CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

HALĐS DOĞAN VE DĐĞERLERĐ- TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no:50693/99)

NĐHAĐ KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

10 Ocak 2006

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup bazı

ꢀekli düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan (50693/99) baꢀvuru no’lu davanın nedeni, bu

ülke vatandaꢀı Halis Doğan, Cihan Çapan, Hasan Deniz, Kadri Kaya, Mehmet Zeynettin

Unay, Varlık Özmenek, Ragıp Zarakolu, ve Zeynep Tosun’un (baꢀvuranlar) Avrupa Đnsan

Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 10 Ağustos 1999 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları

Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ oldukları baꢀvurudur.

Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi önünde Đstanbul Barosu avukatlarından

Ö. Kılıç tarafından temsil edilmektedir.

Baꢀvuranlar sırasıyla 1944, 1977, 1974, 1958, 1956, 1943, 1948 ve 1973 doğumludur.

Kadri Kaya Diyarbakır’da, Varlık Özmenek Ankara’da ve diğer baꢀvuranlar Đstanbul’da

ikamet etmektedir. Olayların geçtiği dönemde Halis Doğan, merkezi Đstanbul’da bulunan

Özgür Bakıꢀ gazetesinin sahibidir. Cihan Çapan, Hasan Deniz ve Zeynep Tosun ise yayından

sorumludur. Kadri Kaya gazetenin Diyarbakır temsilcisi, Mehmet Zeynettin Unay gazetenin

teknik sorumlusu, Varlık Özmenek yayın yönetim kurulu üyesi ve Ragıp Zarakolu ise yayın

müdürüdür.

Özgür Bakıꢀ gazetesi, 24 Ekim 1998 tarihinde faaliyetlerine son veren Ülkede Gündem

gazetesinin yerine, Birleꢀik Basın Dağıtım ꢀirketi tarafından 23 Nisan 1999 tarihinden itibaren

yayımlanmaya baꢀlamıꢀtır. 27 Nisan 2000 tarihinden itibaren ise Özgür Bakıꢀ gazetesinin

yerini 2 Binde Yeni Gündem gazetesi almıꢀtır.

OHAL Bölge Valiliği, 7 Mayıs 1999 tarihinde, 2935 Sayılı Kanun’nun 11 e) maddesi

ve 285 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 7. maddesi uyarınca, Özgür Bakıꢀ gazetesinin

Diyarbakır, Hakkâri, Siirt, ꢁırnak, Tunceli ve Van illerinde dağıtımının yasaklanması

yönünde bir karar almıꢀtır. 7 Mayıs 1999 tarihinden itibaren, bu gazetenin satıꢀı ve dağıtımı

bu bölgede yasaklanmıꢀtır.

Belirtilmeyen bir tarihte bu karar Birleꢀik Basın Dağıtım ꢀirketine bildirilmiꢀtir.

HUKUK AÇISINDAN

I. KABULEDĐLEBĐLĐRLĐK

Hükümet, baꢀvuranlardan Kadri Kaya ve Mehmet Zeynettin Unay’ın, davanın hiçbir

safhasında, dava konusu eksiklik ya da eylemle ilgili olarak doğrudan ilgili olmadıkları

dikkate alındığında, AĐHS tarafından güvence altına alınan hakların ihlal edilmesi nedeniyle

mağdur olduklarını iddia edemeyeceklerini belirtmektedir. Kadri Kaya gazetenin Diyarbakır

temsilcisi, Mehmet Zeynettin Unay ise gazetenin Đstanbul teknik sorumlusudur.

Kadri Kaya, dava konusu önlemin gazetenin temsilcisi olarak yerine getirdiği görev

ꢀeklini etkilediğini, gazetenin bölgede yayınlanmasının yasaklanmasının ardından, mesleğini

icra etmesinin ve gazetenin merkezini olaylardan haberdar etmesinin mümkün olmadığını ileri

sürmektedir.

Mehmet Zeynettin Unay, gazetenin ekonomik ve teknik sorumlusu olmasının yanı

sıra, yayınlanması ile ilgili olarak faaliyetlere de katıldığını belirtmektedir.

Bu iki baꢀvuran, bu bilgilerle doğrudan ilgilenen bölge sakinlerini bilgilendirme

haklarına müdahale edildiğinden, bu noktada mağdur olduklarını belirtmektedirler.

2

AĐHM, bir kimsenin AĐHS ile güvence altına alınan haklarını kullanırken yapılan bir

müdahaleyi oluꢀturan olgulardan doğrudan etkilenmiꢀ olması halinde, haklı olarak “mağdur”

olduğunu iddia edebileceğini hatırlatmaktadır (Bkz., Tanrıkulu, Kaya, Çetin ve Diğerleri-

Türkiye, (karar) no: 40150/98, 40153/98, 40160/98, 6 Kasım 2001, ve bu kararda dile getirilen

içtihat).

AĐHM, AĐHS’nin l’actio popularis’e imkan vermediğini, bir kiꢀinin kiꢀisel baꢀvuru

yapabilmesi için, Sözleꢀmeci Devlete yüklenebilir bir yetersizlik ya da eylem nedeniyle,

AĐHS’nin ihlal edilmesiyle doğrudan ya da dolaylı olarak mağdur olduğunu makul bir ꢀekilde

ifade etmesi gerektiğini hatırlatmaktadır. Gazete sahibi, yayın sorumlusu, yayın kurulu üyesi,

yayın müdürü olan diğer baꢀvuranların aksine, Kadri Kaya gazetenin temsilcisi ve Mehmet

Zeynettin Unay ise gazetenin teknik sorumlusuydu. O halde bunların temel görevlerinin

bilgilerin iletilmesi olduğu ve doğrudan ilgili oldukları kanıtlanmamıꢀtır. Bu kiꢀilerin,

gazetenin diğer bütün çalıꢀanları gibi, alınan tedbir nedeniyle dolaylı olarak etkilenmiꢀ

olmaları, AĐHS’nin 34. maddesi uyarınca “mağdur” olarak nitelendirilmeleri için yeterli

olmamaktadır.

Sonuç olarak Kadri Kaya ve Mehmet Zeynettin Unay tarafından yapılan baꢀvurunun

AĐHS’nin 35 §§ 3 ve 4. maddeleri uyarınca dayanaktan yoksun olduğu gerekçesiyle

reddedilmesi gerekmektedir.

Geri kalan kısmı içinse, AĐHM ꢀikayetlerin AĐHS’nin 35 § 3 maddesi uyarınca açıkça

dayanaktan yoksun olmadığını ve baꢀka hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi bulunmadığını

gözlemlemektedir. Dolayısıyla bu ꢀikayetlerin kabuledilebilir bulunması uygun olacaktır.

II. AĐHS’NĐN 10. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar, Özgür Bakıꢀ gazetesinin, 7 Mayıs 1999 tarihinde OHAL Valisi tarafından

Olağanüstü Hal Bölgesi’nde dağıtımının yasaklanmasıyla, ifade ve bilgi ulaꢀtırma

özgürlüklerine haksız bir müdahale yapıldığından ꢀikayetçi olmaktadırlar. Bu itibarla

AĐHS’nin 9., 10., 17., 18., ve 14. maddelerine atıfta bulunmaktadırlar. AĐHM bu ꢀikayetleri

AĐHS’nin 10. maddesi çerçevesinde incelemeye karar vermiꢀtir.

Hükümet AĐHS’nin 10. maddesiyle güvence altına alındığı biçimiyle, ifade

özgürlüğünün mutlak olmadığını, bu maddenin 2. paragrafı ile öngörülen sınırlamaların

mevcut olmasının mümkün olduğunu belirtmektedir. Bu itibarla, gazetenin dağıtılmasının

terör olayları nedeniyle hassas bir ortamın oluꢀtuğu bir bölgede yasaklandığına dikkati

çekmekte, gazetede yayımlanan makalelerin halkı tahrik etme ya da terör olaylarını haklı

gösterme eğiliminde olduğunu ve bu makalelerin bölgedeki kamu düzenini etkileyebileceğini

belirtmektedir. Hükümet, terör örgütlerinin devam etmesine katkısı bulunan sosyal etkileri aza

indirgeme görevinin, yerel makamlara ait olduğunu ifade etmektedir.

Terörle mücadelenin gerekliliğine dikkat çeken Hükümet, terör nedeniyle toprak

bütünlüğünün tehlikede olduğu durumlarda AĐHS’nin 10. maddesinin, Sözleꢀmeci Devletlere

geniꢀ bir takdir payı sağladığının altını çizmektedir. AĐHS organlarının içtihatlarını hatırlatan

Hükümet, toprak bütünlüğünün ve kamu düzeninin korunması konusunda ortaya çıkan

zorluklar dikkate alındığında, terör olaylarının olası etkilerini değerlendirme konusunda ulusal

makamların konuya vakıf olmada AĐHM’den daha yetkin olduklarını açıklamaktadır. Ayrıca,

Türkiye’nin içinde bulunduğu hassas dönemlerde, kontrol altına alınamayacak tepkilere sebep

3

olabilecek durumlar sözkonusu olduğunda AĐHM’nin davanın genelini değerlendirmeye

alması gerektiğini de belirtmektedir.

Baꢀvuranlar Hükümet’in argümanlarına karꢀı çıkmakta ve dava konusu müdahalenin

fikir ve düꢀüncelerini açıklama özgürlüklerine açıkça bir müdahale teꢀkil ettiğini ileri

sürmektedirler.

Baꢀvuranlara göre, yasaklama kararı kamu düzeninin korunması ile açıklanamaz.

Dava konusu önlemlerin alındığı sırada, gazetede yayımlanan makalelerin kamu düzeni için

bir tehdit oluꢀturmadığını ifade etmektedirler.

AĐHM, Özgür Bakıꢀ gazetesinin, 7 Mayıs 1999 tarihinde OHAL Bölge Valisi

tarafından 2935 sayılı Kanun’nun 11 e) maddesi ve 285 sayılı Kanun Hükmünde

Kararname’nin 7. maddesi uyarınca, OHAL bölgesinde dağıtımının yasaklanması kararının

Sözleꢀme’nin 10 § 1 maddesi ile güvence altına alınan ifade özgürlüğü hakkına yönelik bir

müdahale teꢀkil ettiği hususunun taraflar arasında bir ihtilafa yol açmadığını not etmektedir.

AĐHS’nin 10 § 2 maddesi uyarınca müdahalenin yasa ile öngörüldüğüne ve toprak

bütünlüğünün korunması gibi meꢀru bir amaç güttüğüne yönelik bir itirazda da

bulunulmamıꢀtır (Bkz. Çetin ve Diğerleri-Türkiye, no: 40153/98 ve 40160/98, §§ 41-47,

CEDH 2003-III). AĐHM bu değerlendirmeyi kabul etmektedir. Bu durumda anlaꢀmazlık,

müdahalenin “demokratik bir toplumda gerekli” olup olmadığı sorusuna dayanmaktadır.

AĐHM daha önce bu davanınkine benzer soruları gündeme getiren baꢀka davalar da

incelemiꢀ ve AĐHS’nin 10. ya da 11. maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıꢀtır (Bkz.

özellikle Çetin ve Diğerleri, adıgeçen, Güneri ve Diğerleri-Türkiye, no: 42853/98, 43609/98

ve 44291/98, 12 Temmuz 2005, ve Yeꢀilgöz-Türkiye, no: 45454/99, 20 Eylül 2005).

AĐHM, OHAL’ e iliꢀkin 2935 sayılı Kanun’nun 11 e) maddesinin ve 285 sayılı Kanun

Hükmünde Kararname’nin 7. maddesinin, bölgenin kamu düzenini tehdit edebileceği, bölge

halkını tahrik edebileceği ya da bölgede yürütülen faaliyetlerin yanlıꢀ bir ꢀekilde aktarılması

sebebiyle güvenlik güçlerinin görevlerini yerine getirmesine engel teꢀkil edebileceği

düꢀünüldüğünde, Valiye her türlü yazılı belgenin dağıtımını ve dolaꢀımını yasaklama yetkisi

verdiğini not etmektedir. Bu maddeler, yayınların ulaꢀımı ya da dağıtımı ile ilgili olarak idari

yasak getirme konusunda OHAL Valisine geniꢀ imtiyazlar tanımaktadır.

Bu türden kısıtlamalar mutlak olarak AĐHS ile bağdaꢀmaz değildir. Bununla birlikte,

yasağın sınırının belirlenmesi ve olası suistimallere karꢀı adli denetimin etkili olması

hususunda yasal bir çerçevede yer almaları gerekmektedir. AĐHM, sözkonusu maddelerin

OHAL Bölge Valisine bu yetkileri tanıdığı sürece, bu düzenlemenin uygulanması konusunun

her türlü adli denetimden yoksun kaldığını gözlemlemektedir. Bu türden bir denetimin

olmayıꢀı, baꢀvuranları olası suiistimalleri önleme konusunda yeterli güvencelerden mahrum

bırakmaktadır (Çetin ve diğerleri, adıgeçen, §§ 61 ve 66).

AĐHM incelemesine sunulan olayı çevreleyen koꢀulları, özellikle de terörle

mücadeleye bağlı olarak ortaya çıkan zorlukları göz önünde bulundurmaktadır. Terör

eylemleri nedeniyle sözkonusu bölgede hüküm süren siyasi atmosfer önem arz etmektedir.

Bununla birlikte, yasaklama kararının gerekçelendirilmediğini belirtmek yerinde olacaktır

(Çetin ve Diğerleri, adıgeçen, §63). Ayrıca, sözkonusu gazetenin yasaklanmasını haklı

kılacak, ꢀiddet ve demokrasinin reddi düꢀüncesini yayabileceği ya da zararlı etkilerinin

4

bulunduğunu ortaya koyabilecek bir unsur bulunmamaktadır (Bkz., mutatis mutandis, Güneri

ve Diğerleri, adıgeçen, § 79).

Yukarıda yer alan değerlendirmeler ıꢀığında, AĐHM dava konusu yasaklama kararının

“demokratik toplumda gerekli” olduğunun düꢀünülemeyeceğine karar vermiꢀtir.

Sonuç olarak AĐHS’nin 10. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 13. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar, Olağanüstü Hal Bölge Valiliği’nin Özgür Bakıꢀ gazetesi aleyhine aldığı

karara karꢀı itiraz yolu bulunmayıꢀından ꢀikayetçi olmakta ve AĐHS’nin 6., 13. ve 14.

maddelerine atıfta bulunmaktadırlar. AĐHM bu ꢀikayetleri 13. madde kapsamında incelemeye

karar vermiꢀtir.

Hükümet dava konusu yasaklama kararının terör tehdidinin var olduğu bir acil durum

genelinde değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmektedir. 285 sayılı Kanun Hükmünde

Kararname’nin 7. maddesi, OHAL Bölge Valisine ulusal makamların takdir yetkisi

çerçevesinde bu türden istisnai önlemler almasına imkan vermektedir.

Baꢀvuranlar bu iddialara karꢀı çıkmakta ve Olağanüstü Hal Bölge Valiliği tarafından

alınan kararlara itiraz edilemediğini hatırlatmaktadırlar.

AĐHM, AĐHS’de yer alan hak ve özgürlükler iç hukukta ne ꢀekilde tanınmıꢀ olursa

olsun, Sözleꢀme’nin 13. maddesinin, bu hak ve özgürlüklerden iç hukukta yararlanılmasını

sağlayacak yolların varlığını güvence altına aldığını hatırlatır. Sözkonusu hüküm, AĐHS’ye

dayalı “savunulabilir bir ꢀikayetin” içeriğinin incelenmesini ve uygun bir telafinin

sunulmasını sağlayacak bir iç hukuk yolunu zorunlu kılmaktadır (Bkz., diğerleri arasında,

Kulda-Polonya [GC], no: 30210/96, § 157, CEDH 2000-XI). AĐHS’nin 13. maddesinden

doğan yükümlülüğün kapsamı, baꢀvuranın Sözleꢀme uyarınca yaptığı ꢀikayetin niteliğine

bağlı olarak değiꢀmektedir. Bununla birlikte bu maddenin gerektirdiği baꢀvuru yolu hukuken

olduğu kadar pratikte de “etkili” olmalıdır (Bkz., örneğin, Đlhan-Türkiye [GC], no: 22277/93,

§ 97, CEDH 2000-VII).

AĐHM’nin daha önce de gözlemlediği gibi, bu alanda her türlü idari denetimin

bulunmayıꢀı AĐHS’nin 13. maddesi uyarınca baꢀvuranları yeterli güvencelerden yoksun

bırakmıꢀtır.

Sonuç olarak AĐHM, OHAL Valiliği tarafından alınan karara itiraz edebilmek için iç

hukuk yolunun bulunmayıꢀından dolayı, AĐHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğini

düꢀünmektedir.

IV. AĐHS’NĐN 7. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar, yasalara uygun ꢀekilde gazete yayımladıklarını ve OHAL bölgesinde

dağıtımın yasaklanması kararının gerekçesinin bulunmamasının, cezaların yasallığı ilkesine

aykırı olduğunu iddia etmektedirler. Bu itibarla AĐHS’nin 7. maddesine atıfta

bulunmaktadırlar.

5

AĐHS’nin 10. maddesine iliꢀkin kararı dikkate alındığında, AĐHM AĐHS’nin 7.

maddesine iliꢀkin ꢀikayetin ayrıca incelenmesine gerek olmadığına karar vermiꢀtir.

V. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

AĐHS’nin 41. maddesinde belirtilen unsurlar.

A. Tazminat

Halis Doğan OHAL Bölge Valiliği tarafından alınan karar nedeniyle mesleki kaybının

olduğunu belirtmekte ve 157.000 Euro (yüz elli yedi bin) maddi tazminat talep etmektedir.

Cihan Çapan, Hasan Deniz, Varlık Özmenek, Ragıp Zarakolu ve Zeynep Tosun adlı

baꢀvuranların her biri de maddi tazminat olarak 2.000 Euro (iki bin) talep etmektedir.

Baꢀvuranlar ayrıca Halis Doğan 5.000 Euro ve diğerlerinden her biri de 3.000 Euro olmak

üzere manevi tazminat talep etmektedirler.

Hükümet bu taleplere karꢀı çıkmaktadır.

Mesleki gelir kaybı ile ilgili olarak AĐHM, AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edilmesinin

tespiti ile mesleki gelir kaybı arasında doğrudan bir nedensellik bağı bulunmadığını

gözlemlemektedir. Sonuç olarak, bu talebi haklı bulmamaktadır. Buna karꢀılık, manevi

tazminat konusunda, baꢀvuranların ihlalin tespit edilmesiyle telafi edilemeyecek bir üzüntü

yaꢀadıklarını düꢀünmektedir. AĐHM AĐHS’nin 41. maddesi uyarınca ve hakkaniyete uygun

olarak Halis Doğan, Cihan Çapan, Hasan Deniz, Varlık Özmenek, Ragıp Zarakolu ve Zeynep

Tosun’un her birine 2.000 Euro (iki bin) ödenmesinin uygun olduğuna karar vermiꢀtir.

B. Masraf ve Harcamalar

Baꢀvuranlar, AĐHM nezdinde yaptıkları masraf ve harcamalar için 5.110 Euro (beꢀ bin

yüz on) talep etmektedirler.

Hükümet AĐHM’den bu talebi reddetmesini istemektedir.

AĐHM hakkaniyete uygun olarak baꢀvuranlara toplu olarak 2.000 Euro ödenmesinin

uygun olacağına karar vermiꢀtir.

C. Gecikme Faizi

Gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına

uyguladığı faiz oranına üç puan eklenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Kadri Kaya ve Mehmet Zeynettin Unay tarafından yapılan baꢀvurunun

kabuledilemez, geri kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna;

2. AĐHS’nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

3. AĐHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğine;

6

4. AĐHS’nin 7. maddesine dayanan ꢀikayetin ayrıca incelenmesine gerek olmadığına;

5. a) AĐHS’nin 44§2. maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet

tarafından,

i. manevi tazminat için baꢀvuranlardan her birine (Halis Doğan, Cihan Çapan,

Hasan Deniz, Varlık Özmenek, Ragıp Zarakolu ve Zeynep Tosun) 2.000 Euro

ödenmesine;

ii. masraf ve harcamalar için baꢀvuranlara toplu olarak 2.000 Euro

ödenmesine;

iii. yukarıdaki miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar

Hükümet tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç

puan fazlasına eꢀit oranda faiz uygulanmasına;

6. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine,

karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2 ve 3

maddesine uygun olarak 10 Ocak 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.

7