CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐZMĐR SAVAꢀ KARꢀITLARI DERNEĞĐ - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢁvuru no: 46257 / 99)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

2 Mart 2006

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup

ꢀekli bazı düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (46257/99) baꢀvuru no’lu davanın nedeni, bu

ülkenin üç vatandaꢀı Ayꢀe Tosuner, Ali Serdar Tekin, Osman Murat Ülke ve Đzmir Savaꢀ

Karꢀıtları Derneği’nin (baꢀvuranlar) Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34.

maddesi uyarınca Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 28 Aralık 1998 tarihinde

yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi önünde Đzmir Barosu avukatlarından M.N.

Terzi tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Baꢀvuranlar sırasıyla 1950, 1974 ve 1970 doğumlu olup Đzmir’de ikamet etmektedir.

Đzmir Savaꢀ Karꢀıtları Derneği (Dernek) 25 ꢁubat 1994’te Đzmir’de kurulmuꢀtur ve baꢀkanı

1963 doğumlu, Đzmir’de ikamet eden Vedat Zencir tarafından temsil edilmektedir.

Derneğin yönetim kurulu 15 Eylül 1994 tarihinde dernek üyelerinden birinin Green Peace’in

Almanya’da düzenlediği bir toplantıya katılması kararını almıꢀtır.

21 Mart 1995 tarihinde, derneğin yetkililere giderlerine dair kayıtları iletmemesi, gelir

beyanında bulunmaması, harcama bilançosunu sunmaması gerekçeleriyle Đçiꢀleri

Bakanlığı’ndan gelen müfettiꢀler derneği incelemeye almıꢀtır. Bu inceleme sırasında

müfettiꢀler 2908 sayılı Kanun’un 43. maddesine uygun olarak dernek üyelerinin yurtdıꢀındaki

toplantılara katılımlarında Đçiꢀleri Bakanlığı’ndan gerekli izni almadıklarını tespit etmiꢀlerdir.

Đzmir Cumhuriyet Savcılığı 26 Haziran 1995 tarihinde Osman Murat Ülke’yi, 18 Temmuz

1995’te Ali Serdar Tekin’i, 18 Ağustos 1995 tarihinde Ayꢀe Tosuner’i, 22 Ağustos 1995’te

Canan Kılıç’ı, 14 Eylül 1995 tarihinde Fatma Funda Akbulut’u dernek üyesi olarak

dinlemiꢀtir.

Đzmir Cumhuriyet Savcısı 27 Eylül 1995 tarihinde sunduğu iddianamesinde, 2908 sayılı

Kanun’un 43., 44. ve 82. maddeleri uyarınca yetkililerden gerekli izni almadan yurtdıꢀına

gönderme kararı almaları nedeniyle dernek üyeleri Osman Murat Ülke, Ali Serdar Tekin,

Ayꢀe Tosuner, Canan Kılıç, Fatma Funda Akbulut hakkında ceza davası açmıꢀtır.

Đzmir Asliye Ceza Mahkemesi 5 Haziran 1996 tarihli bir kararla 2908 sayılı Kanun’un 43. ve

82. maddeleri uyarınca Ayꢀe Tosuner’i üç ay üç gün, diğer baꢀvuranları Đçiꢀleri

Bakanlığı’ndan gerekli izni almadıkları gerekçesiyle üç ay hapis cezasına çarptırmıꢀtır.

Mahkeme, hapis cezalarını Ayꢀe Tosuner için 930.000 TL. ve diğer baꢀvuranların her biri için

900.000 TL. para cezasına çevirmiꢀtir.

Yargıtay 26 Mart 1997 tarihli bir kararla Asliye Ceza Mahkemesi’nin hapis cezalarını para

cezasına tam olarak çevirmediği gerekçesiyle kararı bozmuꢀtur.

Asliye Ceza Mahkemesi Yargıtay kararına uygun olarak 14 Temmuz 1997 tarihinde para

cezalarını 465.000 TL. Ayꢀe Tosuner ve diğer baꢀvuranların her biri için 450.000 TL. olarak

belirlemiꢀtir.

Baꢀvuranlar 16 Temmuz 1997 tarihinde temyiz baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.

Yargıtay 5 Ekim 1998 tarihinde kararı onamıꢀtır.

Dernek Genel Kurulu’nun 22 Aralık 2001 tarihli kararıyla Đzmir Savaꢀ Karꢀıtları Derneği

feshedilmiꢀtir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 11. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar Đçiꢀleri Bakanlığı’ndan izin talep etmeden dernek üyelerini yurtdıꢀına

gönderdikleri için mahkum edilmelerinden ve barıꢀçıl amaçlı toplanma ve dernek kurma

haklarının tanınmadığından ꢀikayetçi olmakta ve AĐHS’nin 11. maddesinin ihlal edildiğini

ileri sürmektedirler.

AĐHM nezdinde, Đzmir Asliye Ceza Mahkemesi’nin 2908 sayılı Kanun’un 43. maddesine

dayalı olarak baꢀvuranları mahkum etmesi, bu kiꢀilerin dernek kurma özgürlüğüne yönelik bir

müdahaleyi oluꢀturmaktadır.

Benzer bir müdahale, 2. fıkrada yer alan ve «yasayla öngörülme», «demokratik bir toplum

için gereklilik» gibi meꢀru amaçları izlemesi gibi haller dıꢀında AĐHS’nin 11. maddesinin

ihlaline yol açmaktadır.

AĐHM, ilgililerin mahkumiyetinin 2908 sayılı Kanun’un 43. maddesine dayandığını ve bu

müdahalenin «yasa ile öngörüldüğünü» kaydetmektedir. Bu nokta ihtilafa yol açmamaktadır.

Hükümet, sözü edilen müdahalede «ulusal güvenlik» ve «kamu emniyeti» gibi meꢀru

amaçların izlendiğini savunmaktadır.

Hükümet, 2908 sayılı Kanun’un 43. maddesinde öngörülen iznin yurtdıꢀındaki Türk

vatandaꢀlarının veya Türkiye’deki yabancı vatandaꢀların diplomatik himayelerinin korunması

bakımından ele alınması gerektiği açıklamasını yapmaktadır. Bu kanun devlete

vatandaꢀlarının Dıꢀiꢀleri Bakanlığı aracılığıyla korunmasını, ulusal güvenliğin ve kamu

emniyetinin sağlanmasını öngörmektedir. Kanun, adıgeçenlerin yurtdıꢀında güvenliklerini

sağlamak amacıyla birtakım bilgileri toplamaya dayalı olduğundan baꢀvuranların dernek

kurma özgürlüklerine bir müdahaleyi oluꢀturmamakta, ayrıca devletin egemenliğini sağlama

ve temel hak ve özgürlükleri güvence altına alma amacını taꢀımaktadır. 43. maddenin kendi

topraklarına giriꢀ yapan ve konaklayan yabancıların denetlenmesi bakımından devletlere

tanınan takdir yetkisi uyarınca ele alınması gerekir.

Hükümetin savı AĐHM’yi ikna etmemiꢀtir. Bununla birlikte, alınan tedbir bu durum

karꢀısında dernek üyelerinin yurtdıꢀında korunup gözetilmesi amacıyla alınan genel bir önlem

olarak değerlendirilebilir. Oysa yurtdıꢀında düzenlenen toplantılar barıꢀçıl olduğu tartıꢀmaya

mahal vermeyen vicdani retçilerle ilintilidir. Hukukun üstünlüğüne dayalı demokratik bir

toplumda, yerleꢀik düzene karꢀı barıꢀçıl yollardan savunulan siyasi fikirlerin toplanma

özgürlüğüne ve diğer yasal yollardan ifade edilmesine olanak tanınmalıdır (Bkz. Güneri ve

diğerleri-Türkiye kararı, no: 42853/98, 43609/98 ve 44291/98, § 76, 12 Temmuz 2005 ve

Stankov ve Ilinden Makedonya Derneği-Bulgaristan kararı, no: 29221/95 ve 29225/95, § 97,

AĐHM 2001-IX).

AĐHM, bu durumun derneklerin faaliyetlerinin birbirine bağlı olduğu ve yaygınlaꢀtığı bir

dünyada sorun teꢀkil ettiğini değerlendirmektedir. Derneklerin üstlenmiꢀ oldukları rol dikkate

alındığında bu yönde alınan bir önlem kimi kez toplanma ve dernek kurma özgürlüğünü ve

sözkonusu ülkenin demokrasisini etkileyebilir (Bkz. Sosyalist Türkiye Partisi (STP) ve

diğerleri-Türkiye, no: 26482/95, § 36 in fine, 12 Kasım 2003).

Hükümetin savunduğu gibi Đçiꢀleri Bakanlığı izninin yurtdıꢀına giden Türk vatandaꢀlarının

emniyetinin sağlanmasının amaçlandığı farz edilse dahi, AĐHM bu korumanın yalnızca bir

derneğe üye olan Türk vatandaꢀlarına uygulanmasını ꢀaꢀkınlıkla karꢀılamaktadır. Üstelik 43.

maddede öngörülen önlem bir bildirimi değil bir izni öngörmektedir. Baꢀvuranlar kamu erkini

ellerinde bulundurmadıklarından, bir dernek veya dernek üyeleri sıfatıyla hiçbir mahfuz

hisseyi açığa çıkarma veya beyan etme zorunlulukları yoktur (Bkz. a contrario, Rekvenyi-

Macaristan kararı, no: 25390/94, § 41, AĐHM 1999-III). AĐHM, Sözleꢀmeci Devletlerin

«ulusal güvenliğin» ve «kamu emniyetinin» sağlanması adına uygun gördükleri her kararı

alamayacaklarını hatırlatmaktadır (Bkz. mutatis mutandis, Klass ve diğerleri-Almanya kararı,

6 Eylül 1978, seri: A, no: 28, § 49). Ayrıca, Avrupa Konseyi’ne üye baꢀka hiçbir Devletin

Türk yasalarında derneklere iliꢀkin öngörülen 43. maddeye benzer yasal bir düzenlemesi

bulunmamaktadır. AĐHM son olarak, bu 43. maddenin 17 Temmuz 2004 tarihinde

yürürlükten kaldırıldığını not etmektedir.

Sonuç olarak AĐHM, sözkonusu kısıtlamanın AĐHS’nin 11. maddesinin 2. paragrafındaki

ulusal güvenliğin ve kamu emniyetinin sağlanması gibi meꢀru amaçları içermediğine itibar

etmektedir.

Bu durumda AĐHS’nin 11. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

Bu sonuçla AĐHM, yapılan müdahalenin demokratik bir toplum için gereklilik oluꢀturup

oluꢀturmadığını incelemeyi gerekli görmemektedir.

II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuranlar Osman Murat Ülke ve Ali Serdar Tekin’in her biri manevi tazminat için 3.000

Euro talep etmektedir. Ayꢀe Tosuner ve feshedilen dernek bu yönde hiçbir talepte

bulunmamıꢀtır.

Hükümet bu miktarlara karꢀı çıkmıꢀtır.

AĐHM, dernek kurma özgürlüklerinin ihlal edildiği neticesiyle baꢀvuranlar Osman Murat

Ülke ve Ali Serdar Tekin’in her birine bu yönde 1.500 Euro ödenmesini kararlaꢀtırmıꢀtır.

B. Masraf ve Harcamalar

Baꢀvuranlar yargı giderleri için 4.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet bu miktara karꢀı çıkmıꢀtır.

Dava dosyasında yer alan unsurlar ıꢀığında AĐHM, talep edilen miktarları makul

karꢀılamaktadır. AĐHM, hakkaniyete uygun olarak baꢀvuranlara birlikte bu yönde talep

ettikleri miktarın ödenmesine karar vermiꢀtir.

C. Gecikme Faizi

Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

faiz oranının üç puan fazlası uygulanacaktır.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. AĐHS’nin 11. maddesinin ihlal edildiğine;

2. a) AĐHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek suretiyle Savunmacı Hükümetin

baꢀvuranlara;

i. baꢀvuranlardan Osman Murat Ülke’ye ve Ali Serdar Tekin’e her biri için, manevi

tazminat olarak 1.500 (bin beꢀ yüz) Euro ödemesine;

ii. masraf ve harcamalar için baꢀvuranlara toplam 4.000 (dört bin) Euro ödemesine;

iii. yukarı belirtilen miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapıldığı tarihe kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda faiz uygulanmasına;

3. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3. maddesine

uygun olarak 2 Mart 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.