CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

HALĐS DOĞAN - TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:4119/02)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

10 EKĐM 2006

Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek

olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 4119/02 baꢀvuru no’lu davanın nedeni, Türk

vatandaꢀı Halis Doğan’ın (Baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 23 ꢁubat

2001 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34.

maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Baꢀvuran, adli yardımdan faydalanarak, AĐHM

önünde Đstanbul Barosu avukatlarından Đ. Bilmez tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

1944 doğumlu baꢀvuran Đstanbul’da ikamet etmektedir.

Baꢀvuran, sahibi olduğu Özgür Bakıꢀ gazetesini 18 Nisan 1999- 23 Nisan 2000 tarihleri

arasında yayınlamıꢀtır.

Cumhuriyet Baꢀsavcısı, 3713 sayılı Kanun’un 5 ve 8§1 ve 2 ve Türk Ceza Kanunu’nun

36 ve 169. maddeleri uyarınca 16 Ağustos 1999 tarihinde sunduğu iddianameyle, 8 Temmuz

1999 tarihli 82 sayılı derginin 2 ve 3. sayfalarındaki Analiz baꢀlıklı sütundaki “Komplo’nun yeni

aꢀaması” ve “Doğum” baꢀlıklı iki makalenin yayınlanmasından dolayı mahkum edilmesini

isteyerek, basın yoluyla ayrımcı propaganda yaptığı gerekçesiyle baꢀvuran aleyhinde ceza davası

baꢀlatmıꢀtır.

Baꢀvuran, Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde yaptığı savunmasında konuya iliꢀkin

AĐHM içtihadına atıfta bulunarak, kendisine atılı suçun oluꢀmadığını ve sadece ifade

özgürlüğünü kullandığını savunmaktadır. Baꢀvuran kendisine atılı olayların ifade özgürlüğü

ıꢀığında incelenmesinin gerektiğini belirtmiꢀtir.

DGM, 17 ꢁubat 2000 tarihli kararla, 5680 sayılı Basın Kanunu’nun 16 ve 3713 sayılı

Kanun’un 8§2 maddeleri uyarınca, gazetenin sahibi olarak ve suç unsuru teꢀkil eden makaleleri

yayınlaması nedeniyle, baꢀvuranı 1.971.270.000 Türk Lirası (TL) para cezasına çarptırmıꢀtır.

DGM, 5680 sayılı Kanun’un ek 2. maddesi uyarınca, gazetenin altı gün süreyle yayınlanmasının

yasaklanmasına karar vermiꢀtir.

Baꢀvuran 18 ꢁubat 2000 tarihinde temyiz baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.

Yargıtay Cumhuriyet Baꢀsavcısı tebliğnamesi baꢀvurana tebliğ edilmemiꢀtir.

Yargıtay, 6 Temmuz 2000 tarihli kararla temyize gidilen kararı onamıꢀtır. Baꢀvuran bu

karardan 29 Ağustos 2000 tarihinde haberdar olmuꢀtur.

I. AĐHS’NĐN 6§1 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, Yargıtay Cumhuriyet Baꢀsavcısı tebliğnamesinin tebliğ edilmemesinden

ꢀikayetçi olmaktadır. Baꢀvuran AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir.

AĐHM, baꢀvuranın sunduğu ꢀikayete benzer bir ꢀikayeti incelediğini ve Cumhuriyet

Baꢀsavcısı görüꢀlerinin niteliğini ve yargılanan bir kimsenin bu görüꢀlere yazılı olarak cevap

verme olasılığının bulunmamasını gözönüne alarak, tebliğnamenin tebliğ edilmemesinden dolayı

AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiği sonucuna vardığını hatırlatır (Bkz. Göç-Türkiye, no:

36590/97, Abdullah Aydın-Türkiye (no: 2), no: 63739/00 ve Tosun-Türkiye, no: 4124/02).

AĐHM, iꢀbu davayı incelemiꢀ ve Hükümet’in bu durumda farklı bir sonuca ulaꢀılmasını

sağlayacak ne bir olay ne de argüman sunduğuna kanaat getirmektedir.

Dolayısıyla bu davada AĐHS’nin 6§1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. AĐHS’NĐN 10. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuran, cezaya mahkum edildiğinden dolayı, düꢀünce ve ifade özgürlüğü haklarının

ihlal edildiğini iddia etmektedir.

Hükümet, PKK liderinin yakalanmasına ve olaydan sonra Türkiye’de süregelen hoꢀgörü

havasına atıfta bulunarak, içerikleri bakımından dava konusu iki makalenin açık bir ꢀekilde terör

örgütü faaliyetlerini savunduğunu ve Kürt halkını ayrımcı eylemlerine devam etmeye çağırdığını

savunmaktadır. Yayınlanan sözler AĐHM içtihadının getirdiği sınırların ötesine geçmektedir.

Ulusal hakim, AĐHS’nin 10§2 maddesinin öngördüğü sınırlandırmalar uyarınca ifade

özgürlüğünün kullanılmasına yapılan müdahalenin gerekliliğini incelerken en geniꢀ takdir

payından faydalanmaktadır. Bu bağlamda bu makalelerin terör örgütü PKK’nın propagandasını

yaptığına kanaat getirmiꢀtir. Kanun tarafından öngörülen bu müdahale, ulusal güvenliği, toprak

bütünlüğünü ve kamu güvenliğini korumak amacıyla demokratik toplumda gerekli olan bir

tedbirdir.

Hükümet, bu makalelerin yayınlandığı zamanki koꢀulları gözönünde bulundurmak

gerektiğini savunmaktadır. Geneli itibariyle bu makaleler, PKK’nın terör eylemlerini Kürtlerin

ulusal bağımsızlığı için bir mücadele olarak tanıtma amacını gütmektedirler. Sözkonusu

makalelerin içeriklerinde, binlerce vatandaꢀın ölümüne sebep olan terör faaliyetlerinin Kürtlerin

bağımsızlığını kazanmaları için haklı gösterildiği mesajı verilmektedir. Hükümet, AĐHM

içtihadına atıfta bulunarak ve makamların ꢀiddeti arttırabilecek eylemlere karꢀı göstermeleri

gereken dikkat ve güvenlik alanlarında Türkiye’nin Güneydoğusunda hüküm süren durumun

hassasiyetini dikkate alarak, dava konusu müdahalenin ifade özgürlüğünü ihlal etmediğini

savunmaktadır.

Bu açıklamalar ıꢀığında ve bu dönemde Türkiye’nin bulunduğu özel koꢀulları dikkate

alarak ulusal makamlar, liderlerinin mahkum edilip cezaevine konulduğu terör örgütünü öven

benzeri yayınların, Türk toplumunda tansiyonu yükseltebileceğine kanaat getirmiꢀlerdir.

Baꢀvuranın para cezasına çarptırılması kamu düzenini koruma amacı ile orantılıdır.

Baꢀvuran bu argümanlara itiraz etmektedir. Sahibi olduğu gazetenin, halkı, kamuoyunu

ve Devlet’i bilgilendirme amacı vardı. Para cezasına çarptırılması ve gazetenin yayınlanmasının

yasaklanması izlenen amaçla orantısızdır.

AĐHM, baꢀvuranın cezaya mahkum edilmesinin AĐHS’nin 10§1 maddesinin koruduğu

ifade özgürlüğü hakkına müdahale oluꢀturduğuna tarafların itiraz etmediğini not etmektedir.

Ayrıca müdahalenin, kanun -3713 sayılı Kanun’un 8§2 ve 5680 sayılı Kanun’un 16. maddeleri-

tarafından öngörüldüğüne ve 10§2 maddesi uyarınca ulusal güvenliğin sağlanması ve toprak

bütünlüğünün korunmasının yanısıra, düzenin korunması ve suçun önlenmesi gibi birçok

amaçlar güttüğüne de itiraz edilmemektedir (Bkz. Baran-Türkiye, no: 48988/99). AĐHM, bu

değerlendirmeyi benimsemiꢀtir.

Buna karꢀın taraflar arasındaki uyuꢀmazlık, müdahalenin “demokratik toplumda gerekli

olup olmadığı” hususuna dayanmaktadır. AĐHM, özellikle Halis Doğan-Türkiye (no: 75946/01),

Yalçın Küçük-Türkiye (no: 28493/95), Zana-Türkiye (25 Kasım 1997) ve Sundey Times-Birleꢀik

Krallık (no:1) (26 Nisan 1979) kararlarında belirttiği gibi, 10. maddeye iliꢀkin içtihadından çıkan

temel ilkeleri hatırlatmaktadır.

AĐHM, Özgür Bakıꢀ gazetesinin sahibi olarak, lideri Abdullah Öcalan’ın

yakalanmasından sonra PKK’nın mücadele yürütmesi gerektiği hakkındaki “Komplo’nun yeni

aꢀaması” ve “Doğum” baꢀlıklı makalelerin yayınlanması nedeniyle, basın yoluyla bölücü

propaganda yaptığı gerekçesiyle baꢀvuranın mahkum edildiği sonucuna varmıꢀtır. AĐHM,

sözkonusu müdahalenin, bu durumda gazete gibi demokratik toplumda güncel konulara iliꢀkin

basında yer alan yayınlar temel rolü gözönünde bulundurularak incelenmesi gerektiğini

hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında, Yalçın Küçük, § 38, Okçuoğlu-Türkiye, n^o24246/94, 8

Temmuz 1999, Sürek-Türkiye (n^o4), n^o24762/94, 8 Temmuz 1999, Lingens-Avusturya, 8

Temmuz 1986 tarihli karar ve Fressoz ve Roire-Fransa, n^o29183/95). Devlet’in terör tehdidine

karꢀı milli güvenlik ya da ülke bütünlüğü gibi yaꢀamsal çıkarlarının korunması veya düzenin

korunması ya da suçun önlenmesi amacıyla belirlenen sınırları aꢀmaması gerekse de, kamuoyunu

bölen sorunlar da dahil olmak üzere siyasi sorunlar hakkında bilgi ve görüꢀ bildirme görevi

basının üzerine düꢀmektedir. Basının bilgi yayma görevine, halkın haber alma hakkı

eklenmektedir. Bilgi alma özgürlüğü, halka, kendisini yönetenlerin fikir ve tutumlarını tanımak

ve değerlendirmek için en iyi yollardan birini sunmaktadır (Bkz, mutatis mutandis, Lingens,

s. 46,).

Bu davada AĐHM, makalelerde kullanılan terimlere ve yayınlandıkları bağlama önem

vermiꢀtir. Bu bağlamda, göreceği davanın bulunduğu koꢀulları ve özellikle terörle mücadeleye

bağlı zorlukları gözönünde bulundurmaktadır (Bkz. Đbrahim Aksoy-Türkiye, n^os28635/95,

30171/96 et 34535/97 ve Incal-Türkiye, 9 Haziran 1998 tarihli karar).

Sözkonusu iki makale yoluyla gazete, yasadıꢀı silahlı örgüt PKK’nın yürüttüğü yeni

mücadele hakkında görüꢀ bildirmektedir. Makalelerde kullanılan bazı sözler, ne Kürt

probleminin barıꢀ yoluyla çözümüne çağrı konuꢀması, ne sosyal, kültürel ve tarihi olaylar

hakkındaki saptamalar olarak görülebilir. AĐHM, “aksine (ꢀimdi) ulusal seferberlik zamanıdır.

Eğer bütün güçler, yetenekler ve olanaklar faaliyete geçmezse, ne zaman faaliyete geçecekler?

Kürtlerin hatıralarında ve kültürlerinde “onur günü” kavramı vardır. Đꢀte bugün onur gününden

daha farklı bir gün sözkonusudur.” Ve hatta “durum böyle iken, bizim tek garantimiz, tam bir

özgürlük kazanmak için her türlü fedakarlığı yapmaya ve 21. yüzyılın esaret zincirlerini kırmaya

hazır olan halkımızın isteğidir. Bu bizim özgürlük mücadelemizi parlayan bir aꢀamaya taꢀıyacak

öncü politikamızdır. Gerçek fedakarlığı gösteren ꢀahinlerimiz.” Makalelerin genel içeriği,

ꢀiddete, silahlı mücadeleye ya da ayaklanmaya teꢀvik edici olarak değerlendirilebilir. Bu da

AĐHM’nin gözünde bulundurması gereken önemli bir unsurdur (Bkz. mutatis mutandis, Müslüm

Gündüz-Türkiye (karar), n^o59745/01, 13 Kasım 2003 ve Zana, § 60). Bu sözler Abdullah

Öcalan’ın yakalanmasından sonra bir gazetede yayınlanan iki makaleden alınmıꢀtır ve içerik

olarak, Kürtlerin davasını savunanları ꢀiddete teꢀvik etmektedir. Böyle bir bağlamda,

makalelerin Güneydoğu Anadolu bölgesinde ꢀiddeti arttırıcı nitelikte olduğunu tespit etmek

yanlıꢀ olmaz. Bu bakımdan AĐHM, baꢀvuranın mahkum edilme gerekçelerinin, baꢀvuranın ifade

özgürlüğüne müdahaleyi haklı göstermek için yeterli ve yerinde olduğuna hükmetmektedir.

AĐHM sadece “bilgi” ya da “fikirlerin” çatıꢀmasının, ꢀaꢀırtmasının ya da endiꢀeye yol açmasının,

benzeri bir müdahaleyi haklı göstermeye yetmeyeceğini hatırlatmaktadır. Ancak bu durumda

ꢀiddet yanlısı bir kıꢀkırtma sözkonusudur.

AĐHM için, sözkonusu makalelerin ꢀiddeti övücü ve savaꢀa ya da en azından silahlı

eylemlerin yeniden baꢀlatılmasına çağrı yapar nitelikte olduklarının düꢀünülebileceği açıkça

ortadadır. Makaleler, PKK’nın fikirleriyle bağdaꢀmakta ve Türk Devleti’ne karꢀı silahlı gücün

kullanılmasına çağrı yapmaktadır. Kullanılan ifadeler, içgüdüleri uyandırıcıdır ve ꢀiddet yoluyla

ifade edilen daha önce zihinlere yerleꢀmiꢀ önyargıları güçlendirmektedir. Oysa AĐHM,

makamların 1985 yılından bu yana, güvenlik güçleri ile PKK üyeleri arasında, kasıp kavuran,

birçok insanın ölümüne ve dolayısıyla bölgenin büyük bir kısmında olağanüstü hal ilan

edilmesine neden olan ciddi çatıꢀmaların yaꢀandığı Güneydoğu bölgesinde güvenlik konusunda

hüküm süren durumu tırmandıracak nitelikte eylem ya da sözler konusundaki endiꢀelerinin

farkındadır (Zana). Bu bağlamda, okuyucu ꢀiddete baꢀvurmanın saldırgana karꢀı gerekli olan ve

haklı gösterilen, kendini savunma yolu olduğu fikrine kapılmaktadır (Bkz. Sürek-Türkiye (n^o1),

n^o26682/95 ve Sürek-Türkiye (n^o3), n^o24735/94).

Baꢀvuran makalelerde ifade edilen görüꢀleriyle bağdaꢀtırılmasa da, kendisinin yazarlara

ꢀiddeti ve kini körüklemeye yönelik destek sağlamadığı söylenemez. Baꢀvuran gazetenin sahibi

olarak, çatıꢀma ve tansiyonun bulunduğu durumlarda artan bir öneme sahip olan bilgi toplanması

ve halka bilgi verilmesi görevi sırasında gazeteci ve yazı iꢀleri müdürlerinin aldıkları “görev ve

sorumluluklarını” paylaꢀmaktadır (Sürek (n^o1), Betty Purcell ve diğerleri-Đrlanda, n^o15404/89).

Bu bağlamda AĐHM, baꢀvurana gazetenin sahibi olarak verilen para cezasının “zorunlu

bir sosyal ihtiyaca” cevap vermiꢀ olduğunun makul olarak düꢀünülebileceği ve baꢀvuranın

mahkumiyetini açıklamak için makamların ileri sürdükleri gerekçelerin “uygun ve yeterli”

olduğu sonucuna varmaktadır.

Böyle bir durumda ulusal makamların faydalandıkları takdir marjı gözönüne alındığında,

sözkonusu müdahale, AĐHS’nin 10§2 maddesi uyarınca güdülen meꢀru amaçlarla orantılıdır.

Dolayısıyla AĐHS’nin 10. maddesi ihlal edilmemiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

Baꢀvuran, kendisine gönderilen 10 Mart 2006 tarihli mektupta, AĐHS’nin 41. maddesi

uyarınca her türlü adil tazmin talebinin esasa dair yazılı görüꢀlerde dile getirilmesi gerektiği

hükmünü düzenleyen Đçtüzüğün 60. maddesine dikkat çekilse de, kabuledilebilirlik kararından

sonra hiçbir adil tazmin talebinde bulunmamıꢀtır. Ayrıca baꢀvuran, masraf ve harcama adı

altında hiçbir talepte bulunmazken, AĐHM, adli yardım adı altında kendisine ödenen miktarın

masraf ve harcamalarını yeteri kadar karꢀıladığına kanaat getirmektedir. Dolayısıyla AĐHM,

baꢀvurana adil tazmin ödenmesinin gerekli olmadığına kanaat getirmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

2. AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edilmediğine karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 10 Ekim 2006 tarihinde, Đçtüzüğün 77.

maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.