C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

Havva Dudu ESEN - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no: 45626/99)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

20 Haziran 2006

Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek

olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ve (45626/99) baꢀvuru no’lu davanın nedeni bu ülke

vatandaꢀı Havva Dudu Esen’in (baꢀvuran) 26 Mayıs 1999 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları

Komisyonu’na Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) eski 25. maddesi uyarınca

yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Baꢀvuran Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Bolu

Barosu avukatlarından A. Dinçsoy tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

Baꢀvuran 1954 doğumlu Havva Dudu Esen Türkiye Cumhuriyeti vatandaꢀı olup Bolu’da

ikamet etmektedir.

Baꢀvuranın babası Tahir Esen 9 Ekim 1994’ü’ 10’a bağlayan gece Nadas (Kıbrısçık/Bolu)

köyü yakınlarında evinin birkaç yüz metre ötesinde su kanalı kazdığı yerde öldürülmüꢀtür.

Olay yerine gelen jandarma ekipleri ilk incelemeleri yapmıꢀtır.

Kıbrısçık Cumhuriyet Savcısı saat 7’de olay mahalline gelerek olay yeri tespit tutanağı, olay

yeri krokisi hazırlatmıꢀtır. Maktule yapılan ölü muayene ve otopsi tutanağında 3 mm.’lik

çapında «yaklaꢀık 127adet» saçmanın vücudun üst kısmına isabet etmesi sonucu ölümün saat

altı yedi sularında meydana geldiği, ateꢀ mesafesinin yaklaꢀık on metre olduğu belirtilmiꢀtir.

Cumhuriyet Savcısı aynı gün maktulün eꢀi Fadime Esen’i davacı taraf olarak dinlemiꢀ, adı

geçen kocasının diğer köylülerle su sorunu nedeniyle davalık olduğunu beyan etmiꢀtir.

Jandarmalar ve Cumhuriyet Savcısı 10, 11 ve 13 Ekim 1994 tarihlerinde köy sakinlerinden

yirmi altı kiꢀinin ifadelerini almıꢀtır. Hiç kimse olaydan haberdar olmadığını belirtmiꢀ, görgü

tanıklarının büyük çoğunluğu ise Esen ailesinin iddialarından farklı iddialarda bulunmuꢀtur.

Cumhuriyet Savcısı’nın 5 Aralık 1994 tarihli talebini müteakip 6 Aralık 1994’te Kıbrısçık

Ceza Mahkemesi aralarında maktulün komꢀuları A.O.G. ve A.T.’nin de yer aldığı sekiz kiꢀi

hakkında arama emri çıkartmıꢀtır.

Ratione loci bakımından yetkisiz bulunan Cumhuriyet Savcısı 4 Mayıs 1995 tarihinde

hazırladığı fezleke ile Bolu Cumhuriyet Savcısı’ndan A.O.G.’nin Bolu Ağır ceza mahkemesi

önünde kasten adam öldürme ile itham edilmesi talebinde bulunmuꢀ ve dava dosyasına delil

unsurlarını eklemiꢀtir.

Aynı gün, A.T., N.E. ve T.B. hakkında takipsizlik kararı alınmıꢀtır.

18 Mayıs 1995 tarihli bir iddianame ile A.O.G. kasten adam öldürme suçu ile itham

edilmiꢀtir.

Ağır ceza mahkemesi 6 Temmuz 1995 tarihinde bu kiꢀiyi delil yetersizliğinden serbest

bırakmıꢀtır.

Kıbrısçık Cumhuriyet Savcısı 1997 yılında ona yakın kiꢀiyi dinlemiꢀtir.

2

Cumhuriyet Savcısı 12 Nisan 1997 tarihinde bilirkiꢀi heyeti ile birlikte olay yerinde

incelemede bulunmuꢀtur.

Cumhuriyet Savcısı yine aynı gün A.T.’nin ve Ocak 1996 yılında tüfeği kendisine satan

M.G.’nin sanık sıfatıyla ifadesine baꢀvurmuꢀtur.

Kıbrısçık Ceza mahkemesi Cumhuriyet Savcısı olayların meydana geldiği dönemde on iki

mm. kalibrelik çift namlulu tüfeği elinde bulundurması ꢀüphesi ve iki defa tutulu

bulundurulması nedeniyle A.T.’nin cinayet iꢀleme ve/veya cinayete karıꢀma suçundan

tutukluluğunu istemiꢀtir.

Sanık baꢀvuranın babasının ölüm olayına karıꢀtığını reddederek, olayların meydana geldiği

dönemde jandarmaların tüfeğine el koyduklarını ve suçsuz olduğunun anlaꢀılması üzerine

tüfeğinin kendisine geri verildiğini ileri sürmüꢀtür.

Cumhuriyet Savcısı 13 Ekim 1997 tarihinde aralarında sözkonusu tüfeğin de yer aldığı üç ayrı

tüfeğin balistik incelemesini yaptırmıꢀ, 14 Nisan 1997’de izinsiz silah bulunduran M.G.’nin

yeniden ifadesine baꢀvurulmuꢀ, 1 ve 8 Mayıs 1997 tarihlerinde yedi kiꢀinin dinlenilmesine ve

diğer dört tüfeğin balistik incelemesinin yapılmasına karar vermiꢀtir.

16 Haziran 1997 tarihli fezleke ile Cumhuriyet Savcısı soruꢀturma dosyasını Bolu Cumhuriyet

Savcısı’na iletmiꢀ ve A.T.’nin kasten adam öldürme suçuyla itham edilmesini istemiꢀtir.

Bolu Cumhuriyet Savcısı 18 Haziran 1997 tarihli iddianame ile Bolu Ağır ceza mahkemesi

önünde A.T.’nin kasten adam öldürme suçundan mahkumiyetini talep etmiꢀ, baꢀvuran

müdahil olarak bu sürece dahil olmuꢀtur.

Ağır ceza mahkemesi 11 Eylül 1997 tarihli bir kararla delil yetersizliğinden A.T.’nin serbest

bırakılmasını kararlaꢀtırmıꢀtır.

Yargıtay 11 ꢁubat 1998 tarihinde baꢀvuran tarafından temyize götürülen kararı onamıꢀtır.

Cumhuriyet Savcısı 10 Ağustos 1999 tarihinde baꢀvurana göndermiꢀ olduğu bir yazı ile

cinayet faillerinin bulunamadığını ve araꢀtırmaların ceza sürecinin zaman aꢀımına uğramadan

devam edeceğini kaydetmiꢀtir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 2. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran babasının öldürülmesiyle ilgili soruꢀturmanın yetersiz olduğundan ꢀikayetçi

olmakta ve AĐHS’nin 2. maddesine atıfta bulunmaktadır.

A. Kabuledilebilirlik hakkında

AĐHM, AĐHS’nin 35 § 3. maddesine dayalı olarak baꢀvurunun temelden yoksun olmadığı

tespitinde bulunmaktadır. Baꢀvurunun kabuledilemezliğine dair hiçbir gerekçe yer

almamaktadır. O halde baꢀvuru kabuledilmelidir.

3

B. Esas hakkında

Hükümet’e göre cinayet soruꢀturması yürütülmesinde AĐHM’nin bu yöndeki yerleꢀik

içtihadına göre sonuçtan ziyade araçlar önemlidir. Bu baꢀvuruda, yetkililer soruꢀturma

sırasında gerekli tüm önlemleri almasını bilmiꢀ; maddi delilleri ve görgü tanıklarını bir araya

getirmiꢀ, otopsi düzenlenmiꢀ ve nihayetinde adalet karꢀısına çıkarılmıꢀtır. Soruꢀturmanın ilk

bölümünün tamamlanmadığı farz edilse bile, Hükümet daha sonra bu durumun telafi

edildiğini belirtmektedir.

Baꢀvuran ꢀikayetlerini yinelemektedir. Baꢀvuran özellikle A.T. aleyhindeki ceza süreci

sırasında ikinci Cumhuriyet Savcısı’nın görüꢀlerine dayalı olarak mevcut soruꢀturmada

yetkililerin sorumlunun kimliğinin ifꢀa edilmesi ve cezalandırılması konusunda ciddi

eksiklikleri bulunduğunu öne sürmektedir.

1. Genel ilkeler

AĐHS’nin 2. maddesi bir kiꢀi hayatını kaybettiğinde resmi bir soruꢀturmanın baꢀlatılmasını

zorunlu kılar. Böyle bir soruꢀturmanın asıl amacı bu hakkın güvence altına alındığı yasaların

etkili bir ꢀekilde uygulanmasını sağlamaktır. Bu amaçların gerçekleꢀtirilmesine olanak

tanıyan hangi tür soruꢀturma yöntemi olursa olsun, mağdurun yakınları bulunmasa da

yetkililer dikkatlerine sunulan bir durumu resen incelemek durumundadır (Bkz. Paul ve

Audrey Edwards-Birleꢀik Krallık).

Ölüm olayı ile ilgili yürütülen bir soruꢀturmanın etkili sayılabilmesi için sorumluların

kimliklerinin tespit edilmesine ve cezalandırılmasına imkân vermelidir (Bkz. Oğur-Türkiye

kararı, no: 21594/93). Bu noktada izlenen bu yöntemlerin sonucu değil, bunlara nasıl

ulaꢀıldığı önemlidir; yetkililer olaya iliꢀkin elde edilen delillere makul eriꢀimin sağlanması

için gerekli önlemleri almak durumundadır (Bkz. örneğin Salman-Türkiye kararı no:

21986/93, Tanrıkulu-Türkiye kararı, no: 23763/94 ve Gül-Türkiye kararı no: 22676/93, 14

Aralık 2000).

Maktulün ölüm nedeni hakkında ve sorumluların kimliklerinin tespitinde oluꢀabilecek her

türlü etkisizlik soruꢀturma kapsamına zarar verebilir (Bkz. Hugh Jordan-Birleꢀik Krallık no:

24746/94). Đvedilik ve makul düzeyde ihtimam da bu bağlamda önemlidir (Bkz. örneğin,

Mahmut Kaya-Türkiye kararı: 22535/93).

Kamuoyunun denetimi de mağdur yakınlarının yasal menfaatlerinin korunması için gerekli

önlemlerin alınması, yetkililerin dikkatine gelmesi açısından önemli bir unsurdur (Bkz.

örneğin, McKerr-Birleꢀik Krallık no: 28883/95).

Soruꢀturma ulusal mahkemeler önünde bir dizi takibatı baꢀlattığında, sürecin bütününde buna

yargı aꢀaması da dahil, yasa ile öngörülen yaꢀam hakkının korunmasındaki pozitif

yükümlülük hükümlerini karꢀılamalıdır (Bkz. Öneryıldız-Türkiye kararı, no: 48939/99).

Bununla birlikte,

Buna karꢀın, ulusal hukuk mercileri yaꢀam hakkına kastedildiğinde bunun hiçbir surette

cezasız kalmasına izin vermemelidir (Bkz. mutatis mutandis, Hugh Jordan kararı).

4

2. Mevcut duruma uygulanması

AĐHM, olayın meydana geldiği gün hemen yetkililerin harekete geçtiklerini hatırlatır:

jandarmalar ve Cumhuriyet Savcısı olay yerinde ilk tespitlerde bulunmuꢀlar, kanıtlar elde

edilen fiꢀek kovanlarına dayandırılmıꢀ, köy halkının ifadelerine baꢀvurulmuꢀ, olay yeri

krokisi ve fotoğrafları çekilmiꢀ–tüm köy halkının kullandıkları tüfeklerin birbirine benzer

olması nedeniyle-tüfeklere el konulmuꢀ, tamamlayıcı otopsi ve ölüm tutanağı

gerçekleꢀtirilmiꢀtir.

Tüfeklerin ön incelenmesinin ardından, A.O.G.’nin tüfeğinden çıkan barut kokusu nedeniyle

fiꢀekler karꢀılaꢀtırılmıꢀtır.

Takip eden günlerde Adli tıp kurumu’ndan maktulün vücudundan çıkan saçmaların, olay

yerinde bulunan fiꢀek kovanlarının ve A.O.G.’nin tüfeğinin balistik incelemesinin yapılması

istenmiꢀtir.

Yetkililer ölüm olayı karꢀısında gerekli tüm önlemleri alarak ivedilikle hareket etmiꢀ ve

soruꢀturma baꢀında hemen öngörülü davranmıꢀtır (Bkz. Hugh Jordan kararı ve Paul ve

Audrey Edwards kararı). Balistik incelemesinin ardından gerekli aramalar yapılmıꢀ, sonunda

pek çok kiꢀi sorgulanmıꢀ, A.O.G. kasten adam öldürme suçuyla adalet karꢀısına çıkarılmıꢀ,

adı geçen delil yetersizliğinden serbest bırakılmıꢀtır.

Soruꢀturmanın bu bölümü yetkililerin gerekli imtinanın gösterilmesi ve katil zanlısının tespit

edilmesi gibi soruꢀturma kapsamında almak durumunda oldukları önlemleri bütünüyle

karꢀılamaktadır (Bkz. Salman-Türkiye, Mahmut Kaya ve Oğur kararları).

AĐHM, A.O.G.’nin salıverilmesi konusuna yeniden dönecektir.

Kıbrısçık Cumhuriyet Savcısı 1997 yılında davayı yeniden ele almıꢀ, onlarca kiꢀiyi dinlemiꢀ,

dava dosyasında yer alan unsurları yeniden incelemiꢀ ve olay mahallinde bulunan fiꢀek

kovanlarının değerlendirilmesinde yanlıꢀlık yapıldığı sonucuna varmıꢀtır. Bunun üzerine on

iki mm. kalibrelik av tüfeği olan köylülere çağrı yapılmıꢀ, üç evde arama yapılmıꢀ ve elde

edilen iki tüfek ve bunlara ait mühimmat karꢀılaꢀtırılmıꢀtır.

AĐHM, soruꢀturmanın ardından takdire ꢀayan bir dizi çalıꢀma sonucunda yeni sanık A.N.’nin

kimliğinin tespit edildiğini ifade etmektedir. Ceza mahkemesi sanığın tutuklu yargılanması

için yeterli delil olmadığına itibar etmiꢀ, Cumhuriyet Savcısı soruꢀturmayı sürdürerek

mukayeseli atıꢀların yapılmasını, diğer görgü tanıklarının ifadelerine baꢀvurulmasını, baꢀka

tüfeklerin incelenmesini ve cinayet mahallinin gece aydınlatılarak incelenmesini talep

etmiꢀtir.

O halde, baꢀvuranın babasının öldürülmesini çevreleyen olaylar karꢀısında yetkili mercilerin

pasif bir tutum sergiledikleri söylenemez.

Geriye Cumhuriyet Savcısı’na ve baꢀvurana göre ilk balistik incelemesinde yapılan «ciddi

hatanın» bu cinayetin sorumlusunun ifꢀa edilmesine zarar verdiği hususunu incelemek

kalıyor.

AĐHM, 29 Kasım 1994 tarihli sözkonusu balistik incelemesinde Savcı’nın düꢀündüğünün

aksine fiꢀeğin tam olarak kalibresini bulmak amacının değil, on altı mm. kalibrelik fiꢀekle

5

kullanılmasının mümkün olabileceğinin öngörüldüğünü gözlemlemektedir. Zaten bu unsur bu

tüfeği bulunduran A.O.G.’nin adalet karꢀısına çıkarılıncaya dek öncelikli olarak yetkilileri on

altı mm. kalibrelik bir silahın bulunması için soruꢀturma baꢀlatılmasına götürmüꢀtür. Olay

günü aynı gün köydeki bütün tüfeklere el konulduğunu bunlar arasında A.T.’nin de tüfeğinin

yer aldığını ve daha sonra geri verildiğini tespit etmek gerekir. Zira önceki değerlendirmeden,

barut kokusundan dolayı çıplak gözle fiꢀek kovanlarına bakıldığı, bilhassa A.O.G.’nin tüfeği

olmak üzere diğer bütün tüfeklere el konulduğu sonucuna varılmalıdır. A.T.’nin tüfeği

diğerleri gibi hemen verilmemiꢀtir.

Sonuç olarak, ateꢀ edilmesinin ardından yirmi dört saat içinde incelenmesi gereken tüfek 29

Kasım 1994 tarihli balistik raporunda belirtildiği gibi yalnızca bu tüfeğin kullanılıp

kullanılmadığını saptamak içindir. Fakat, bu tüfeklerdeki yuvalar karakteristik izler

taꢀımadığından, cinayet yerinde bulunan kovanlar ve maktulün vücudundan çıkarılan

saçmaların birbirini tutup tutmadığını hiçbir balistik incelemesi ortaya koyamaz. Ağır ceza

mahkemesi ayrıca 11 Eylül 1997 tarihli karara atıfta bulunmaktadır.

AĐHM, bu hususun sorumlunun tespit edilmesinde hiçbir etkisinin olmadığı sonucuna

varmaktadır.

Đlki 1995, ikincisi 1997 yılında olmak üzere iki sanığın serbest bırakılması ile ilgili olarak

AĐHM, Sözleꢀme’nin baꢀvurana üçüncül kiꢀiler hakkında takibat baꢀlatma, mahkumiyet

talebinde bulunma ya da «kiꢀisel intikam» hakkını vermediğini ve Devlet’e her soruꢀturmayı

mahkumiyet ile sonuçlandırması zorunluluğunu getirmediğini hatırlatmaktadır (Bkz.

Öneryıldız kararı).

Yukarıda yapılan saptamalardan ve bu yönde alınan çeꢀitli önlemlerin değerlendirilmesinden

AĐHM, baꢀvuranın babasının ölü bulunması çerçevesinde yürütülen soruꢀturmanın AĐHS’nin

2. maddesinde yer alan zorunlulukları karꢀıladığı sonucuna varmaktadır. Bu nedenle mevcut

baꢀvuruda bu hükmün hiçbir ihlali bulunmamaktadır.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Baꢀvurunun kabuledilebilir olduğuna;

2. AĐHS’nin 2. maddesi’nin ihlal edilmediğine;

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3. maddesine

uygun olarak 20 Haziran 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.

6