CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

DÖRDÜNCÜ DAĐRE

KAHYAOĞLU - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no: 53007/99 ve 71347/01)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

27 Ekim 2009

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (53007/99 ve 71347/01) no’lu iki davanın

nedeni dört T.C. vatandaꢀı, Mehmet Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu, Reꢀit Kahyaoğlu ve Aziz

Kahyaoğlu’nun (baꢀvuranlar) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 26 Temmuz 1999 ve 29

Eylül 1999 tarihlerinde Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin

Sözleꢀme’nin (Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ

olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde ꢁanlıurfa Barosu

avukatlarından A. Elçi ve O. Kaysı tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢁULLARI

Baꢀvuranlar sırasıyla 1954, 1943, 1953 ve 1963 doğumlu olup ꢁanlıurfa’da ikamet

etmektedir.

18 Mayıs 1970 tarihinde ꢁanlıurfa Cavsak’ta bulunan ve Savunma Bakanlığı tarafından

kullanılan 733 parsel numaralı arazi tapuda Hazine adına tescil edilmiꢀtir. Baꢀvuranların

babası bu tescilin iptali için ꢁanlıurfa Kadastro Mahkemesi’nde dava açmıꢀtır.

17 Kasım 1989 tarihinde Kadastro Mahkemesi bu talebi yerinde bulmuꢀ ve taꢀınmazın

baꢀvuranların babası adına kaydedilmesine karar vermiꢀtir. Yargıtay tarafından da onanan

karar 2 Ocak 1991 tarihinde nihai hale gelmiꢀtir. Bununla birlikte, arazi Savunma Bakanlığı

tarafından kullanılmaya devam edilmiꢀtir.

3 ꢁubat 1997 tarihinde mirasçı sıfatıyla tüm baꢀvuranlar ꢁanlıurfa Asliye Hukuk

Mahkemesi’nde (Mahkeme) Savunma Bakanlığı’nın (Bakanlık) kamulaꢀtırmasız el attığı

taꢀınmaz için tazminat davası açmıꢀlardır. Bu tarihte sözkonusu 733 numaralı parselde

Mehmet Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu ve Aziz Kahyaoğlu’nun her biri 85/5760 (3.037 m²) ve

Reꢀit Kahyaoğlu 1037/5760 (37.055 m²) hisseye sahipti.

19 Mart 1998 tarihinde Mahkeme, bilirkiꢀi incelemelerinin ardından Bakanlığı tazminat

ödemeye mahkum etmiꢀ, bu bağlamda Aziz Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu ve Mehmet

Kahyaoğlu’na ayrı ayrı 20.500.000.000 TL (eski TL.) (o dönemde yaklaꢀık 86.651 ABD

Doları) ve Reꢀit Kahyaoğlu’na 250.100.000.000 TL (o dönemde yaklaꢀık 1.057.148 ABD

Doları) tazminat ödenmesine karar vermiꢀtir. Mahkeme 3 ꢁubat 1997 tarihinden sözkonusu

ödemelerin yapılacağı tarihe dek geçecek süre için gecikme faizinin uygulanmasını

kararlaꢀtırmıꢀtır.

Bakanlık tarafından yapılan temyiz baꢀvurularını müteakip, Yargıtay ilk derece

mahkemesinin kararını bozmuꢀtur. Yargıtay kamulaꢀtırmasız el atmanın 18 Mayıs 1970

tarihine kadar uzandığını ve sonuç itibarıyla, 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesinde öngörülen

yirmi yıllık zamanaꢀımı koꢀuluna uyulmadığına itibar etmiꢀtir. Bu hüküm gereğince bir

taꢀınmaza karꢀı açılan zilyetlik davası, hak düꢀürücü süre olan yirmi yılda zaman aꢀımına

uğramakta ve bu süre mezkur taꢀınmazın kullanılmaya baꢀlandığı tarihten itibaren

iꢀlemektedir. Baꢀvuranlar bu süre zarfında baꢀvuruda bulunmadıklarından, talepleri

reddedilmiꢀtir.

2

Mahkeme 17 Kasım 1998 ve 6 Nisan 1999 tarihli iki hüküm ile Yargıtay’ın kararı ile aynı

doğrultuda hareket etmiꢀ ve baꢀvuranların taleplerini reddetmiꢀtir. Baꢀvuranların bu

hükümlere karꢀı yaptıkları temyiz müracaatları sonuçsuz kalmıꢀ ve ilk derece mahkemesinin

kararları sırasıyla 8 Nisan ve 14 Temmuz 1999 tarihinde nihai hale gelmiꢀtir.

9

ꢁubat 2000 tarihinde, 2942 sayılı Kamulaꢀtırma Kanunu’nun 38. maddesinin

uygulanmasına istinaden açılan baꢀka bir dava kapsamında Yargıtay Hukuk Dairesi bu madde

ile öngörülen zamanaꢀımı süresinin taꢀınmazın tapusunun edinildiği tarihten itibaren

baꢀlaması gerektiğine itibar etmiꢀtir.

Yargıtay’ın bu hükmünü dayanak alan baꢀka bir mirasçı 733 numaralı parsel için mahkemeye

baꢀvurmuꢀtur. Mahkeme yapılan bu talebi dikkate almıꢀ ve 15 Mart 2002 tarihinde

gerçekleꢀtirilen bilirkiꢀi incelemesine uygun olarak bu kiꢀiye taꢀınmazın m²piyasa değerini

dikkate alarak 197.000.000 TL (o tarihte 113 Euro’ya karꢀılık gelmektedir) tazminat

ödenmesine karar vermiꢀtir.

Anayasa Mahkemesi 10 Nisan 2003 tarihinde oybirliğiyle almıꢀ olduğu bir karar ile 2942

sayılı Kanun’un 38. maddesini Anayasaya aykırı bulunduğu gerekçesiyle iptal etmiꢀtir.

25 Nisan 2003 tarihinde 733 numaralı parselin diğer ortak hissedarları da aynı ꢀekilde

tazminat talebinde bulunmuꢀ ve Mahkeme taꢀınmazın m²değerini 143.048.948 TL (o tarihte

82 Euro’ya denk gelmektedir) olarak tespit etmiꢀtir.

HUKUK

I. AĐHS’YE EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ

ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar mülkiyet haklarının ihlal edildiğinden yakınmakta ve bu bağlamda Ek 1 no’lu

Protokol’ün 1. maddesinin ve AĐHS’nin 6. maddesinin ihlal edildiğini öne sürmektedir.

AĐHM bu ꢀikayeti yalnızca Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi çerçevesinde inceleyeceğini

ifade etmektedir.

A. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

Hükümet iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle baꢀvuruların kabuledilemez olduğu

itirazında bulunmaktadır. Hükümet bu bağlamda, Yargıtay Hukuk Dairesi’nin 16 Mayıs 1956

tarihinde almıꢀ olduğu prensip kararına atıfta bulunmakta ve idare tarafından yapılan

kamulaꢀtırmasız el atma hallerinde, baꢀvuranların iç hukukta zilyetlik davası ve tazminat

davası olmak üzere baꢀvuruda bulunabilecekleri iki ayrı baꢀvuru yolunun mevcut olduğunu,

oysa adı geçenlerin bu baꢀvuru yollarını kullanmadıklarını savunmaktadır.

AĐHM, hukuki süreç ile öngörülen baꢀvuru yollarının yalnızca, tapu tescilinde yasadıꢀı bir

düzenleme olduğunda ya da maliklikle ilgili bir sorunun meydana gelmesi durumunda dava

açılmasına imkân tanıdığı değerlendirmesinde bulunarak, geçmiꢀte, benzer davalar

çerçevesinde kendisine yapılan sözkonusu itirazı reddettiğini hatırlatmaktadır (I.R.S ve

diğerleri-Türkiye kararı, no: 26338/95, 20 Temmuz 2004). Oysa mevcut davada böyle bir

durum sözkonusu değildir. AĐHM, önceden ulaꢀtığı sonucu teyit etmekte ve Hükümet’in

itirazını reddetmektedir. AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun

dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, baꢀka açılardan bakıldığında da

3

kabuledilemezlik unsuru bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle baꢀvuru kabuledilebilir

niteliktedir.

B. Esasa dair

Baꢀvuranlar hiçbir kamulaꢀtırma iꢀlemi yapılmaksızın arazilerine kamulaꢀtırmasız el atma

yoluyla el konulduğunu ileri sürmekte, ꢀu ana dek kendilerine herhangi bir tazminat

ödenmediğini iddia etmektedir. Baꢀvuranlar Yargıtay’ın 9 ꢁubat 2000 tarihli kararına atıfta

bulunmakta ve Kamulaꢀtırma Kanunu’nun 38. maddesinin yürürlükten kaldırıldığını, zira

yirmi yılda zamanaꢀımının uygulanmasının yasaya aykırı bir durumu teꢀkil ettiğini ileri

sürmektedir.

Hükümet, sözkonusu arazinin askeri makamlar tarafından tamamen iyi niyetle kullanıldığını,

zira arazinin tapu sicilinde Hazine adına kayıtlı olduğunu kaydetmektedir. Tapu sicilindeki

kaydın iptal edilmesinin ardından da baꢀvuranlar arazinin yasal malikleri olmuꢀlardır. Netice

itibarıyla, bu durum hakkında bilgi sahibi olan baꢀvuranların ya kamulaꢀtırma talebinde

bulunmaları ya da yirmi yıllık zamanaꢀımı süresinden önce yetkili mahkemeler nezdinde

tazminat davası açmaları gerekirdi. O dönemde iç hukuktaki ilgili 221 sayılı Kanun’a ve 2942

sayılı Kanun’un 38. maddesine atıfta bulunan Hükümet, taꢀınmazın idareye tahsis edilmesi ve

baꢀvuranların bu araziyi hiçbir zaman kullanmamaları nedeniyle adı geçenlerin ꢀahsi ve ayni

haklarını yitirdiklerini savunmaktadır.

AĐHM, müteaddit defalar, mevcut davadakine benzer sorunları ortaya koyan davaları

incelediğini ve 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesinin uygulanması nedeniyle mülkiyetten

yoksun bırakmadan dolayı Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiği tespitinde

bulunduğunu hatırlatmaktadır (I.R.S. ve diğerleri, Kadriye Yıldız ve diğerleri-Türkiye, baꢀvuru

no: 73016/01, 10 Ekim 2006, Börekçioğulları (Çökmez) ve diğerleri-Türkiye, baꢀvuru no:

58650/00, 19 Ekim 2006). AĐHM, sözkonusu hükmün uygulanması ile ilgili olarak,

Hükümet’in iꢀbu kararda farklı bir sonuca ulaꢀmak için ikna edici hiçbir tespit ve argüman

sunmadığını tespit etmektedir.

AĐHM, 38. maddenin mevcut davaya uygulanmasının, tapularının iptal edilmesi nedeniyle

baꢀvuranların tazminat elde etme imkânından yoksun kalmasına yol açtığı kanaatindedir.

Kamu yararının gerektirdikleri ile kiꢀisel hakların korunması yükümlülüğü arasında hüküm

sürmesi gereken adil dengeyi koruma imkânı sağlayan hiçbir tazminat iꢀlemi

gerçekleꢀtirilmediğinden böylesi bir müdahale ancak keyfi olarak nitelendirilebilir.

Bu itibarla Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Maddi tazminat

Baꢀvuranlar 6 Ekim 2005 tarihli bir yazı ile 733 numaralı parselin baꢀka bir ortak malikinin

açtığı dava kapsamında düzenlenen 15 Mart 2002 tarihli bilirkiꢀi incelemesine göndermede

bulunarak kamulaꢀtırma tazminatının saptanmasında taꢀınmazın m²değerinin 197.000.000 TL

olduğunun ve buna gecikme faizinin eklenmesi gerektiğinin dikkate alınmasını talep

etmektedir. Baꢀvuranlar Mehmet Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu ve Aziz Kahyaoğlu için ayrı ayrı

288.706 Euro maddi tazminat ve Reꢀit Kahyaoğlu için 3.522.557 Euro maddi tazminat

talebinde bulunmaktadır.

4

Baꢀvuranlar daha sonra 13 ꢁubat ve 12 Mart 2008 tarihlerinde maddi tazminat taleplerini

düzeltmiꢀler ve Mehmet Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu ve Aziz Kahyaoğlu’nun her birinin

güncel maddi kaybının 343.830 Euro ve Reꢀit Kahyaoğlu’nun maddi kaybının ise 4.195.000

Euro olduğunu iddia etmiꢀlerdir. Baꢀvuranlar talepleri doğrultusunda ꢁanlıurfa Emlakçılar

Odası tarafından 11 Mart 2008 tarihinde hazırlanan ekspertiz incelemesine göre arazinin m²

değerinin 500 ila 600 Yeni Türk Lirası (YTL)¹(yaklaꢀık 265 ve 315 Euro) olduğunu ifade

etmiꢀlerdir. Buna dayalı olarak Mehmet Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu ve Aziz Kahyaoğlu

arazilerinin mevcut satıꢀ değerinin 1.670.000 YTL (869.791 Euro’ya karꢀılık gelmektedir) ve

Reꢀit Kahyaoğlu ise taꢀınmazının satıꢀ değerinin 20.652.500 YTL (yaklaꢀık 10.756.510 Euro)

olduğunu öne sürmüꢀtür.

Hükümet bu taleplere karꢀı çıkmaktadır.

Öncelikle, baꢀvuranların nakdi kaybını değerlendirmede AĐHM açısından ciddi bir güçlüğün

bulunduğunu tespit etmek gerekmektedir. Bilahare, AĐHM, Ek 1 No’lu Protokol’ün 1.

maddesi ile güvence altına alındığı ꢀekli ile baꢀvuranların hakkına yönelik olarak yapılan

ihlalin, ulusal mahkemeler tarafından daha önce kabul edilen ve telafi edilen bir sorundan

kaynaklandığını gözlemlemektedir. Bu hususta AĐHM, yükümlülüğün ötesinde, AĐHS’nin 13.

maddesi uyarınca savunulabilir ꢀikayeti olan her kiꢀiye ulusal bir mahkeme önünde etkili

baꢀvuru yolu sunulmasını ve Devletlerin, tespit edilen ihlallerden doğan sorunları çözme

genel yükümlülüğünü hatırlatan ulusal baꢀvuru yollarının iyileꢀtirilmesine iliꢀkin 12 Mayıs

2004 tarihli Bakanlar Komitesi Tavsiye Kararına atıfta bulunmaktadır (Broniowski-Polonya,

31443/96). Bu bağlamda AĐHM, durumuna en uygun ꢀekilde baꢀvuranların nakdi kaybını

değerlendirmek için ulusal mahkemelerin en uygun mercileri oluꢀturduğu kanaatindedir.

Sonuç olarak AĐHM, bir tazminat davasının ya da tazminat ödenmesi ile sonuçlanacak

kamulaꢀtırılan taꢀınmazların değer tespit davasının, Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin

ihlalinde en uygun telafi yolunu oluꢀturduğu kanaatine varmaktadır (mutatis, mutandis,

Gençel-Türkiye, baꢀvuru no: 53431/99, 23 Ekim 2003).

Anayasa Mahkemesi’nin kararından önceki dönemi kapsayan böyle bir dava sözkonusu

olmadığından, AĐHM, daha önce, I.R.S. ve diğerleri-Türkiye (adil tatmin) (baꢀvuru no:

26338/95, 31 Mayıs 2005) kararında, tespit edilen ihlalin kaynağı taꢀınmazın baꢀvuranın

elinden alınmasının hukuki değerlendirilmesi değil de tazminat ödenmemesi olduğundan,

idarenin taꢀınmazların değerini tam olarak yansıtma zorunluluğu olmadığını beyan ettiğini

hatırlatmaktadır. Mevcut davada iç hukuktaki mahkemeler 2942 sayılı Kanun’un 38.

maddesinin uygulanmasına istinaden baꢀvuranların tazminat taleplerini reddetmiꢀ ve hiçbir

karꢀılık vermeksizin AĐHM’nin ulaꢀtığı Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiği

tespitinin dayanağını oluꢀturmuꢀlardır. Sonuç itibarıyla, AĐHM mümkün olabildiğince götürü

bir meblağa hükmetmenin yerinde bir karar olacağını kaydetmekte ve bu meblağın prensip

olarak tazminat edinme meꢀru beklentilerine yönelik mülk kıymetine karꢀılık geleceğine itibar

etmektedir (Bkz. Gani Özcan-Türkiye kararı, no: 11189/04, 4 Kasım 2008). AĐHM bu

bağlamda, dosyada bulunan ve taraflarca sunulan kanıt unsurlarının tamamını dikkate

alacaktır.

Dava dosyasında yer alan verilerden 19 Mart 1998 tarihinde Asliye Hukuk Mahkemesi’nin

bilirkiꢀi incelemelerinin ardından Savunma Bakanlığı’nı tazminat ödemeye mahkum ettiği

anlaꢀılmaktadır. Sonuç itibarıyla AĐHM, sunulan deliller ıꢀığında ve hakkaniyete uygun

1

1 Ocak 2005 tarihinde Eski Türk Lirası’nın yerini (TL) Yeni Türk Lirası (YTL) alarak yürürlüğe girmiꢀtir. 1

YTL 1 milyon TL’ye karꢀılık gelmektedir.

5

olarak Aziz Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu ve Mehmet Kahyaoğlu’nun her birine 90.000 Euro ve

Reꢀit Kahyaoğlu’na 1.060.000 Euro tazminat ödenmesini uygun görmektedir.

B. Manevi tazminat

Baꢀvuranlar, diğer aile fertlerinin içtihadın yön değiꢀtirmesinden ve yasal değiꢀiklikten

yararlandıkları halde kendilerinin uzun yıllar boyunca herhangi bir tazminat elde etmelerinin

olanaksız olması dolayısıyla yaꢀadıkları umutsuzluk ve haksızlığa uğramıꢀ hissiyatının telafi

edilmesi bakımından manevi tazminat talebinde bulunmaktadır. Bu yönde baꢀvuranların her

biri 20.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet bu meblağlara karꢀı çıkmaktadır.

AĐHM, sözü edilen hükümlerin iptaliyle birlikte baꢀvuranlara haklarının tanınmamasının

yarattığı tatminsizlik nedeniyle baꢀvuranların belirli bir ölçüde manevi zarara uğradıklarını

kabul etmektedir. AĐHM hakkaniyete uygun olarak baꢀvuranlara ayrı ayrı 1.500 Euro manevi

tazminat ödenmesini kararlaꢀtırmaktadır.

C. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuranlar yargılama masraf ve giderleri için rakam telaffuz etmeksizin bu konuyu

AĐHM’nin takdirine bırakmaktadır.

Hükümet ispat edici belgelerin yokluğunda yargılama giderleri için herhangi bir meblağ

ödenmesine gerek olmadığını belirtmektedir.

AĐHM’nin yerleꢀik içtihadına göre bir baꢀvuran gerçekliğini, gerekliliğini kanıtladığı makul

miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir. Bu baꢀvuruda baꢀvuranların öne sürmüꢀ oldukları

taleplerini destekleyici bir belgenin yokluğunda ve sözü edilen kıstaslar ıꢀığında AĐHM,

yargılama masraf ve giderlerine iliꢀkin bu talebi reddetmektedir (Bkz. Nacaryan ve Deryan-

Türkiye (adil tatmin) kararı no: 19558/02 ve 27904/02, 24 ꢁubat 2009).

D. Gecikme faizi

AĐHM gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı faiz oranına üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvuruların birleꢀtirilmesine ve baꢀvuruların kabuledilebilir olduğuna;

2. Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine;

3. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere, Savunmacı Devlet

tarafından;

i. Aziz Kahyaoğlu, Ali Kahyaoğlu ve Mehmet Kahyaoğlu’nun her birine 90.000 (doksan bin)

Euro ödenmesine;

6

ii. Reꢀit Kahyaoğlu’na 1.060.000 (bir milyon altmıꢀ bin) Euro ödenmesine;

iii. baꢀvuranların her birine 1.500 (bin beꢀ yüz) Euro manevi tazminat ödenmesine;

iv. belirtilen bu miktarların yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutulmasına;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

4. Adil tatmine iliꢀkin diğer tüm taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 27 Ekim 2009 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

7