettiği üzere siyasi hakların kısıtlanması ağır bir yaptırımdır.

Yukarıda bahse konu saptamalar ışığında AĐHM, Anayasa Mahkemesi tarafından başvuran

hakkında verilen kararın öngörülen meşru amaçlar doğrultusunda orantılı olarak

nitelendirilemeyeceği neticesine varmaktadır. Bu durumda, sözkonusu müdahale başvuranın

seçilme hakkını özü itibariyle ihlalini oluşturmaktadır.

Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesi ihlal edilmiştir.

AĐHM ayrıca Anayasa’nın 69 § 6. maddesinde “siyasi bir partinin bu nitelikteki fiilleri parti

yöneticileri ve üyeleri tarafından zımnen veya açıkça benimsendiği yahut doğrudan doğruya

anılan parti organlarınca işlendiği takdirde sözkonusu fillerin odağı haline gelmiş sayılmaz”

yönündeki değişikliği ilgiyle not etmektedir. Bununla birlikte, Anayasa’nın 69 § 7. maddesi

Anayasa Mahkemesi’ne siyasi bir partinin temelli kapatılması yerine dava konusu fiillerin

ağırlığına göre Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılması yetkisini

tanımıştır. Kuşkusuz bir kimsenin siyasi haklarının kısıtlanması daha az sıklıkla olacak ve

siyasi haklar güçlenecektir.

II. EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

HAKKINDA

Başvuran Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlaliyle milletvekili aylığından haksız yere

mahrum bırakıldığından şikayetçi olmaktadır.

Başvuranın şikayetçi olduğu tedbir milletvekilliğinin düşürülmesi ile ikinci dereceden önem

arz etmekte ve AĐHM’nin tespit ettiği üzere Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlalini

oluşturmaktadır. Sonuç itibariyle bu şikayetin ayrıca incelenmesi gerekmemektedir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI

A. Tazminat

Başvuran 42.088,80 YTL [yaklaşık 25400 Euro] maddi zarara uğradığını ileri sürmektedir.

Başvuran manevi zarar olarak 1.000.000 ABD Doları talep etmektedir.

Öne sürülen gelir kaybı ile ilgili AĐHM, iddia edilen maddi zarar ile ihlal tespiti arasında

hiçbir illiyet bağı bulunmadığından bu talebi reddetmektedir.

AĐHM, başvuranın uğradığı manevi zararın tazmini için ihlal kararının tespitinin yeterli

olacağı kanısındadır.

B. Masraf ve harcamalar

Başvuran AĐHM önünde yapmış olduğu harcamalar için 42.052 Euro talep etmektedir.

AĐHM, sunulan deliller ve mahkemenin bu yöndeki yerleşik içtihadı doğrultusunda masraf ve

harcamalar için başvurana 5.000 Euro ödenmesini kararlaştırmıştır.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

faiz oranına 3 puanlık bir artış eklenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Ek 1 no’lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edildiğine;

2. AĐHS’nin 10. ve 11. ve Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi hakkındaki şikayetlerin ayrıca

incelenmesine gerek olmadığına;

3. Đhlal kararının tespitinin başvuranın uğradığı manevi zararın giderilmesi bakımından adil

bir tazmini oluşturduğuna;

4. a) AĐHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek ve her türlü vergiden muaf

tutulmak üzere Savunmacı Hükümetin başvurana yargı gideri olarak 5.000 (beş bin) Euro

ödemesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapıldığı tarihe kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eşit oranda faiz uygulanmasına;

5. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐŞTĐR.

Đşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3. maddesine

uygun olarak 5 Nisan 2007 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.