CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi Kararı

H.E./Türkiye Davası*

Baꢀvuru No: 30498 / 96

Strazburg

22 Aralık 2005

OLAYLAR

Baꢀvuran 1969 doğumlu olup, Đ zmir’de ikamet etmektedir.

Polisin Ankara’da 19 Nisan 1995 tarihinde yasadıꢀı Ekim örgütüne karꢀı yürüt-

tüğü soruꢀturmada aralarında baꢀvuranın da yer aldığı birçok kiꢀi yakalanmıꢀtır.

Baꢀvuran aynı gün gözaltına alınmıꢀ ve Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele

ꢁubesine götürülmüꢀtür.

Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Savcısı’nın 21 ve 24 Nisan

1995 tarihli talepleriyle baꢀvuranın gözaltı süresi ilk olarak 28 Nisan 1995’e, son olarak da

Emniyet Müdürlüğü’nün talebiyle 2 Mayıs 1995 tarihine dek uzatılmıꢀtır.

DGM, 13 Mayıs 1996 tarihinde baꢀvuranı yasadıꢀı Ekim örgütünün el ilanlarını yaz-

mak ve dağıtmak suçundan suçlu bulmuꢀ ve baꢀvuranı 3713 sayılı Kanun’un 7 § 2. maddesine

ve 3506 sayılı Kanun’a ek 1. maddeye dayalı olarak bir yıl hapis ve 458.333.000 TL para

cezasına çarptırmıꢀtır.

Baꢀvuran temyiz baꢀvurusunda bulunmuꢀ ve Yargıtay 4 ꢁubat 1998 tarihinde kararı

onamıꢀtır.

Nihai karar baꢀvurana tebliğ edilmemiꢀ, baꢀvuran bu karardan 20 Mart 1998

tarihinde haberdar olduğunu ifade etmiꢀtir.ç

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 5 § 2. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran yakalanma gerekçeleri hakkında kendisine bilgi verilmediğinden ꢀ

ikayetçi olmakta ve bu durumun AĐHS’nin 5 § 2. maddesinin ihlaline yol açtığını ileri

sürmektedir.

Hükümet, baꢀ vuran tarafından 20 Nisan 1995 tarihinde imzalanan tutanağa dayalı

olarak, adı geçenin AĐHS’nin 5 § 2. maddesi uyarınca yakalanma gerekçelerinden haberdar

edildiği karꢀılığını vermektedir.

______________________________________________________________________________________

Müdürlüğü tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak

belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa

Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla

alıntılanabilir.

AĐHM, 5 § 2. maddenin temel bir güvenceyi dile getirdiğini hatırlatmaktadır:

tutuklanan herkesin tutuklanma gerekçelerini bilmeye hakkı vardır. AĐHS’nin 5. maddesinin

sağladığı koruma sistemini dahil ederek herkese anlaꢀılır bir dilde hürriyetten yoksun bırakma

nedenlerini ve hukuki gerekçelerini bildirme ve sonucu itibariyle 4. paragraf uyarınca bu

gerekçelerin yargı huzurunda yasal dayanağının sorgulanması zorunluluğunu getirmektedir.

Tutuklanan kiꢀi «en kısa zamanda» bu bilgileri öğrenmek durumundadır fakat polis yakaladığı

kiꢀiye bu bilgileri o anda veremeyebilir. Bu bilgilerin en kısa zamanda ve yeterince verilip

verilmediğini belirlemek için olayların özel koꢀullarını bilmek gerekir (Bkz. Fox, Campbell

ve Harley-Đngiltere kararı, 30 Ağustos 1990, seri: A no: 182, § 40).

Mevcut baꢀvuruda AĐHM, baꢀvuranın imzasını taꢀıyan 20 Nisan 1995 tarihli olay yeri

tespit tutanağında baꢀvuranın Emniyet Müdürlüğü tarafından Ekim adlı örgüt için düzenlenen

soruꢀturma kapsamında yakalandığının ifade edildiğini, ayrıca yetkili hakim karꢀısında

sorgulanması sırasında baꢀvuranın bu tutanağa karꢀı çıkmadığını gözlemlemektedir.

AĐHM, daha önceki baꢀvurusunda baꢀvuranın «gözaltı süresi boyunca, polislerin kiꢀi

ya da kiꢀileri tanıyıp tanımadığını, suçu iꢀleyip iꢀlemediğini, böyle bir yerde bulunup

bulunmadığını kendisine sorduklarını» doğruladığı tespitinde bulunmaktadır. Polislerin

baꢀvuranı yakaladıklarında bunun nedenlerini bir bütün olarak açıklamadıkları farz edilse

dahi, dava dosyasında baꢀvuranın yakalanıp gözaltına alınmasının ardından bunun nedenlerini

öğrenmediği sonucunu çıkaracak hiçbir unsur yer almamaktadır (Bkz. Dikme-Türkiye kararı,

no: 20869/92, § 55, AĐHM 2000-VIII).

Bu ꢀikayetin dayanaktan yoksun bulunması nedeniyle AĐHS’nin 35 §§ 3. ve 4.

maddelerine uygun olarak reddedilmesi gerekmektedir.

II. AĐHS’NĐN 5 § 3. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, gözaltı süresinden ꢀikayetçi olmakta ve AĐHS’nin 5 § 3. maddesini ileri

sürmektedir.

A. Kabuledilebilirlik hakkında

Hükümet, AĐHS’nin 35 § 1. maddesi uyarınca iç hukuk yolları tüketilmediğinden

AĐHM’den baꢀvurunun bu bölümünü reddetmesi talebinde bulunmaktadır. Hükümet öncelikli

olarak, Anayasa’nın 8. ve 19. maddelerinin gözaltının yasallığının denetlenmesi bakımından

baꢀvurana bir baꢀvuru yolu sunduğunu kaydetmekte, ayrıca baꢀvuranın sulh hakimi önünde

CMUK’un 128 § 4. maddesi uyarınca baꢀvuruda bulunmamıꢀ olduğunu eklemektedir.

Hükümet son olarak, yasadıꢀı yollardan yakalanan veya tutuklanan kiꢀilerin zararının tazmini

hakkında 466 sayılı Kanun’da yer alan esaslar uyarınca yargı sürecinin ardından baꢀvuranın

tazmin hakkının bulunduğunu savunmaktadır.

Baꢀvuran, Hükümetin savına karꢀı çıkmakta ve ꢀikayetçi olduğu iꢀlemin o tarihte

yürürlükte bulunan mevzuata uygun olarak yapıldığından atılacak her hukuki adımın boꢀa

çıkacağını ileri sürmektedir.

AĐHM, Hükümet tarafından dile getirilen CMUK’un 128 § 4. maddesinin olayların

meydana geldiği dönemde DGM’nin yetki alanına giren suçlar sözkonusu olduğunda

uygulanmadığını hatırlatmaktadır (Bkz. Barut-Türkiye kararı, no: 29863/96, 11 Eylül 2001).

Anayasa’nın 19. maddesi doğrultusunda yapılan itiraz ile ilgili olarak AĐHM,

Mahkemenin bu yöndeki yerleꢀik içtihadına göre bir baꢀvuru yolunun teoride olduğu kadar

pratikte de istenilen düzeyde kesinlik derecesine sahip olması gerektiğini belirtmektedir. Bu

noktada Savunmacı Devlet bu zorunlulukları bir araya getirmek durumundadır (Bkz. Navara-

Fransa kararı, 23 Kasım 1993, seri: A no: 273-B, s. 27, § 24). Fakat, mevcut halde, Hükümet

Anayasa’nın 19. maddesince yapılan baꢀvurunun ardından bir sanığın gözaltına alınmasını

iptal eden hiçbir bir yargı kararı örneğini sunmamıꢀtır. Bu baꢀvuru yolunun varlığı kesinlikten

uzaktır (Bkz. Cihan-Türkiye kararı, no: 25724/94, 26 Ekim 1999).

466 sayılı Kanun’da öngörülen tazmin yolu ile ilgili AĐHM, baꢀvuranın AĐHS’nin 5 §

3. maddesi uyarınca yaptığı ꢀikayetin ilgilinin uğradığı zararın tazmini için baꢀvurabileceği

bir yol olmadığı tespitinde bulunmaktadır. Baꢀvuran bu baꢀvuruyu yapmadan önce AĐHS’nin

5 § 3. maddesinde yer alan nitelikteki adli denetimin eksikliğini öne sürmektedir. Bu durumda

AĐHM, baꢀvuranın hızlı ve otomatik bir hukuki denetim olmaksızın gözaltına alınmasında

yapacağı tazminat baꢀvurusunun AĐHS’nin 5 § 5. maddesinden ayrılan özellikle 3., 4., ve 5.

maddelerin sunmuꢀ olduğu güvencenin niteliğini değiꢀtireceğine itibar etmektedir (Bkz.

mutatis mutandis, Yağcı ve Sargın-Türkiye kararı, 8 Haziran 1995, seri:A no: 319-A, s. 17, §

44).

O halde, Hükümetin yapmıꢀ olduğu itiraz kabul edilememektedir.

B. Esas hakkında

Hükümet bu davada özellikle gözaltı süresinin uygunluğunun yasa ile öngörülen

sınırları aꢀmadığını belirtmekte, bu bağlamda, baꢀvuranın da itham edildiği ve «kanıtların bir

araya getirilmesindeki güçlük nedeniyle dosyanın ön hazırlık soruꢀturmasının uzun bir süreyi

gerektirdiği» terör suçlarına iliꢀkin soruꢀturmanın özel yapısına ve güçlüklerine dikkat

çekmektedir. Bu hazırlık süreci yargı kararının alınmasındaki süreyi kısaltmaktadır.

AĐHM, geçmiꢀte de pek çok kez dile getirdiği üzere terör amaçlı suçlarda yetkililerin

özel sorunlarla karꢀılaꢀtıklarını kabul etmektedir (Bkz. diğerleri arasında, Brogan ve diğerleri-

Đngiltere, 29 Kasım 1988, seri: A no: 145-B, § 61; Murray-Đngiltere, 28 Ekim 1994, seri: A

no: 300-A, § 58; Aksoy-Türkiye kararı, 18 Aralık 1996, 1996-VI, § 78; Sakık ve diğerleri-

Türkiye kararı, 26 Kasım 1997, 1997-VII, § 41; ve sözü edilen Dikme kararı, § 64). Bununla

birlikte, bu durum yetkililere terörist kabul ettikleri zanlıları iç hukuk mercilerinin ve

Sözleꢀme Organlarının kontrolü dıꢀında tutuklama ve gözaltına alma yetkisini tanımamaktadır

(Bkz. mutatis mutandis, sözü edilen Murray kararı, § 58).

Yapılan baꢀvuruda, baꢀvuranın gözaltı süresi polis tarafından yakalandığı 19 Nisan

1995 tarihinde baꢀlamıꢀ ve yetkili hakimin baꢀvuranın tutuklu yargılanmasına karar verdiği 2

Mayıs 1995 tarihinde sona ermiꢀ, on dört gün sürmüꢀtür.

AĐHM, Brogan ve diğerleri kararında toplumu terör suçlarıdan korumak amacıyla da

olsa, ilgilinin yetkili bir hakim karꢀısına çıkarılmaksızın, dört gün altı saat gözaltında

tutulmasının 5/3 madde ile belirlenen kesin zaman sınırlamasının dıꢀına çıktığına

hükmetmiꢀtir (Bkz. sözü edilen Brogan ve diğerleri kararı, s. 33, § 62).

AĐHM, baꢀvuranın “yetkili bir hakim önüne” çıkarılmaksızın on dört gün süreyle

tutulu bulundurulmasının gerekli olduğu hususunu kabul edememektedir.

Bu nedenle, AĐHS’nin 5 § 3. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 8. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, evinde yapılan aramanın yasaya uygun olarak gerçekleꢀtirilmediğini

savunmakta ve AĐHS’nin 8. maddesini ileri sürmektedir.

Hükümet bu konuda görüꢀ bildirmemiꢀtir.

AĐHM, suçla mücadele kapsamında Devletler konutları arayabilir, maddi suç

unsurlarını oluꢀturmak ve failleri takip etmek için gerekli kanıtlara el koyabilirler (Bkz.

özellikle, Klas ve diğerleri-Almanya kararı, 6 Eylül 1978, seri: A no: 28, s.23, § 50, ve

Miailhe-Fransa kararı (no:1), 25 ꢁubat 1993, seri: A no: 256-C, s. 89-90, § 37).

Bu davada AĐHM, ulusal yargının idareyi bazı davalarda mahkeme kararı olmaksızın

arama iꢀlemini yapmaya yetkili kıldığını hatırlatmaktadır. AĐHM, sözkonusu arama iꢀleminin

baꢀvuran üzerindeki yasadıꢀı bir örgütün mensubu olma ꢀüphelerinin kaldırılması için gerekli

delilleri bulmayı amaçladığını gözlemlemektedir. Arama tutanağına göre bu iꢀlem baꢀvuranın

huzurunda gerçekleꢀtirilmiꢀtir. Dava dosyasında yer alan belgelerden baꢀvuranın sonradan

yargı makamları huzurunda arama iꢀlemine karꢀı çıktığı ya da bu belgelerin doğruluğunu

yalanladığı sonucu çıkmamaktadır.

ꢁikayetin bu bölümünün dayanaktan yoksun bulunması nedeniyle AĐHS’nin 35 §§ 3.

ve 4. maddeleri uyarınca reddedilmesi gerekmektedir.

IV. AĐHS’NĐN 6 §§ 1, 2 VE 3 c) – d), 7, 9 VE 10. MADDELERĐNĐN ĐHLAL

EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran son olarak 25 Eylül 1998 tarihli mektubuyla AĐHS’nin 6 §§ 1, 2 ve 3 c) – d),

7, 9 ve 10. maddelerinin ihlal edildiğinden ꢀikayetçi olmaktadır. AĐHS’nin 6. maddesiyle ilgili

özellikle ꢀu iddialarda bulunmaktadır:

Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi üyeleri arasında bulunan askeri bir hakimin

varlığı nedeniyle bağımsız ve tarafsız bir mahkeme olarak nitelendirilemez (madde 6

§1);

Yargıtay, DGM’nin yasal olmayan yoldan elde ettiği delillere dayandırdığı kararını

gerekçelendirmemiꢀtir;

Polis tutanaklarının ve Cumhuriyet Savcısı’nın iddianamesinin kendisini yasadıꢀı terör

örgütü üyesi olarak nitelendirmesi ölçüsünde masumiyet karinesi ilkesinden

yararlanamamıꢀtır (madde 6 § 2);

Gözaltında avukat bulundurma hakkından istifade edememiꢀtir (madde 6 § 3 c));

Savunma tanıklarını sorguya çektirememiꢀtir (madde 6 § 3 d));

AĐHS’nin 7. maddesine atıfta bulunan baꢀvuran, 3506 sayılı Kanun’un yanlıꢀ

uygulanmasından hakkında verilen para cezasını artırdığını ileri sürmektedir.

Baꢀvuran ayrıca, gerçekte ifade ve düꢀünce özgürlüğüne baskı oluꢀturmayı amaçlayan

bir suçtan mahkum edilmesinin AĐHS’nin 9. ve 10. maddelerinin ihlaline yol açtığını öne

sürmektedir.

Hükümet yazılı görüꢀlerinde 25 Eylül 1998 tarihli ve AĐHS’nin 6 §§ 1, 2, 3 d), 7, 9 ve

10. maddelerine yönelik yapılan ꢀikayetlerin 2 Kasım 1995 tarihinde dile getirilmesi

gerektiğinden geç yapıldığını savunmaktadır.

Baꢀvuran, Yargıtay kararından 20 Mart 1998 tarihinde haberdar olduğunu

belirtmektedir.

25 Eylül 1998 tarihinde yapılan ꢀikayetlerin tamamı Yargıtay’ın nihai kararına

dayanmaktadır ve geç yapılmıꢀtır. Yapılan ꢀikayetin bu bölümünün geç yapılması nedeniyle

AĐHS’nin 35 §§ 1. ve 4. maddeleri uyarınca reddedilmesi gerekmektedir.

V. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI

A. Tazminat

Baꢀvuran maruz kaldığı manevi zarar için 35.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet bu miktarı aꢀırı olarak nitelendirmekte ve AĐHM’nin ihlal kararının

tespitinin baꢀlı baꢀına bir tazmini oluꢀturduğunu kaydetmektedir.

AĐHS’nin 41. maddesince hakkaniyete uygun olarak AĐHM, manevi tazminat olarak

baꢀvurana 5.000 Euro ödenmesini kararlaꢀtırmıꢀtır.

B. Masraf ve harcamalar

Baꢀvuran, iç hukukta ve AĐHM yetkili organları nezdinde yapmıꢀ olduğu masraf ve

harcamalara iliꢀkin 10.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet bu miktara karꢀı çıkmaktadır.

Sunulan deliller ve Mahkemenin bu yöndeki yerleꢀik içtihadı ıꢀığında, AĐHM masraf

ve harcamalar için baꢀvurana 1.500 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.

C. Gecikme Faizi

Gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı faiz oranına 3 puan eklenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. AĐHS’nin 5 § 3. maddesi uyarınca yapılan ꢀikayetin kabuledilebilir, bunun dıꢀında

kalanların kabuledilemez olduğuna;

2. AĐHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal edildiğine;

3. a) AĐHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek ve her türlü vergiden

muaf tutulmak suretiyle Savunmacı Hükümetin baꢀvurana 5.000 (beꢀ bin) Euro manevi

tazminat ve masraf ve harcamalar için 1.500 (bin beꢀ yüz) Euro ödemesine;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez

Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faizin

uygulanmasına;

4. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.

maddelerine uygun olarak 22 Aralık 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.