CONSEIL DE  
L'EUROPE  
AVRUPA  
KONSEYĐ  
AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ  
ĐRFAN BAYRAK- TÜRKĐYE DAVASI  
(Baꢀvuru no:39429/98)  
KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ  
STRAZBURG  
3 Mayıs 2007  
Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli  
bazı düzeltmelere tabi olabilir.  
______________________________________________________________________________________  
© T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2007. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan  
Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,  
davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile  
Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak  
suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.  
Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (39429/98) baꢀvuru no’lu davanın  
nedeni, Türk vatandaꢀı olan Đrfan Bayrak’ın (Baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Komisyonu’na  
(Komisyon) 1 Aralık 1997 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) eski 25.  
maddesi uyarınca yapmıꢀ oldukları baꢀvurudur.  
Baꢀvuran, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde ꢁanlıurfa Barosu  
avukatlarından M. Toprak tarafından temsil edilmektedir.  
OLAYLAR  
I. DAVA KOꢀULLARI  
Baꢀvuran 1971 doğumlu olup Türkiye’de ikamet etmektedir. Olayların meydana  
geldiği dönemde baꢀvuran Türk ordusunda Uzman Çavuꢀ olarak görev yapmaktadır.  
25 Mayıs 1997 tarihinde Irak sınırında PKK üyelerine karꢀı düzenlenen bir operasyon  
sırasında gözcülük yapmak üzere görevlendirilmiꢀtir.  
Tutanaklara göre 28 ve 31 Mayıs 1997 tarihlerinde yapılan denetlemeler sırasında  
baꢀvuranın, kızılötesi bir kamera ile çevreyi gözetlemesi gerekiyorken uyuyakaldığı tespit  
edilmiꢀtir. Denetlemeyi yapan kiꢀiler kameranın kapalı olduğunu gözlemlemiꢀlerdir.  
Baꢀvuran aleyhinde iki disiplin davası açılmıꢀtır. Bunlar, yukarıda belirtilen tarihlerde  
gece nöbeti tuttuğu sırada uyumak suretiyle birliği tehlikeye atarak askeri disipline aykırı  
tutum ve davranıꢀlarda bulunduğu gerekçesiyle açılmıꢀtır.  
28 Mayıs 1997 tarihinde nöbet emrini veren birlik komutanına verdiği ifadesinde  
baꢀvuran, o gece ile ilgili olarak yapılan suçlamayı reddetmiꢀtir. Baꢀvuran görevi sırasında  
uyumadığı hususunda ısrar etmiꢀ ve bunu kanıtlayacak tanıkların olduğunu belirtmiꢀtir.  
Baꢀvuran denetleme birliği tarafından yapılan denetleme ile ilgili olarak, kameranın aküsünün  
zayıfladığını ve sabaha kadar çalıꢀabilmesi için belirli aralıklarla kamerayı kapatmak zorunda  
kaldığını belirtmiꢀtir. 31 Mayıs 1997 gecesi ile ilgili olarak baꢀvuran, 1 Haziran 1997  
tarihinde verdiği ifadesinde baꢀvuran yorgun olduğunu ve iki gündür uyumadığını belirtmekle  
yetinmiꢀtir.  
Baꢀvuran tarafından isimleri verilen tanıkların ifadeleri birlik komutanı tarafından  
alınmıꢀtır. Bu tanıklardan iki tanesi baꢀvuranın uyuduğunu doğrulamıꢀtır.  
11 Temmuz 1997 tarihli iki iddianameyle 3. Hudut Alay Komutanı K.B., iki defa  
nöbet düzenini ihlal ettiği gerekçesiyle cezalandırılmasını talep etmiꢀtir.  
Üç askerden oluꢀan Alay Komutanlığı Disiplin Mahkemesi, 22 Temmuz 1997  
tarihinde, 28 ve 31 Mayıs 1997 tarihlerinde görevlerinden doğan zorunluluklarını yerine  
getirmediği gerekçesiyle baꢀvuran aleyhinde ayrı ayrı olarak dile getirilen iki ꢀikayetle ilgili  
olarak bir duruꢀma gerçekleꢀtirmiꢀtir.  
Mahkeme önünde birinci suçlama ile ilgili olarak baꢀvuran, alay komutanı önünde  
verdiği ifadesini yinelemiꢀtir. Alay Komutanlığı Disiplin Mahkemesi, tanıkların ifadesine  
baꢀvurduktan sonra nöbetle ilgili kurallara uymaması sebebiyle baꢀvuranı suçlu bulmuꢀ ve  
477 sayılı Disiplin Mahkemeleri Kuruluꢀu, Yargılama Usulü ve Disiplin Suç ve Cezaları  
2
Hakkındaki Kanun uyarınca baꢀvuranın otuz gün süreyle özgürlüğünden yoksun  
bırakılmasına karar vermiꢀtir.  
31 Mayıs 1997 gecesi ile ilgili olarak dile getirilen ikinci suçlama ile ilgili olarak  
baꢀvuran o gece nöbet tuttuğu sırada uyuduğunu kabul etmiꢀtir. Baꢀvuran yer olmaması  
sebebiyle gün içinde dinlenme imkanı bulamadığını belirtmiꢀtir. Alay Komutanlığı Disiplin  
Mahkemesi bu suçla ilgili olarak aynı Kanun’un aynı maddesi uyarınca baꢀvuranın kırk beꢀ  
gün süreyle özgürlüğünden yoksun bırakılmasına karar vermiꢀtir.  
Baꢀvuran iki mahkumiyet kararı aleyhinde aynı ꢀekilde üç askerden oluꢀan 20. Zırhlı  
Tugay Komutanlığı Disiplin Mahkemesi nezdinde itirazda bulunmuꢀtur. Bu mahkeme üyeleri  
arasından en rütbeli olanı binbaꢀı olan üyedir.  
Disiplin konularına bakmakla yükümlü olan Disiplin Subayı, baꢀvuranın gün  
içerisinde askerlerin hizmetine sunulan çadırlardan birinde dinlenebileceği gerekçesiyle  
baꢀvuranın itirazının reddedilmesi gerektiği yönündeki görüꢀlerini sunmuꢀtur.  
Duruꢀma düzenlemeden dosyaları inceleyen Disiplin Mahkemesi, 30 Temmuz 1997  
tarihinde baꢀvuranın itirazını reddetmiꢀ ve baꢀvurana verilen cezaları onamıꢀtır. Bu karara  
karꢀı temyiz baꢀvurusunda bulunulamadığından bu kararlar kesinleꢀmiꢀtir.  
HUKUK AÇISINDAN  
AĐHS’NĐN 6 § 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA  
Baꢀvuran, AĐHS’nin 6 § 1. maddesi uyarınca davasının tarafsız ve bağımsız bir  
mahkeme tarafından görülmediğini iddia etmektedir. Baꢀvuran, Askeri Disiplin  
Mahkemesi’nde görev yapan subayların hukuk alanında deneyimi ve sıfatı bulunmayan kiꢀiler  
olduğunu ve özellikle de bu kiꢀilerin üstlerine bağlı olarak çalıꢀtıklarını ileri sürmektedir.  
A. Kabuledilebilirlik Hakkında  
Hükümet, baꢀvurana verilen cezanın Türk Hukuk Sisteminde disiplin hukuku alanına  
girdiğinden, AĐHS’nin 6. maddesinin mevcut davaya uygulanamayacağını belirtmektedir.  
Hükümet bununla ilgili olarak disiplin hukukunun yanı sıra Türkiye’de askeri ceza  
hukukunun da var olduğunu hatırlatmaktadır.  
Hükümet ayrıca dava olaylarını ve kiꢀinin tutum ve davranıꢀları ile bunun sonuçlarının  
dikkate alınması gerektiğini belirtmektedir. Hükümet’e göre olay ya da tutum, yalnızca suçlu  
olan kiꢀinin mesleki sıfatı sebebiyle topluluk bilincine aykırı düꢀerse bu durumda disiplin  
cezasının niteliği üzerinde durmak gerekmektedir.  
Baꢀvuranların ordudan ihraç edilmelerinin, yalnızca özel bir statüye sahip bir gruba  
yönelik olduğu gerekçesiyle cezai müeyyide olarak değerlendirilmediği Engel ve diğerleri-  
Hollanda kararına (23 Kasım 1976 tarihli karar, A serisi no: 22) ve aynı ꢀekilde AĐHM’nin  
diğer kararlarına (diğerleri arasında, Katı-Türkiye (karar), no: 39323/98, 9 Temmuz 2002, ve  
Çevik-Türkiye (karar) 39443/98, 9 Temmuz 2002) atıfta bulunan Hükümet AĐHS’nin 6.  
maddesinin mevcut davada uygulanamayacağını belirtmektedir. Hükümet bununla ilgili  
olarak izleyen argümanları sunmaktadır.  
3
Baꢀvurana uygulanan cezai müeyyidenin amacı ve ciddiyeti ile ilgili olarak Hükümet,  
disiplin cezalarının infazının, askeri ceza mahkemeleri tarafından verilen cezalarla aynı yerde  
gerçekleꢀtirilemeyeceğinin altını çizmektedir. Hükümet, disiplin cezası alan astsubayların  
eğitimlerinin devam ettiğini ve bu kiꢀilerin cezaların infazı sırasında haftada birkaç kez  
yakınları tarafından ziyaret edilebileceklerini ilave etmektedir. Hükümet disiplin cezalarının  
ilgili kiꢀilerin adli sicil kayıtlarına geçmediğini belirtmektedir.  
Mevcut davada verilen cezanın ciddiyeti ile ilgili olarak Hükümet, Askeri  
Mahkeme’nin baꢀvurana, iꢀlediği suç için kanunda iki yıl hapis cezasını öngören azami cezayı  
vermediğini belirtmektedir.  
AĐHM, verilen cezanın disiplin alanına mı yoksa ceza alanına mı girip girmediği  
ortaya koyabilmek amacıyla içtihadında yer alan kriterleri hatırlatmaktadır. Bununla ilgili  
olarak AĐHM suçun türünün bile ciddi bir değerlendirme unsuru teꢀkil ettiğini not etmektedir.  
Askeri bir personel silahlı kuvvetlerin çalıꢀmasını düzenleyen hukuki bir kuralı çiğneyecek bir  
harekette bulunmakla itham edildiğinde Devlet ilke olarak bu kiꢀiye karꢀı ceza hukuku yerine  
disiplin hukukunu uygulayabilir.  
Bununla birlikte AĐHM’nin denetimi burada sona ermemektedir. Bu denetim, ilgili  
kiꢀinin maruz kalabileceği cezai müeyyidenin türünü ve ciddiyetini dikkate almadığında genel  
olarak aldatıcı nitelikte olacaktır. Hukukun üstünlüğü ilkesine bağlı bir toplumda, türleri,  
süreleri ve infaz ꢀekilleri itibariyle önemli olarak değerlendirilebilecek bir zarara yol  
açmayanlar hariç, baskı adı altında uygulanabilecek özgürlükten mahrum bırakan cezalar,  
“ceza alanı” kapsamına girmektedir. Davanın ciddiyeti, taraf Devletlerin gelenekleri ve  
AĐHS’nin kiꢀinin fiziksel özgürlüğüne atfettiği önem bunu gerektirmektedir (Engel ve  
diğerleri kararı).  
AĐHM özellikle de bu son kriterden yola çıkarak baꢀvuranın, AĐHS’nin 6 § 1. maddesi  
bakımından “ceza alanında bir suçlamaya” maruz kalıp kalmadığını inceleyecektir.  
AĐHM baꢀvurana verilen cezanın ciddiyetini not etmektedir: toplamda yetmiꢀ beꢀ gün  
özgürlüğünden mahrum bırakılmıꢀ ve bu ceza, mahkumiyet cezası ile aynı koꢀullarda infaz  
edilmiꢀtir.  
AĐHM, ciddiyeti ve kiꢀiyi özgürlüğünden yoksun bıraktığı dikkate alındığında  
baꢀvurana verilen cezanın itiraza yer vermeksizin ceza alanına girdiğini tespit etmektedir. bu  
nedenle Hükümet’in itirazını reddetmekte ve AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin mevcut davada  
uygulanabileceğini belirtmektedir.  
Ayrıca AĐHM, ꢀikayetin AĐHS’nin 35 § 3. maddesi uyarınca açıkça dayanaktan  
yoksun olmadığını tespit etmektedir. AĐHM baꢀvuruda baꢀka hiçbir kabuledilemezlik  
gerekçesi bulunmadığını belirtmektedir. Bu nedenle ꢀikayetin kabuledilebilir ilan edilmesi  
yerinde olacaktır.  
B. Esas Hakkında  
Hükümet, Disiplin Mahkemesi üyelerinin silahlı kuvvetler mensubu olmaya devam  
ettiklerini ve silahlı kuvvetlere bağlı olduklarını kabul etmektedir. Bununla birlikte  
Hükümet’e göre, üyelerin bir yıllık görev süreleri boyunca görevlerinden alınamamaları,  
görevlendirme ꢀekilleri ve yasada ifade edilen diğer güvenceler, askeri mahkemelerin  
4
bağımsızlıklarını ve tarafsızlıklarını ortaya koymaktadır. Hükümet bununla ilgili olarak 477  
sayılı Disiplin Mahkemeleri Kuruluꢀu ve Yargılama Usulü ve Disiplin Suç ve Cezaları  
Kanunu ile öngörülen güvencelerin altını çizmektedir.  
Baꢀvuran, baꢀvurusunu yaptığı sırada dile getirdiği argümanlardan farklı olarak yeni  
argümanlar sunmamıꢀtır.  
AĐHM öncelikle, baꢀvuranın yargının “öznel tarafsızlığı” konusunda herhangi bir  
itirazının bulunmadığını not etmektedir. O halde ꢀikayet, askeri mahkemenin “nesnel”  
tarafsızlığı ve bağımsızlığı ile ilgili bulunmaktadır. Bu nedenle AĐHM, öncelikle mevcut  
davada, Askeri Disiplin Yönetmeliği’ne aykırı bir suç iꢀlediği gerekçesiyle kadrolu bir  
astsubayın askeri mahkemede yargılandığı davanın sözkonusu olduğunu gözlemlemektedir  
(Bkz., a contrario, Incal-Türkiye, 9 Haziran 1998, Derleme Kararlar ve Hükümler 1998-IV,  
ve Mitap ve Müftüoğlu-Türkiye, 25 Mart 1996).  
AĐHM, güvenlik güçleri üyelerini yargılamak amacıyla kısmen ya da tamamen askeri  
üyeden oluꢀan mahkemelerin kurulması uygulamasının, çok sayıda üye Devlet’in hukuk  
sisteminde mevcut bir uygulama olduğunu tespit etmektedir. Bununla birlikte askeri  
mahkemeler, ancak bağımsızlıklarını ve tarafsızlıklarını güvence altına alacak yeterli koruma  
tedbirlerinin bulunması halinde AĐHS uyarınca uygunluk arz etmektedirler (Bkz., diğerleri  
arasında, Morris-Birleꢀik Krallık, no: 38784/97).  
AĐHM, bir mahkemenin özellikle de taraflara ve yürütme gücüne karꢀı “bağımsız”  
olup olmadığını tespit etmek amacıyla atama ꢀekillerini ve üyelerin görev sürelerini, dıꢀ  
baskılar karꢀısında güvencelerin var olup olmadığını dikkate aldığı içtihadını hatırlatmaktadır.  
AĐHM mevcut davada Askeri Disiplin Mahkemesi üyelerinin, hakim statüsü  
bulunmayan ve hukuk eğitimi almamıꢀ subaylar olduğunu tespit etmektedir. Askeri Disiplin  
Mahkemesi üyeleri, askeri birlik komutanı tarafından ya da mahkemenin kurulduğu askeri  
kurumun amiri tarafından seçilmektedir. Bu nedenle bu hakimlerin tamamı, askeri  
hiyerarꢀinin emirlerine bağlıdır.  
AĐHM mevcut davada, ne ilk derece mahkemesi üyelerinin ne de temyiz incelemesi  
yapan üst merci üyelerinin meslek hayatlarının sonuna yaklaꢀmıꢀ subaylar olduğunun altını  
çizmektedir (Bkz., a contrario, Engel ve diğerleri). O halde bu üyeler, yargı görevi görürken  
üst makamlara bağlı olmakta ve eylemlerinden ötürü askeri hiyerarꢀiye hesap verme  
zorunluluğundan  
bağıꢀık  
tutulmalarını  
sağlayacak  
hiçbir  
özel  
güvenceden  
yararlanmamaktadırlar.  
AĐHM ayrıca baꢀvuranı iki ayrı disiplinsizlik eyleminden dolayı suçlayan alay  
komutanının, Askeri Disiplin Mahkemesi’nde yer alan subaylardan rütbe olarak üstün  
olduğunu not etmektedir (Bkz., mutatis mutandis, Findlay-Birleꢀik Krallık, 25 ꢁubat 1997).  
Hakimlerin görev sürelerinin sağlayabileceği güvence ile ilgili olarak AĐHM, Askeri  
Disiplin Mahkemesi üyelerinin görev sürelerinin bir yıl ile sınırlı olduğunu gözlemlemektedir.  
Karꢀılaꢀtırma yapılmasını sağlayabilmek amacıyla AĐHM, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde  
görev yapan hakimlerin dört yıllık görev süresinin kısa olduğuna kanaat getirdiğini  
hatırlatmaktadır.  
5
AĐHM hakimlerin görev sürelerinin, genel anlamda bağımsızlıklarının doğal bir  
sonucu olarak değerlendirilse dahi, gerekli olan diğer koꢀulların bulunması durumunda bu  
sürenin kısa oluꢀunun, hakimlerin bağımsız olmadığı yönünde bir değerlendirilmenin  
yapılabilmesi için baꢀlı baꢀına yeterli olmadığını yinelemektedir (mutatis mutandis, Morris,  
ve Campbell ve Fell-Birleꢀik Krallık, 28 Haziran 1984 tarihli karar).  
Mevcut davada bağımsızlık için gerekli olan diğer koꢀulların bir arada olduğuna  
kanaat getirilmemektedir.  
Yukarıda ifade edilen gerekçelerin tamamı için baꢀvuranın Askeri Disiplin  
Mahkemesi’nin tarafsız ve bağımsız olmadığı yönündeki ꢀüphelerinin nesnel olarak ortaya  
konulduğu kanaatindedir (Bkz., aynı zamanda, mutatis mutandis, A.D.-Türkiye, (karar), no:  
29986/96, 22 Aralık 2005). AĐHM ayrıca üst mahkemenin bu durumun telafi edilmesine  
imkan verecek güvenceler sunmadığını tespit etmektedir.  
Sonuç olarak Askeri Disiplin Mahkemesi’nin, tarafsız ve bağımsızlıktan yoksun  
olduğuna iliꢀkin ꢀikayetle ilgili olarak AĐHS’nin 6 § 1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.  
AĐHM daha önce buna benzer davalarda da dile getirildiği üzere tarafsızlıktan ve  
bağımsızlıktan yoksun olduğuna kanaat getirilen bir mahkemenin, hiçbir surette, yargı yetkisi  
altındaki kiꢀilere adil ve hakkaniyet uygun bir yargılama süreci temin edebileceğinin  
varsayılamayacağını hatırlatmaktadır. Bu husustaki ihlal tespiti ıꢀığında AĐHM, baꢀvuranın  
davasının adil olarak görülmediğine iliꢀkin diğer ꢀikayetin ayrıca incelenmesinin gerekli  
olmadığına karar vermiꢀtir (Bkz., diğerleri arasında, Çıraklar-Türkiye, 28 Ekim 1998, ve  
Okutan-Türkiye, no: 43995/98, 29 Temmuz 2004).  
II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA  
A. Tazminat  
Baꢀvuran maddi tazminat olarak 3.000 Euro talep etmektedir. Baꢀvuran aynı zamanda  
hapsedilmesi nedeniyle uğradığı manevi zararın tazmini için 20.000 Euro talep etmektedir.  
Hükümet bu iddialara karꢀı çıkmakta ve bu iddiaların hiçbir belge ile  
desteklenmediğini belirtmektedir.  
AĐHM maddi tazminat talebinin desteklenmediğini tespit etmekte ve bu talebi  
reddetmektedir. AĐHM, manevi tazminatla ilgili olarak mevcut davada verilen ihlal kararının,  
adil tazmin için baꢀlı baꢀına yeterli olduğuna karar vermiꢀtir.  
B. Masraf ve Harcamalar  
Baꢀvuran AĐHM ve yerel mahkemeler önünde yaptığı masraf ve harcamalar için 5.000  
Euro talep etmektedir.  
Hükümet bu talebin gerekçelendirilmediğini belirtmektedir.  
AĐHM’nin içtihadına göre ancak gerçekten yapılan ve makul miktardaki masraf ve  
harcamalar geri ödenebilmektedir. Mevcut davada ve elindeki mevcut unsurlar ve yukarıda  
6
ifade edilen kriterler dikkate alındığında AĐHM, baꢀvurana tüm masraflarla birlikte 1.000  
Euro ödenmesinin makul olacağına kanaat getirmektedir.  
C. Gecikme Faizi  
AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz  
oranına üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.  
BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,  
1. Baꢀvurunun kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna;  
2. Askeri Disiplin Mahkemesi’nin tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olması  
sebebiyle AĐHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edildiğine;  
3. AĐHS’nin 6. maddesine iliꢀkin olarak yapılan ꢀikayetin ayrıca incelenmesinin  
gerekli olmadığına;  
4. Đhlal kararının baꢀvuranın uğradığı manevi zararın tazmini için baꢀlı baꢀına yeterli  
olduğuna;  
5. a) AĐHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay  
içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek üzere her türlü vergiden  
muaf tutularak Savunmacı Hükümet tarafından baꢀvurana masraf ve harcamalar için 1.000  
Euro (bin) ödenmesine:  
b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar,  
Hükümet’in, Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eꢀit  
oranda basit faizi uygulamasına;  
6. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddedilmesine;  
karar vermiꢀtir.  
Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2 ve 3  
maddesine uygun olarak 3 Mayıs 2007 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.  
7