CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

KARADEMİRCİ VE DİĞERLERİ/TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru No: 37096/97, 37101/97)

Strazburg

25 Ocak 2005

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (37096/97 ve 37101/97) no’lu davanın nedeni,

İsmail K. ve Mehmet Z. ile Şennur Y., Ayla B., Ayfer A. ve S.T.’nin (başvuranlar) Avrupa İnsan

Hakları Komisyonu’na (Komisyon) 8 Nisan 1997 ve 12 Mayıs 1997 tarihlerinde, Avrupa İnsan Hakları

Sözleşmesi’nin (AİHS) eski 25. maddesi uyarınca yapmış oldukları iki başvurudur.

Başvuranlardan ilk beşi İzmir Barosu avukatlarından M. U. tarafından, sonuncusu ise A.A. Alkan

tarafından temsil edilmektedir.

Başvuranlar AİHS’nin 10. ve 11. maddelerinin yanı sıra 37101/97 no’lu başvuru ile 9. maddenin

ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.

AİHM 3 Eylül 2002 tarihinde başvuruları kısmen kabuledilebilir bulmuştur.

OLAYLAR

Davanın Koşulları

Başvuranlar sırasıyla 1961, 1964, 1966, 1966, 1961 ve 1972 doğumlu Türk vatandaşı olup İzmir’de

ikamet etmektedirler.

30 Haziran 1995 tarihinde aralarında başvuranların da bulunduğu yirmi beş kişi, Yenişehir

Meslek Lisesi önünde toplanmış ve aralarından Tüm Sağlık Sen Sendikası başkanı İsmail Karademirci,

aynı sendikanın şubeleri ve Eğitim Sen tarafından imzalanan bir metni halka okuyarak İzmir Atatürk

Sağlık Meslek Lisesi’nde bazı öğrencilere karşı yapılan muameleleri kınamıştır. Grup yirmi beş dakika

bekledikten sonra dağılmıştır.

23 Ekim 1995 tarihli bir iddianame ile Cumhuriyet Savcısı, Tüm Sağlık Sen ve Eğitim Sen

Sendikalarının yirmi beş yönetici ve üyesi hakkında, Cumhuriyet Savcılığı’ndan gerekli belgeyi

almaksızın “basın açıklaması” yapmaktan dolayı cezai takibat başlatmış ve özellikle 2908 sayılı

Dernekler Kanunu’nun 44. ve 82. maddelerinin uygulanması istemiştir.

13 Şubat 1996 tarihinde İzmir Asliye Ceza Mahkemesi, başvuranlar ile birlikte suçlanan diğer

dokuz kişiyi, haklarında itham edilen olaylardan ötürü suçlu bularak, ilgili kanun hükümleri uyarınca

üç ay hapis cezasına mahkum etmiş, ardından hapis cezasını 450.000 TL (7 USD) tutarında para

cezasına çevirerek cezanın ertelenmesine karar vermiştir.

İzmir Asliye Ceza Mahkemesi, bir yandan sendikalar tarafından basın açıklaması yapılması

yönünde bir karar alınmadığı, diğer yandan ise basın açıklaması yapılırken suçlanan kişilerin da

orada bulunması nedeniyle suç unsurlarının oluştuğuna kanaat getirmiştir. Diğer sanıklara gelince,

İzmir Asliye Ceza Mahkemesi basın açıklaması yapılırken bu kişilerin hazır bulunmadıkları

gerekçesiyle beraatlerine karar vermiştir.

Başvuranlar ilk derece mahkemesinin verdiği kararı temyize götürmüşlerdir. Başvuranlar

dilekçelerinde aldıkları mahkumiyetin ifade özgürlüğü haklarını ihlal ettiğini ve özellikle “basın

açıklamasının”, Dernekler Kanunu’nun 44. maddesi gereğince “el ilanı” ya da “yazılı bildiri” olarak

nitelendirilemeyeceğini iddia etmişlerdir.

11 Ekim 1996 tarihli kararla Yargıtay, ilk derece mahkemesinin verdiği kararı yasaya ve

yargılama usullerine uygun olduğu gerekçesiyle onamıştır. Kararın tam metni başvuranlara tebliğ

edilmemiştir.

12 Kasım 1996 tarihinde 11 Ekim 1996 tarihli karar İzmir Asliye Ceza Mahkemesi’ne ait dosyaya

konmuştur. Başvuranlardan S.T.sözkonusu karar metninin bir kopyasını 25 Aralık 1996 tarihinde

almıştır.

________________________________________________________________________________________________________________

Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki

telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta

bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

HUKUK AÇISINDAN

I. BAŞVURANLARIN ŞİKAYETLERİ

Başvuranlar AİHS’nin 10. ve 11. maddelerinin yanı sıra 37101/97 no’lu başvuru ile 9. maddeye

gönderme yaparak, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü haklarının, ifade özgürlüğü haklarının ve

barışçıl toplantı düzenleme ve dernek kurma haklarının ihlal edildiğinden şikâyetçi olmaktadırlar.

AİHM başvuranların atıfta bulunduğu olguların özellikle AİHS’nin 10. maddesi kapsamına

girdiği kanaatindedir. Bu nedenle AİHM sözkonusu şikâyetleri bu hüküm altında ele alacaktır.

II. AİHS’NİN 10. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

Başvuranlar 2908 sayılı Dernekler Kanunu’nun 44. maddesi gereğince mahkum edilmelerinin,

AİHS’nin 10. maddesini ihlal ettiğini iddia etmektedirler.

A. Bir müdahalenin varlığı hakkında

Hükümet, başvuranların basın açıklamasından dolayı değil “şekil ve şartlara” uymadıkları

gerekçesiyle mahkum edildiklerini belirterek, bir müdahalenin varlığına karşı çıkmaktadır.

Başvuranlar bu sava itiraz etmekte ve aldıkları mahkumiyetin, AİHS’nin 10. maddesinde

öngörülen ifade özgürlüğü haklarına karşı bir müdahale teşkil ettiğini belirtmektedirler.

AİHM mevcut davanın, ifade özgürlüğüne ilişkin Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne karşı açılan ve

kendisinin ele almış olduğu bir çok davadan farklı olduğunu saptamıştır. Mevcut davada

başvuranlar, 2908 sayılı Dernekler Kanunu’nun 44. ve 82. maddeleri gereğince “basın açıklaması”

yaptıkları gerekçesiyle mahkum edilmişlerdir. AİHM ilgili Kanunun 44. maddesinin doğrudan ifade

özgürlüğünü kısıtlamadığını fakat dernekleri el ilanı, bildiri ve benzeri yayınları yayımlamadan ya da

dağıtmadan önce AİHS’nin 10§2 maddesine göre “şekil veya şartlara” tabi kıldığını hatırlatır. Yine de

AİHM, bu koşulla birlikte (Bkz., mutadis mutandis, Bowman-Birleşik Krallık, 19 Şubat 1998 tarihli

karar, Derleme Kararlar ve Hükümler 1998-I, § 33) başvuranların mahkum edilmesinin (Bkz., H.N.-

İtalya, no:18902/91, 27 Ekim 1998 tarihli Komisyon kararı, Kararlar ve Raporlar 24, s. 21) ifade

özgürlüğüne yönelik bir müdahale anlamına geldiği kanaatindedir. AİHS’nin 10. maddesiyle uyumlu

olabilmesi için bu türden bir müdahalenin üç koşulu sağlaması gerekmektedir: “yasayla öngörülmüş”

olmak, 2. paragraf bakımından meşru amaç veya amaçlar gözetmek ve bu amaç veya amaçlara

ulaşmak için “demokratik bir toplumda gerekli” olmak.

B. Müdahale “yasa ile öngörülmüş” müydü?

1. Tarafların Argümanları

Başvuranlar basın açıklamasının, Dernekler Kanunu’nun 44. maddesine göre bildiri ya da benzeri

yayın olarak nitelendirilemeyeceğini iddia etmektedirler. Başvuranlar, bu maddenin mahkumiyetleri

için yasal bir dayanak olarak değerlendirilemeyeceğini belirterek, İzmir Asliye Ceza Mahkemesi’nin

bir Yargıtay kararına dayanarak 1 Temmuz 1996 tarihli bir hükümle benzer olaylardan ötürü

kendilerini yargıladığını ve beraat kararı verdiğini hatırlatmaktadır.

Hükümet sözkonusu tedbirin yasayla öngörüldüğünü savunmaktadır. 2908 sayılı Kanunun 44.

maddesi, el ilanı, bildiri ve benzeri yayınları yayımlayan veya dağıtan dernekler ve 2821 sayılı

Sendikalar Kanunu gereğince sendikalar için şekil ve şartlar getirmiştir. Benzer olaylardan dolayı

İzmir Asliye Ceza Mahkemesi tarafından başvuranların serbest bırakılmasıyla ilgili olarak ise

Hükümet bu iki kararın biraz farklı olduğunu belirtmektedir.

2. AİHM’nin Takdiri

AİHM, yerleşik içtihatlarında yer alan “yasayla öngörülmüş olmak” ifadesinin, yalnızca suç

sayılan tedbirin iç hukukta yasal bir dayanağının olmasını değil, aynı zamanda sözkonusu yasanın

yeterliğini de gözettiğini hatırlatır: sözkonusu yasa, yargılanacak kişiler için erişilebilir ve

öngörülebilir olmalıdır (Bkz., diğerleri arasında, Rotaru-Romanya [GC], no: 28341/95, § 52, CEDH

2000-V, Gaweda-Polonya, no: 26229/95, § 39, CEDH 2002-II, ve Maestri-İtalya [GC], no: 39748/98, § 30,

CEDH 2004).

Mevcut davada AİHM, Dernekler Kanunu’nun 44. ve 82. maddelerinin, başvuranlara karşı

hükmolunan cezaya dayanak sağlayan hukuki düzenlemeler içerdiğine dikkat çeker. Dolayısıyla

AİHM sözkonusu tedbirin iç hukukta yasal dayanağının bulunduğu sonucuna varmıştır.

AİHM davanın özel koşulları ışığı altında, yasanın yeterliliği koşuluna uyulup uyulmadığını

araştıracak ve sözkonusu yasanın erişilebilir ve öngörülebilir olup olmadığını inceleyecektir.

Erişilebilirlik konusunda AİHM, 2908 sayılı Kanun’un 44. ve 82. maddelerinin bu kriteri

sağladığını, zira sözkonusu kanunun 7 Ekim 1983 tarihli Resmi Gazete’de yayımlandığını tespit

etmiştir. Dolaysıyla AİHM kanunun erişilebilirlik kriterine uyduğu sonucuna varmıştır.

Öngörülebilirlik konusuna gelince, AİHM ulusal mevzuatın, sendika yöneticilerinin basın

toplantısı ve yazılı basın açıklaması yapacakları koşulları yeterince net bir şekilde belirtip

belirtmediğini inceleyecektir (mutadis mutandis, Maestri, adıgeçen karar, § 34).

Başvuranlara göre 44. maddenin yasal dayanak sağladığı varsayılsa bile bu madde, bir “basın

açıklaması”nın kamuya okunmasını veya dağıtılmasını değil, bildiri, beyanname ve benzeri

yayınların yayımlanmasını ve dağıtılmasını düzenlemektedir.

AİHM sözkonusu 44. maddenin muğlak ve açık olmayan kelimeler kullandığını, özellikle de

“benzeri yayınlar” ifadesinin böyle olduğunu ve yargıçlara geniş bir takdir yetkisi tanıdığını kabul

eder (Bkz., Barthold-Almanya, 25 Mart 1985 tarihli karar, A serisi no: 90, s. 22, § 47). Bununla birlikte

AİHM, yasaların mutlak bir kesinlik içinde hazırlanmasının güç olabileceğini ve 44. maddede

belirtilen şekil ve şartların uygulama alanını belirlemede ulusal mahkemelere belirli bir esneklik payı

tanınabileceğini daha önceden de dile getirmiştir.

Hukuki bir düzenleme ne kadar açık bir dille kaleme alınmış olursa olsun, mahkemelerin kısmen

yorumda bulunması kaçınılmazdır. Daima açık olmayan noktaları aydınlığa kavuşturmak ve

sözkonusu hükmü değişen koşullara uyarlamak gerekecektir (E.K.-Türkiye, no: 28496/95, § 52, 7 Şubat

2002).

İfade özgürlüğünün kullanılmasının bir takım şekil ve şartlara tabi tutulabileceği açıktır. Diğer

yandan AİHS’nin 10. maddesi, bir iletişim biçimine önceden getirilen tüm kısıtlamaları

yasaklamamaktadır. Bununla birlikte AİHM’ye göre, mevcut davada olduğu gibi şekil ve şartlara

uyulmaması cezai bir yaptırımla karşılaşsa da, bunun uygulanma hallerinin yasada açıkça belirtilmiş

olması gerekmektedir (mutadis mutandis, Observer ve Guardian-Birleşik Krallık, 26 Kasım 1991

tarihli karar, A serisi no: 216, s. 30, § 60). Bu yaklaşım, bir kısıtlamanın, örneğin kıyas yoluyla,

yargılanan kişilerin aleyhine olacak şekilde kapsamının genişletilerek uygulanamayacağını dile

getirmektedir (mutadis mutandis, Başkaya ve Okçuoğlu-Türkiye [GC], no: 23536/94 ve 24408/94, § 36,

CEDH 1999-IV). Bu koşul, şayet yargılanacak kişi, ilgili hükümden yola çıkarak, gerektiğinde ise

mahkemeler tarafından getirilen yorumların yardımıyla, hangi fiillerin veya ihmallerin kendisine

cezai sorumluluk yüklediğini öğrenebiliyorsa yerine getirilmiş olur.

AİHM mevcut davada başvuranların sağlık çalışanları sendikası yöneticileri olduğunu ve

geçmişte benzer fiillerden ötürü yerel mahkemeler tarafından 44. maddeye getirilen yorum gereğince

haklarında birçok kez takibat başlatıldığını fakat beraat ettiklerini tespit etmiştir. Bununla birlikte,

başvuranların Asliye Ceza Mahkemesi tarafından mahkum edilmeleri, yetkili mahkemenin sözkonusu

hükmü farklı bir şekilde yorumladığı izlenimini vermektedir. Mahkeme, basın toplantısı düzenleyip

bir metnin halka okunmasının, 44. maddeye göre el ilanı, bildiri ve benzeri yayınlar için öngörülen

aynı şekil ve şartlara tabii bir fiil olarak nitelendirmiştir.

AİHM’ye göre sorun, yasanın öngörülebilirliği açısından, bir basın toplantısı esnasında bir

metnin kamuya okunmasının ve dağıtılmasının, el ilanı, bildiri ve benzeri yayınlar gibi

değerlendirilebilip değerlendirilemeyeceğidir.

AİHM, Yargıtay genel kurulunun altını çizdiği gibi, basın açıklamasının, el ilanı, bildiri ve benzeri

yayınlar gibi değerlendirilemeyeceği, zira bunlar için gereken koşulların kamuya basın açıklaması

yapılırken oluşan koşullarla karşılaştırılamayacağı kanaatindedir. El ilanı, bildiri ve benzeri yayınlar,

yayınlamak veya dağıtmak üzere hazırlanıp daha uzun bir hazırlık çalışması gerektirirken, basın

açıklaması daha çok sözlü olarak aktarılmış ya da aktarılacak olan bir konuşmanın içeriği hakkında

basın mensuplarını bilgilendirmek amacını gütmektedir.

AİHM’ye göre, Asliye Ceza Mahkemesi tarafından başvuranların mahkum edilmesinde getirilmiş

olan ve Yargıtay tarafından da onanan ilgili iç hukuk yorumu, mevcut davanın koşulları dahilinde, 44.

maddenin uygulama alanının makul olarak öngörülemeyecek ölçüde genişletilmesidir. Dolayısıyla

başvuranlar, basın açıklaması yapmanın, 2908 sayılı Kanun’un 44. maddesinde belirtilen bir fiil olarak

değerlendirebileceğini makul olarak öngörememişlerdir. Yerel mahkemeler, her ne kadar para cezasına

çevrilmiş ve ertelenmiş de olsa, başvuranları üç yıl hapis cezasına mahkum ederek kıyas yoluyla bir

uygulama ile ceza yasasının genişletilmiş bir yorumunu yapmışlardır (Bkz., mutadis mutandis, Ecer ve

Zeyrek-Türkiye, no: 29295/95 ve 29363/95, § 33, CEDH 2001-II).

Dolaysıyla AİHM, 2908 sayılı Dernekler Kanunu’nun 44. maddesinin, mevcut davadaki

uygulaması dahilinde, öngörülebilirlik koşullarını yerine getirmediğine kanaat getirmiştir. Sonuç

olarak AİHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiştir.

C. AİHS’nin 10. maddesinin 2. fıkrasında belirtilen diğer koşullara

uyulması hakkında

Müdahalenin yasa ile öngörülmediği sonucuna varan AİHM, AİHS’nin 10. maddesinin 2.

fıkrasında öngörülen, meşru bir amaç gütme ve demokratik bir toplumda müdahalenin gerekliliği

koşullarına uyulup uyulmadığını inceleme gereği görmemiştir.

II. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

AİHS’nin 41. maddesinde belirtilen hususlar.

A. Tazminat

Karademirci, Zencir, Yılmaz, Bilir ve Aydoğdu 9.190 Euro değerinde maddi zarara uğradıklarını

iddia etmektedirler. Bu miktar, İzmir Barosu avukatlık ücret tarifesine göre yerel mahkemeler

nezdindeki avukatlık ücretlerine denk gelmektedir. Başvuranlardan S.T. ise 5.000 Euro tutarında

maddi zarara uğradığı iddiasında bulunmaktadır.

Başvuranlar manevi tazminat olarak 120.000 Euro talep etmektedirler.

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.

İddia edilen maddi tazminata ilişkin olarak AİHM, sunulan delillerin, AİHS’nin 10. maddesinin

ihlalinden ileri gelen kaybın nicel bir miktara dönüştürülebilmesine imkân tanımadığı sonucuna

vararak, sözkonusu talebi reddetmiştir.

Manevi tazminat konusunda ise AİHM, davanın koşulları nedeniyle ilgililerin bir tür şaşkınlığa

maruz kalmış olabilecekleri kanaatindedir. AİHS’nin 41. maddesi gereğince AİHM, hakkaniyete

uygun olarak başvuranların her birine 1.000 Euro tutarında manevi tazminat ödenmesine karar

vermiştir.

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuranlardan Karademirci, Zencir, Yılmaz, Bilir ve Aydoğdu yerel mahkemeler ile Komisyon

ve AİHM nezdinde yapmış oldukları masraf ve harcamalar için 16.878 Euro talep etmektedirler.

Başvuranlar kanıtlayıcı belge olarak İzmir Barosu Avukatlık Ücret Tarifesi ile 150 Euro tutarında

çeviri harcaması makbuzlarını göstermektedirler.

Başvuranlardan S.T. ise kanıtlayıcı belge sunmaksızın, yerel mahkemeler ile Komisyon ve AİHM

nezdinde yapmış olduğu masraf ve harcamalar için 2.650 Euro talep etmektedir.

Hükümet bu iddialara karşı çıkmaktadır.

Mahkemenin bu konudaki içtihadı ve mevcut unsurlar doğrultusunda, AİHM, başvuranlardan

Karademirci, Zencir, Yılmaz, Bilir ve Aydoğan’a tüm masraf ve harcamalar için toplam 1.500

(binbeşyüz) Euro ödenmesinin makul olduğuna karar vermiştir.

Başvuranlardan S.T.’ye ise tüm masraf ve harcamalar için makul olarak 1.500 Euro ödenmesine

ve ödeme yapılırken bu meblağdan, Avrupa Konseyi tarafından sağlanan 625,04 Euro

(altıyüzyirmibeş Euro dört Cent) tutarındaki adli yardımın düşürülmesine karar vermiştir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı %3 'lük bir faiz

oranının uygulanacağını belirtmektedir

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AİHM OY BİRLİYLE;

1. AİHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine,

2. a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme

tarihindeki döviz kuru üzerinden TL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümetin başvuranlara,

i. manevi tazminat için altı başvuranın her birine 1.000 (bin) Euro ödemesine,

ii. masraf ve harcamalar için

İsmail Karademirci, Mehmet Zencir, Şennur Yılmaz, Ayla Bilir ve Ayfer Aydoğdu’ya toplu olarak

1.500 (binbeşyüz) Euro ödenmesine,

S.T.’ye ise 1.500 (binbeşyüz) Euro ödenmesine ve ödeme yapılırken bu meblağdan, Avrupa

Konseyi tarafından sağlanan 625,04 Euro (altıyüzyirmibeş Euro dört Cent) tutarındaki adli yardımın

düşürülmesine karar vermiştir.

iii. KDV, pul, harç ve masrafların yukarıdaki miktarlara yansıtılabilmesine;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Hükümetin,

Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda basit faizi

uygulamasına;

3. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

Karar vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77§§ 2 ve 3 maddesine uygun

olarak 25 Ocak 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.