CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

İprahim Ülger - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:57250/00)

NİHAİ KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

İŞLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan (no:57250/00) başvuru no'lu

davanın nedeni Türkiye Cumhuriyeti uyruklu İprahim Ülger'in ("Başvuran"), 27

Nisan 2000 tarihinde Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri

Sözleşmesinin "AİHS" ("Sözleşme") 34. maddesi gereğince Avrupa İnsan

Hakları Mahkemesi'ne "AİHM" yaptığı başvurudur.

Başvuran İzmir'de avukat olan Sn. Mustafa İşeri tarafından temsil

edilmiştir.

OLAYLAR

I. DAVA KOŞULLARI

1963 doğumlu başvuran olaylar sırasında İzmir'de ikamet etmekteydi

ancak şu anda siyasi sığınmacı statüsünde Fransa'da ikamet etmektedir.

Olaylar sırasında Halkın Demokrasi Partisinin "HADEP" yönetim kurulu

üyesi olan başvuran, 24 mayıs 1998 tarihinde partinin kongresi sırasında

yönetim kurulu üyesi olarak konuşma yapmıştır.

İzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi "DGM" Cumhuriyet Başsavcısı 24

Temmuz 1998 tarihli iddianameyle başvuranı 3713 Sayılı Terörle Mücadele

Kanunun 8§1 maddesinde suç olarak öngörülen devletin ve milletin bölünmez

bütünlüğüne karşı propaganda yapmakla suçlamıştır.

Savcı ayrıca başvuranın yaptığı konuşmada ayrımcılık amacıyla kurt

devletini kurmak için Türk topraklarını bölmeyi amaçlayan terör örgütü

PKK'nın propagandasını yaptığını belirtmiştir.

Başvuran DGM önünde, söz konusu konuşmayı yaptığına itiraz etmemiş

ancak suçlamaları reddetmiştir. Konuşmasının kardeşlik, özgürlük ve

demokrasi üzerine olduğunu ayrımcı olarak nitelendirilemeyeceğini öne

sürmüştür.

DGM, 10 Aralık 1998 tarihli kararla itham edilen olaylardan başvuranı

suçlu bulmuş ve yaptığı konuşmanın bazı bölümlerine dayanarak on ay hapis

ve 5 083 333 333 Türk Lirası (TL) para cezasına çarptırmıştır.

Başvuran, 24 Aralık 1998 tarihinde 10 Aralık 1998 tarihli kararın

temyizine gitmiştir. Başvuran Anayasa, yerel kanunlar ve AİHS'nin garanti

altına aldığı ifade özgürlüğü hakkını öne sürerek konu hakkındaki AİHM'nin

içtihadına atıfta bulunmuştur. Başvuran üyesi olduğu partinin kongresinde

yaptığı

konuşmanın

ayrımcılık

içeren

bir

konuşma

olarak

nitelendirilemeyeceğini ve konuşmasının genel olarak değerlendirilmediğini

öne sürmüştür. Başvuran "şehit" kelimesini PKK militanları için değil ölen

HADEP'liler için kullandığını belirtmiştir. Başvuran ayrıca kendisinin ve

yönetim üyesi olduğu partinin politik görüşlerini açıklamanın suç teşkil

etmemesi gerektiğini savunmuştur.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Ayrıca başvuran, 3713 sayılı kanunun uygun maddesinin, suçun tekerrür

etmediği durumda mahkemenin cezanın ifasının tecil edilmesi karan almasını

sağladığını belirtmiştir. Oysa DGM daha önce benzeri bir suçtan mahkumiyet

almamasına rağmen, bundan faydalanmasına izin vermemiş ve bu noktada

kararını değiştirmemiştir. Başvuran davanın Yargıtay'da görülmesini talep

etmiştir.

Yargıtay tebliğnamesi başvurana tebliğ edilmemiştir.

Yargıtay 22 Kasım 1999 tarihli kararla başvuranın taleplerini reddederek

ilk derece mahkeme kararını onamıştır.

Başvuran Fransa'ya giderek siyasi ilticada bulunmuştur.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS'NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, kendisini mahkum eden DGM'nin, bünyesinde bir askeri

hakim bulundurması nedeniyle, kendisine hakkaniyete uygun yargılamayı

garanti eden "tarafsız ve bağımsız bir mahkeme" olamayacağını iddia etmiştir

Başvuran ayrıca, Yargıtay önündeki muhakeme usulünde Yargıtay'ın

tebliğnamesinin kendisine tebliğ edilmediğinden savunma haklarının

tanınmadığını savunarak AİHS'nin 6§1 ve 3 b) maddesinin ihlal edildiğini öne

sürmüştür.

A. Kabuledilebilirlik hakkında

Hükümet iki itirazda bulunmuştur.

İlk olarak, Hükümet AİHM'yi, AİHS'nin 35. maddesi gereğince iç

müracaat yollarının tüketilmemesinden dolayı başvuruyu reddetmesini talep

etmiştir. Hükümet, bu bağlamda başvuranın yerel mahkemeler önünde

muhakeme usulünün hiç bir aşamasında AİHS'nin 6§1 maddesi uyarınca

itirazda bulunmadığını savunmuştur.

AİHM, Özel-Türkiye davasında (bahsi geçen karar, §25) benzer bir itirazı

reddettiğini hatırlatmıştır. AİHM, daha önce aldığı karara aykırı bir karar almak

için hiç bir gerekçe görmemiş ve Hükümetin itirazını reddetmiştir.

İkinci olarak, Hükümet, AİHM'den, AİHS'nin 35. maddesine uygun olarak

altı ay kuralına uyulmadığından DGM'nin oluşumuna ilişkin şikayeti

reddetmesini talep etmiştir. Hükümet, DGM'lerin tarafsız ve bağımsızlıktan

yoksun olmasına ilişkin şikayet hakkında verilen iç nihai kararın aynı

mahkeme tarafından verilen karar olduğunu ileri sürmüştür. Bu bağlamda,

Hükümet, olayların geçtiği sırada DGM'nin oluşumunun iç mevzuata göre

gerçekleştiğinden, ne DGM'nin ne de Yargıtay'ın şikayet hakkında karar

verme yetkisine sahip olduğunu öne sürmüştür. Hükümet, başvuranın, iç

başvuruların etkisizliğini gözlemlediği andan itibaren yani DGM'nin aldığı 10

Aralık 1998 tarihli karardan sonra başvurusunu altı ay içinde yapmasının

gerektiği sonucuna varmıştır. Oysa başvurunun 27 Nisan 2000 tarihinde

yapıldığını dile getirmiştir. Hükümet öne sürdüğü kanıtlara dayanarak

AİHM'nin içtihat kararlarına atıfta bulunmuştur (Kalan-Türkiye (karar), no:

73561/01, 2 Ekim 2001).

AİHM, Özdemir-Türkiye davasında benzer bir itirazı reddettiğini

hatırlatmıştır (no: 59659/00, § 26, 6 Şubat 2003). Daha önce aldığı bu karara

karşı bir karar almak için hiçbir gerekçe görmemiş ve Hükümetin itirazını

reddetmiştir.

AİHM, Hükümetin itirazlarını reddetmiştir. AİHM, içtihat kararlarından

çıkan kriterler ışığında (Bkz. Çıraklar-Türkiye, 28 Ekim 1998 tarihli karar,

1998-VII) ve elinde bulunan unsurların tümü göz önünde bulundurulduğunda,

başvurunun esasının da incelenmesi gerektiği kanaatine varmıştır. Ayrıca

başvurunun kabuledilemez bulunması için hiçbir gerekçe bulunmadığını

eklemiştir.

B. Esasa ilişkin

1. Devlet Güvenlik Mahkemesinin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında

AİHM, geçmişte mevcut davada olduğu gibi bir çok davada ortaya çıkan

buna benzer sorunları irdelemiş ve AİHS'nin 6§1 maddesinin ihlal edildiği

kanaatine varmıştır (Bkz. Özel, sözü edilen, §§ 33-34, ve Özdemir, §§ 35-36).

AİHM, mevcut davayı incelemiş ve Hükümetin, söz konusu durumu farklı

bir sonuca ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna itibar etmiştir.

"Milli güvenliğe" ilişkin suçlar hakkında DGM'ye çıkarılan başvuranın,

aralarında askeri hakimin de bulunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan

çekinmesinin anlayışla karşılanacağını belirtmiştir. Bu nedenden dolayı,

başvuran, DGM'nin bu türden davalara ters düşen değerlendirmelerle haksız

yere yönlendirilmelerine izin vermesinden haklı olarak çekinmiştir. Böylece, bu

mahkemenin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında başvuran tarafından

duyulan şüpheler objektif olarak kanıtlanmıştır. (Incal-Türkiye, 9 Haziran 1998

tarihli karar, 1998- IV, S. 1573, §72 in fine).

Sonuç olarak başvuranı yargılayan İstanbul DGM'nin AİHS'nin 6§1

maddesi uyarınca tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı kanaatine

varmıştır.

2.. Ceza muhakemeleri usulünün hakkaniyeti hakkında

Hükümet bir ihlalin bulunmadığını iddia etmiştir.

AİHM, benzer davalarda, tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olduğu

ortaya konulan bir mahkemenin, her olasılıkta, kendi yargısına tabi kişilere

hakkaniyetli bir yargı sağlayamayacağı hükmüne varıldığım hatırlatmıştır.

AİHM, başvuranın tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından

dinlenme hakkının ihlal edilmesi sonucu göz önünde bulundurulursa, işbu

şikayeti incelemeye gerek olmadığı kanaatine varmıştır (bkz. özellikle,sözü

edilen, Çıraklar, s.3074, §§ 44-45).

II. 10. MADDENİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran verilen cezai mahkumiyet kararının ifade özgürlüğünü ihlal

ettiğinden şikayetçi olarak AİHS'nin 10. maddesini öne sürmüştür.

AİHM,dava konusu mahkumiyetin AİHS’nin 10§1.maddesinin güvence

altına aldığı başvuranın ifade özgürlüğüne müdahale oluşturduğu taraflar

arasında tartışma konusu olmamaktadır. Müdahalenin yasa tarafından

öngörüldüğü ve 10§2 maddesi bağlamında ülkenin bütünlüğünün korunması

gibi yasal amaç güttüğüne itiraz edilmemektedir (Bkz. Yağmurdereli-Türkiye,

no: 29590/96, §40, 4 Haziran 2002). AİHM, bu değerlendirmeyi benimsemiştir

ancak bir tek ihtilaf söz konusudur o da müdahalenin "demokratik toplumda

gerekli olup olmadığı"dır.

AİHM, geçmişte mevcut davada olduğu gibi bir çok davada ortaya çıkan

buna benzer sorunları irdelemiş ve AİHS'nin 10. maddesinin ihlal edildiği

kanaatine varmıştır (Bkz. Özellikle Ceylan-Türkiye, no:23556/94, §38, 1999-

IV, Öztürk-Türkiye, no:22479/93, §74, 1999-VI, İbrahim Aksoy, §§80, Karkın,

§39, 23 Eylül 2003 ve Kızılyaprak-Türkiye, no .27528/95, §43,2 Ekim 2003).

AİHM, içtihat kararları ışığında mevcut davayı incelemiş ve Hükümetin,

söz konusu durumu farklı bir sonuca ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil

sunduğuna itibar etmiştir. AİHM, siyasi konuşmada kullanılan ifadelere ve

konuşmanın yapıldığı ortama önem vererek bu bağlamda göreceği davanın

bulunduğu koşullan özellikle terörle mücadeleye bağlı zorlukları göz önünde

bulundurmuştur (Bkz. İbrahim Aksoy, §60 ve Incal, s. 1568, §58).

Dava konusu konuşma, ayrımcılık faaliyetlerine karşı güvenlik güçlerinin

yürüttüğü mücadele şeklinin sert eleştirisini yapmaktadır.

AİHM, DGM'nin söz konusu konuşmada Türk topraklarının bütünlüğünü

bölmeyi amaçlayan ifadelerin yer aldığına kanaat getirdiğini ortaya koymuştur.

AİHM, başvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleyi haklı

gösterecek kendi içinde yeterli olmayan yerel mahkemelerin aldığı kararlarda

yer alan gerekçeleri incelemiştir. (Bkz. Mutatis mutandis, Sürek-Türkiye (no:4),

no: 24762/94, §58, 1999-IV). AİHM, konuşmanın özellikle sert üslup içeren

bazı bölümlerinin, Hükümetin terörle mücadele konusunda güttüğü politika

hakkında negatif bir tablo çizmiş olsa da ve metinde muhalif bir anlam

oluşmuş olsa da, yine de bu bölümler, şiddet kullanmaya, silahlı mücadeleye,

ne de ayaklanmaya teşvik etmiş ve AİHM'nin gözünde, göz önünde

bulundurulması gereken başlıca unsurun konuşmanın kin güden bir konuşma

olmadığını gözlemlemiştir (Bkz. A contrario, Sürek-Türkiye (no:l), no:

26682/95, §62, 1999-IV ve Gerger-Türkiye, no:24919/94, §50, 8 Temmuz

1999).

AİHM, aynı şekilde müdahalenin oranını belirlerken verilen cezanın

niteliği ve ağırlığı göz önünde bulundurulması gereken unsurlar olduğunu

belirtmitir.

Davada başvuranın mahkumiyeti amaçlanan hedeflerle orantılı olmayıp

bu nedenle "demokratik toplumda gerekli" değildir ve AİHS'nin 10. maddesi

ihlal edilmiştir.

III. SÖZLEŞMENİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

Sözleşmenin 41. maddesi gereğince,

A. Tazminat

Başvuran maddi manevi tazminat adı altında 60 000 euros (EUR) talep

etmiştir.

Hükümet görüş belirtmemiştir.

AİHM, Fransa'da bulunduğu günlerde iddia edilen gelirlerdeki kayıp

konusunda sunulan delillerin başvuranın AİHS'nin 10. maddesinin ihlalinden

doğan zararının net bir şekilde belirlenmesini sağlamadığı kanaatindedir (Bkz.

Karakoç ve diğerleri- Türkiye, no: 27692/95, 28138/95 ve 28498/95, § 69, 15

Ekim 2002).

AİHM, istenilen tazmin hakkında başvuranın bu tutarın ödenmesini

gerektirecek hiç bir belge sunmadığını ortaya koymuştur. Buradan yola

çıkarak AİHM, bu talebi reddetmiştir.

AİHM, manevi tazminat hakkında ilgilinin bir takım karışıklar yaşamış

olacağına kanaat getirerek hakkaniyete uygun olarak başvurana 4 000

EUR'nun tahsis edilmesine karar vermiştir.

AİHM, 6§1 maddesi bağlamında başvuran hakkındaki mahkumiyet

kararının tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından verilmediği sonucuna

vardığında prensip olarak en uygun tazminin, başvuranı zamanında tarafsız

ve bağımsız bir mahkeme tarafından yeniden yargılamak olacağı

kanaatindedir (Gencel, §27).

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuran hiçbir gerekçe göstermeksizin yerel makamlar ve AİHM'deki

işlemlere ilişkin masraf ve harcamalar için 3 000 EUR talep etmiştir.

Hükümet görüş bildirmemiştir.

AİHM, konu hakkında elinde bulunan unsurlar ve içtihatlar göz önünde

bulundurarak, yapılan masraflar için 1 500 EUR tutarının başvurana tahsis

edilmesinin uygun olacağı kanaatine varmıştır.

C. Temerrüt faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası'nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı basit faize dayalı olarak % 3’lük bir faiz oranı uygulanacağını

belirtmektedir.

BU SEBEPLERDEN ÖTÜRÜ MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE

Başvurunun geri kalan kısmının kabul edilebilir olduğuna,

10.maddenin ihlal edildiğine;

İzmir DGM’nin tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olması nedeniyle

Sözleşmenin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

AİHS’nin 6.maddesine göre yapılan diğer şikayetlerin incelenmesine

gerek olmadığına;

a) Bu kararın, AİHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleştiği tarihten

itibaren üç ay içinde ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’sına çevrilmek

üzere Savunmacı Hükümetin başvurana:

i. manevi tazminat için 4 000 EUR (dört bin euros)

ii. masraf ve harcamalar için l 500 EUR (bin beş yüz euros)

iii. miktara yansıtabilecek KDV ve pul, harç ve masraflarla birlikte

ödemesine;

b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre

için, yukarıda belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankasının kredi faiz oranına

yüzde üç puan eklenmek suretiyle gecikme faizi uygulanmasına;

karar vermiştir.

Hakkaniyete uygun tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine karar

vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak verilmiş ve 29 Temmuz 2004 tarihinde,

İçtüzüğün 77.maddesinin 2. ve 3.fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ

edilmiştir.