C O N S E I L D E

L ' E U R O P E

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

HAYDAR KAYA - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:48387/99)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

8 KASIM 2005

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup

bazı ꢀekli düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine yapılan 48387/99 sayılı baꢀvurunun nedeni,

Türk vatandaꢀı Haydar Kaya’nın (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 19

Nisan 1999 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin (AĐHS)

34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Baꢀvuran, Đstanbul Barosu avukatlarından

K.T. Sürek tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

1942 doğumlu baꢀvuran, olayların meydana geldiği dönemde Emeğin Partisi’nin

Ankara Đl Baꢀkanı idi.

Baꢀvuran 27 Temmuz 1997 tarihinde basına ve kamuoyuna bir beyanatta bulunmuꢀtur.

Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Baꢀsavcısı 7 Ağustos 1997

tarihli iddianameyle Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 312. maddesi uyarınca, halkı, ırk ve bölge

ayrımı gözeterek kin ve düꢀmanlığa teꢀvik ettiği gerekçesiyle baꢀvuran aleyhinde ceza davası

açmıꢀtır.

DGM, 24 Kasım 1997 tarihli kararla TCK’nın 312§2 maddesi uyarınca baꢀvuranı iki

yıl hapis ve 1.720.000 TL para cezasına çarptırmıꢀtır. DGM, 647 sayılı Kanun’un 6. maddesi

uyarınca cezanın infazının ertelenmesine karar vermiꢀtir.

Baꢀvuran 28 Kasım 1997 tarihinde, temyiz baꢀvurusunda bulunmuꢀtur. Baꢀvuran

savunmasında, hakkında verilen mahkumiyet kararının ifade özgürlüğü hakkına haksız

müdahale oluꢀturduğunu ileri sürmektedir.

Yargıtay, 5 Mart 1998 tarihinde dosya üzerinden yaptığı inceleme sonucunda ilk

derece mahkemesi kararını onamıꢀtır.

Cumhuriyet Baꢀsavcısı 13 Ekim 1998 tarihinde Emeğin Partisi Genel Sekreteri’nden,

2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 11. maddesi uygulanarak baꢀvuranın partiden ihraç

edilmesini istemiꢀtir. 2 Kasım 1998 tarihinde Parti Đdare Kurulu baꢀvuranın partiden ihraç

edilmesine karar vermiꢀtir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 10. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuran, hakkında verilen mahkumiyet kararının ifade özgürlüğünü ihlal etmesinden

ꢀikayet etmektedir. Baꢀvuran bu bağlamda, AĐHS’nin 10. maddesini ileri sürmektedir.

AĐHM, dava konusu mahkumiyet kararının, 10§1 maddesinin güvence altına aldığı

baꢀvuranın ifade özgürlüğü hakkına müdahale oluꢀturmasının taraflar arasında ihtilaf konusu

olmadığını kaydetmektedir. Üstelik müdahalenin kanun tarafından öngörüldüğüne ve 10§2

maddesi bakımından, kamu düzeninin, milli güvenliğin ve Devlet’in toprak bütünlüğünün

korunması gibi yasal amaç güttüğüne itiraz edilmemektedir (Bkz. Yaꢀar Kemal Gökçeli, no:

27215/95 ve 36194/97, § 27, 4 Mart 2003). AĐHM, bu değerlendirmeyi benimsemiꢀtir. Buna

karꢀın uyuꢀmazlık, bu müdahalenin “demokratik bir toplumda gerekli” olup olmadığı

sorusuna dayanmaktadır.

AĐHS’nin 10§2 maddesi siyasi söylem ve umumi çıkar sorunları alanında ifade

özgürlüğüne kısıtlama getirmeye yer vermemektedir ( Bkz. Wingrove-Birleꢀik Krallık, 25

Kasım 1996 tarihli karar, 1996-V, s. 1957, § 58). Hükümet’in sahip olduğu baskın konum,

özellikle muhaliflerinin haksız eleꢀtiri ve saldırılarına cevap vermek için baꢀka yolların

bulunduğu durumlarda cezai hukuk yoluna baꢀvurmanın sınırlı tutulmasını zorunlu

kılmaktadır. Benzeri açıklamalar sonucunda yaptırım oluꢀturacak, uygun ve aꢀırıya

kaçmayan, gerekirse ceza alanında tedbirler almak, kamu düzeninin garantörleri olarak

Devlet’in yetkili mercilerinin elindedir (Bkz. Incal-Türkiye, 9 Haziran 1998 tarihli karar,

1998-IV, s. 1567, § 54). Son olarak, dava konusu sözler bir kimseye, Devlet’in temsilcisine ya

da halkın bir bölümüne yönelik ꢀiddet kullanmaya tahrik edici olduğu durumda, ulusal

merciler ifade özgürlüğü alanında müdahale etme gerekliliği hususundaki incelemede daha

geniꢀ bir takdir marjından faydalanmaktadırlar.

AĐHM, değerlendirmesinde baꢀvuranın basına ve kamuoyuna yaptığı beyanda

kullandığı terimlere büyük önem verecektir. Bu bağlamda AĐHM, göreceği davanın

bulunduğu koꢀulları ve özellikle terörle mücadeleye bağlı zorlukları gözönünde

bulundurmaktadır.

Ancak AĐHM, baꢀvuranın Emeğin Partisi’nin Ankara Đl Baꢀkanı olarak, Türk siyasi

yaꢀamındaki rolü çerçevesinde kendini ifade ettiğini ve dava konusu beyanın, içeriğinin

yanısıra kullanılan terimler bakımından siyasi bir konuꢀma ꢀeklinde olduğunu

gözlemlemektedir.

Baꢀvuran, Marksist söyleme ait kelimeler kullanarak, Devlet’in politikasını kınamakta,

“darbeci” ve “çete” olarak nitelendirdiği bazı siyasi ve askeri kiꢀilikleri suçlamaktadır.

Baꢀvuran son yıllarda Türkiye’nin Güneydoğusu’ndaki ꢀiddet olaylarının arttığını belirtmekte

ve yöneticilerin sosyal ve ekonomik programlarını eleꢀtirmektedir. Baꢀvuranın temel savı,

“iꢀçi, emekçi, ilerici ve demokratların” demokrasi ve özgürlük için ortak faaliyet yürütmek

amacıyla birleꢀmeleri gerektiğine dayanmaktadır.

AĐHM, yerel mahkemelerin aldığı kararlarda bulunan gerekçeleri dikkatle incelemiꢀ

ve bunların baꢀvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleyi haklı göstermek için yeterli

olmadığı sonucuna varmıꢀtır (Bkz. mutatis mutandis, Sürek-Türkiye (no:4), no: 24762/94,

§58, 8 Temmuz 1999). AĐHM, burada ꢀiddete teꢀvikten çok, ihtilafın taraflarından birinin

takındığı uzlaꢀmaz tutumun bir yansımasının sözkonusu olduğunu değerlendirmektedir.

AĐHM, geçmiꢀte halihazır davada olduğu gibi bir çok davada ortaya çıkan benzer

sorunları incelemiꢀ ve AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiği kanaatine varmıꢀtır (Bkz.

özelikle sözüedilen Ceylan, § 38, Öztürk-Türkiye, no: 22479/93, § 74, 1999-VI, sözüedilen

Đbrahim Aksoy, § 80 ve Kızılyaprak-Türkiye, no: 27528/95, § 43, 2 Ekim 2003). AĐHM,

içtihat kararları ıꢀığında mevcut davayı incelemiꢀ ve Hükümet’in, terörle mücadeleye bağlı

zorlukların haricinde sözkonusu durumu farklı bir sonuca ulaꢀtırabilecek ne bir olay ne de bir

argüman sunduğuna kanaat getirmektedir (Bkz. sözüedilen Incal, s.1568, §58).

Ayrıca AĐHM, baꢀvurana verilen iki yıl hapis ve 1.720.000 TL para cezasının

ağırlığını ortaya koymaktadır. Bunun yanısıra, mahkumiyeti sonucunda baꢀvuran, Emeğin

Partisi’nden ihraç edilmiꢀtir.

Sonuç olarak, baꢀvuran hakkında verilen mahkumiyet kararının hedeflenen amaçlarla

orantılı olmadığı, dolayısıyla “demokratik toplumda gerekli olmadığı” ortaya çıkmaktadır.

AĐHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. AĐHS’NĐN 6§1 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, kendisini mahkum eden DGM’nin, bünyesinde bir askeri hakim

bulundurması nedeniyle, kendisine hakkaniyete uygun yargılamayı güvence altına alan

“tarafsız ve bağımsız bir mahkeme” olamayacağını iddia etmektedir. Ayrıca, baꢀvuran

kendisine tebliğ edilmeyen Yargıtay Cumhuriyet Baꢀsavcısı tebliğnamesine hiçbir zaman

cevap verememiꢀ olmaktan ꢀikayetçi olmaktadır. Baꢀvuran AĐHS’nin 6§1 maddesini ileri

sürmektedir.

1. DGM’nin tarafsız ve bağımsız olması hakkında

AĐHM, bu durumda ortaya çıkan sorunlara benzer sorunları birçok kez irdelemiꢀ

AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiꢀtir (Bkz. sözüedilen Özel, §§33-34 ve 6

ꢁubat 2003 tarihli Özdemir-Türkiye kararı, no: 59659/00, §§35-36).

AĐHM, mevcut davayı incelemiꢀ ve Hükümet’in, sözkonusu durumu farklı bir sonuca

ulaꢀtırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna kanaat getirmiꢀtir. AĐHM, “milli

güvenliğe” iliꢀkin suçlardan DGM önüne çıkarılan baꢀvuranın, aralarında askeri hakimin de

bulunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan çekinmesinin anlaꢀılabileceğini, baꢀvuranın,

DGM’nin davanın içeriğine yabancı değerlendirmelere yönlendirilmiꢀ olabileceği yönünde

haklı bir endiꢀesi olabileceğini saptamıꢀtır. Böylece, bu mahkemenin tarafsızlığı ve

bağımsızlığı hakkında baꢀvuran tarafından duyulan ꢀüphelerin objektif olarak kanıtlandığı

değerlendirilebilir (sözüedilen Incal kararı, §72 in fine).

AĐHM, baꢀvuranı yargılayıp mahkum ettiği sırada DGM’nin, 6§1 maddesi uyarınca

tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı sonucuna varmaktadır.

2. Savcı tebliğnamesinin tebliğ edilmemesi hakkında

AĐHM, benzer davalarda, tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olduğu ortaya

konulan bir mahkemenin, her durumda, yargısına tabi kiꢀilere hakkaniyetli bir yargı

sağlayamayacağı hükmüne varıldığını hatırlatmıꢀtır.

AĐHM, baꢀvuranın tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından dinlenme hakkının

ihlal edildiği sonucuna vardığını gözönünde bulundurarak, AĐHS’nin 6. maddesine göre

yapılan diğer ꢀikayeti incelemeye gerek olmadığına kanaat getirmektedir (Bkz. diğerleri

arasında, 28 Ekim 1998 tarihli Çıraklar-Türkiye kararı, 1998-VII, §§ 44-45).

III. AĐHS’NĐN 11. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, mahkum edilmesinin ardından partiden ihraç edilmesinin, AĐHS’nin 11.

maddesinin ihlalini oluꢀturduğunu savunmaktadır.

AĐHM, baꢀvuranın partiden ihraç edilmesinin TCK’nın 312. maddesi uyarınca

mahkum edilmesinin doğrudan ve otomatik olarak ortaya çıkan bir sonucu olduğunu

kaydetmektedir (sözüedilen Ceylan, § 17).

AĐHM, AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiği sonucuna vardığını gözönünde

bulundurarak, sözkonusu ꢀikayeti ayrıca incelemeye gerek olmadığına kanaat getirmektedir.

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Baꢀvuran, 3.048 Euro tutarındaki manevi zararının telafi edilmesini istemektedir.

Hükümet aꢀırı bulduğu bu iddiaya itiraz etmektedir.

AĐHM, ilgilinin dava koꢀullarında bir takım sıkıntılar duyabileceğine kanaat

getirmektedir. AĐHM, manevi zarar altında istenilen rakamın tümünü kabul etmekte ve

baꢀvurana 3.048 Euro verilmesinin uygun olacağına kanaat getirmektedir.

AĐHM’ye göre, bir kiꢀi bu davada olduğu gibi AĐHS’nin gerekli kıldığı tarafsızlık ve

bağımsızlık koꢀullarını yerine getirmeyen bir mahkeme tarafından mahkum edildiğinde,

sözkonusu kiꢀinin isteği üzerine yeni bir davanın ya da yargılamanın yeniden baꢀlatılması,

tespit edilen ihlalin telafi edilmesi için ilke olarak en uygun yolu teꢀkil etmektedir (Öcalan-

Türkiye, no: 46221/99, § 210 in fine, AĐHM 2005-).

B. Masraf ve Harcamalar

Baꢀvuran, ulusal mahkemeler ve AĐHM önündeki yargılama amacıyla avukatının

yapmıꢀ olduğu çalıꢀma için 3.048 Euro istemektedir. Baꢀvuran ayrıca, yapılan masraf ve

harcamalar için 1.524 Euro istemektedir.

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.

Elinde bulunan unsurları ve konuya iliꢀkin içtihadını gözönünde bulundurarak AĐHM,

yapılan bütün masraflar için 3.000 Euro’nun makul olduğuna kanaat getirerek, bu miktarın

baꢀvurana ödenmesine hükmetmektedir.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı faiz oranının 3 puan fazlası uygulanacaktır.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME OYBĐRLĐĞĐYLE;

1. AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

2. Ankara DGM’nin tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olması nedeniyle AĐHS’nin 6§1

maddesinin ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 11. maddesine göre yapılan ꢀikayetin ayrıca incelenmesine gerek olmadığına;

4. a) Bu kararın, AĐHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in

baꢀvurana:

i. manevi tazminat için 3.048 Euro (üç bin kırk sekiz Euro)

ii. masraf ve harcamalar için 3.000 Euro (üç bin Euro)

iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapıldığı tarihe kadar, gecikme

faizi olarak Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eꢀit

oranda basit faizin uygulanmasına;

5. Hakkaniyete uygun tazminata iliꢀkin diğer taleplerin reddine karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 8 Kasım 2005 tarihinde, Đçtüzüğün 77.

maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.