CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi Kararı

HALĐT DĐNÇ VE DĐĞERLERĐ/Türkiye Davası

Baꢀvuru No:32597/96

Strazburg

19 Eylül 2006

OLAYLAR

Baꢀvuranların oğulları ve kardeꢀleri olan Rıdvan Dinç, Kırıkhan Beꢀinci Hudut

Bölüğü Komutanlığı’nda Piyade Uzman Çavuꢀ olarak görev yapmaktaydı. Rıdvan Dinç, 15

Mayıs 1994 gecesi, Türkiye-Suriye sınırında yapılan devriye sırasında birlikte nöbet tuttuğu

çavuꢀ A.A. tarafından vurularak öldürülmüꢀtür. Bir grup kaçakçının yasadıꢀı yollarla sınırdan

geçmeye çalıꢀtığı sırada ateꢀ açılmıꢀtır.

1. 15 Mayıs 1994 Gecesinden Önceki Koꢀullar

Olay gününden bir önceki gün Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç ve Çavuꢀ A.A. birlikte

nöbet tutmuꢀlardır. Sınırdan yasadıꢀı yoldan geçiꢀ olabileceğinden haberdar edilen Rıdvan

Dinç ve A.A. pusuya yatmıꢀlardır. O esnada A.A., kendisini geçiꢀ yerinin görülmesinin

mümkün olmadığı bir bölgeye yerleꢀtirmek isteyen Rıdvan Dinç’in çeliꢀkili tutumunu fark

etmiꢀtir. O gece hiçbir yasadıꢀı geçiꢀ olmamıꢀ ve sözkonusu kiꢀiler Karakollarına geri

dönmüꢀlerdir.

Geri döndüklerinde Çavuꢀ A.A. Uzman Çavuꢀ hakkındaki endiꢀelerini ve bu kiꢀinin

kaçakçılarla iꢀbirliği yaptığına dair ꢀüphelerini arkadaꢀlarına anlatmıꢀtır. Bir sonraki

devriyede, kaçakçıların saldırısı durumunda Çavuꢀ A.A.’nın yalnız kalmaması ve Uzman

çavuꢀ Rıza Dinç’i suçüstü yakalamak amacıyla kendisine arkadaꢀlarının eꢀlik etmesi

kararlaꢀtırılmıꢀtır.

2. Olay Gecesi

Rıdvan Dinç ve çavuꢀ A.A. 15 Mayıs 1994 gecesi sınır boyunca pusuya yatmıꢀlardır.

Rıdvan Dinç çavuꢀtan belirli bir yere yerleꢀmesini istemiꢀtir. Sınırı göremediğinden A.A.

yerinden ayrılmıꢀ ve daha uygun bir yere yerleꢀmiꢀtir. Aralarında kararlaꢀtırdıkları gibi diğer

üç asker onun arkasında, 300-400 metre uzaklıkta yerlerini almıꢀlardır.

Bu esnada yedi yada sekiz kiꢀi olan kaçakçılar sınırı geçmeye baꢀlamıꢀlardır.

Đçlerinden üçü çavuꢀ A.A.’ya doğru ilerlemiꢀlerdir. A.A. ve diğer üç asker ateꢀ açmaya

baꢀlamıꢀlardır. Rıdvan Dinç ve bir kaçakçı vurulmuꢀ ve aldıkları yaralar neticesinde

ölmüꢀlerdir.

3. Rıdvan Dinç’in ölümü hakkında yürütülen soruꢀturma ve Askeri Mahkeme önündeki cezai

usul iꢀlemleri

1

______________________________________________________________________________________

Genel Müdürlüğü tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam

olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri Bakanlığı

Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan

amaçlarla alıntılanabilir.

16 Mayıs 1994 tarihinde, olay yerinde, olay yeri tespit tutanağı düzenlenmiꢀtir. Bu

belgeye göre, olay yerinde 102 kg çay, 3 kg kahve ve 1 kg tuz bulunmuꢀtur. Askeri Savcı,

Rıdvan Dinç’in cesedi üzerinde otopsi yapmıꢀtır. Aralarında A.A.’nın da bulunduğu bazı

askerler tanık olarak dinlenmiꢀtir.

Askeri Savcı, 29 Kasım 1994 tarihli iddianamesiyle A.A.’yı, üstü Rıdvan Dinç’in

ölümüne sebebiyet vermekle suçlamıꢀtır.

Belirtilmeyen bir tarihte baꢀvuranlar, Adana Askeri Mahkeme önünde müdahil taraf

olmuꢀlardır.

A.A. mahkeme önünde verdiği ifadesinde, aleyhinde yapılan suçlamayı reddetmiꢀtir.

Bunun yanısıra, kaçakçı grubun üzerine ateꢀ açtığını ve bunu da görevi çerçevesinde yaptığını

vurgulamıꢀtır. Üstlerinin, özellikle askerlere sınır nöbeti sırasında dur ihtarında bulunmadan

ateꢀ etme talimatı veren alay komutanının verdiği emirlere uygun olarak hareket ettiğini

belirtmiꢀtir.

Askeri Mahkeme, 7 ꢁubat 1996 tarihli kararla A.A.’yı, ölümüne neden olduğu üstü

Rıdvan Dinç’in, ꢀahsına yönelik fiziksel saldırıdan suçlu bularak, Türk Ceza Kanunu’nun

(TCK) 50. maddesi (kanunun getirdiği sınırları aꢀarak kuvvete baꢀvurma) ile beraber Askeri

Ceza Kanunu’nun 91§4 maddesine göre beꢀ yıl hapis cezasına çarptırmıꢀtır. Mahkeme,

verdiği kararda, kurbanın kaçakçıların sınırı aꢀmasını sağlamak istediğini düꢀündürecek

çeliꢀkili bir tutum sergilediğine inandıran belirtilerin bulunduğunu vurgulamıꢀtır. Mahkeme,

çavuꢀ A.A.’nın, aralarında Rıdvan Dinç’in de bulunduğu kaçakçı grubun üzerine hiçbir dur

ihtarında bulunmadan ateꢀ açtığını, dolayısıyla ateꢀ açma direktiflerini aꢀtığına kanaat

getirmiꢀtir. Mahkeme, sanığın, komutanının sınırı aꢀmaya çalıꢀan herkese dur ihtarı yapmadan

ateꢀ açılabileceği yönündeki emrini yerine getirdiğini açıklamıꢀtır. Bu talimat konusunda

mahkeme, adli soruꢀturma amacıyla 6. Kolordu Komutanlığı’na bu olayları bildirme kararı

almıꢀ ve bunu da, aralarından birinin soruꢀturma (1995/522) konusu olduğu benzer olayları

gözönünde bulundurarak, yasadıꢀı emir verdiği gerekçesiyle alay komutanı aleyhinde

yapmıꢀtır.

Askeri Yargıtay, sanığın, müdahil tarafların ve askeri savcının yaptığı temyiz

baꢀvurusunun ardından, 18 Mart 1997 tarihinde, usul hataları bulunduğu gerekçesiyle 7 ꢁubat

1996 tarihli kararı bozmuꢀtur.

Dosya, Askeri Mahkeme önüne geri gönderilmiꢀtir. Askeri Mahkeme, Yüksek

Mahkeme tarafından verilen karara uymuꢀtur. 18 Mart 1997 tarihli kararda belirtilen

eksiklikler konusunda gereğini yaptıktan sonra, Askeri Mahkeme 18 Mart 1999 tarihli

kararında, aynı cezaların verilmesini kararlaꢀtırmıꢀtır. Mahkeme bu defa, yasadıꢀı emir

verdiği gerekçesiyle alay komutanı hakkında yapılan suç duyurusu hakkında karar

bildirmemiꢀtir.

Sanık, 16 Temmuz 1999 tarihinde, temyizi geciktirmesi konusunda özür dileyerek

temyiz baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.

Askeri Yargıtay, 25 Nisan 2000 tarihinde, ilk olarak baꢀvuranın, sağlık nedeniyle geç

yapılan temyizini geçerli kılmaya yönelik talebini kabul etmiꢀ ve 18 Mart 1999 tarihli kararı

bozmuꢀtur.

2

Askeri Yargıtay, verdiği kararda, balistik incelemenin yokluğunda, Rıdvan Dinç’in

ölümü konusunda sanığın suçluluğunun, her türlü makul ꢀüphenin ötesinde, kabul edilmesinin

mümkün olamayacağını vurgulamıꢀtır. Kaldı ki, sanığın yanısıra diğer askerlerin, kurbanın da

aralarında bulunduğu kaçakçı grubun üzerine ateꢀ açtıkları ortaya koyulmuꢀtur. Askeri

Yargıtay, bazı tanık ifadelerine göre kaçakçıların da ateꢀ ettiğini belirtmiꢀtir. Oysa hiç ꢀüphe

yok ki A.A., Rıdvan Dinç’in öldüğü çatıꢀmaya katılmıꢀtır.

Sanığın ateꢀli silahların kullanımı konusunda yasaların koyduğu sınırları aꢀıp aꢀmadığı

sorusuna gelince, Askeri Yargıtay, Rıdvan Dinç A.A.’nın ateꢀ açması sonucunda ölmüꢀ olsa

bile, oldukça hassas bir bölgede bulunan sınırda, gece meydana gelen bu olayın özel koꢀulları

gözönünde bulundurulduğunda, kanunun izin verdiği ölçüde makul olarak gerekli ve haklı

olarak kuvvete baꢀvurulduğunu belirtmiꢀtir. Askeri Yargıtay, olay sırasında sanık ile kaçakçı

grup arasındaki otuz metrelik mesafeyi gözönünde bulundurarak, ateꢀ açmaya baꢀlamanın

gerekli koꢀulu olan dur ihtarı ile beraber havaya ateꢀ açmanın, sanığın kendisinin hayatını

tehlikeye sokacağını belirtmiꢀtir. Askeri Yargıtay, üstlerin verdiği emirleri hatırlatarak, çavuꢀ

A.A.’nın yaptığı eylemin, görevi gereğince yapıldığını ve yetkili makam tarafından verilen

emirle gerçekleꢀtirilmiꢀ olarak değerlendirilmesi gerektiğini ve sonuç olarak bu eylem, suç

unsuru teꢀkil eden eylemden sorumlu kiꢀiye hiçbir cezanın verilmediği TCK’nın 49. maddesi

tarafından belirtilen durumlardan biri alanına girdiğine kanaat getirmiꢀtir. Askeri Yargıtay,

sonuç itibariyle sanık A.A.’nın kendisine isnat edilen olaylardan beraat etmesi gerektiği

sonucuna varmıꢀtır.

Askeri Mahkeme 25 Aralık 2001 tarihinde, Askeri Yargıtay’ın değerlendirmesine

uyarak, A.A.’nın beraatine karar vermiꢀtir.

Askeri Savcı, hiç kuꢀkusuz sanığın Rıdvan Dinç’i kasten öldürdüğünü gözönüne

alarak, 25 Aralık 2001 tarihli kararın temyizine gitmiꢀtir.

Askeri Yargıtay Beꢀinci Dairesi 5 Kasım 2002 tarihli bir kararla, 25 Aralık 2001

tarihli kararı bozmuꢀ ve Askeri Mahkeme’yi sanık A.A.’nın kasten adam öldürmekten suçlu

olduğunu açıkça ortaya koyan delil unsurlarını gözönüne almaya davet etmiꢀtir. Yargıtay olay

tespit tutanağından, sanığın dur ihtarı yapmadan, kendisine 10-20 metre uzaklıkta önünde

durduğu halde Rıdvan Dinç’e doğru ateꢀ ettiğinin ortaya çıktığına kanaat getirmektedir.

Balistik incelemeler, Rıdvan Dinç’e isabet eden mermilerin 15 yada 20 metre uzaklıktan ateꢀ

edildiğini göstermektedir. Sanığın kendisi de, ne Rıdvan Dinç’in ne de kaçakçıların kendisine

ateꢀ açtığını belirtmiꢀtir. Yargıtay, sanığın tüfeğinin beꢀ ꢀarjörünü de tamamen boꢀalttığını ve

bu ꢀarjörlerde bulunan kurꢀun sayısına eꢀit sayıda, toplam altmıꢀ adet boꢀ kovanın olay

yerinde bulunduğunu gözlemlemektedir. Ayrıca sanığa göre, ilk olarak kendisi ateꢀ etmiꢀ, iki

kiꢀi vurularak ölmüꢀtür. Yargıtay, daha sonra diğer silah seslerinin uzaktan duyulduğunu not

etmektedir. Yargıtay Üçüncü Dairesi, boꢀ kovanların balistik incelemesinin yapılmamasına

bağlı, ayrıntılı bilgi eksikliğinin sanığın lehine olduğuna dair Askeri Mahkeme’nin yaptığı

değerlendirmenin kabul edilemez olduğuna hükmetmiꢀtir. Yargıtay, “yasaya aykırı emirler”

konusundaki içtihadını inceledikten sonra, sanığa verilen emrin- bu emre göre gece sınırda

bulunan ꢀüpheli kiꢀilere ateꢀ edilebilir- yasadıꢀı olduğunu ve A.A.’nın verilen emri yerine

getirmesinin, onu cezai sorumluluktan bağıꢀık tutmayacağını belirtmektedir.

Askeri Yargıtay Baꢀsavcısı 25 Kasım 2002 tarihli temyiz baꢀvurusuyla Ceza Daireleri

Genel Kurulu’na baꢀvurmuꢀ ve 5 Kasım 2002 tarihli kararın iptalini ve 25 Aralık 2001 tarihli

beraat kararının onanmasını istemiꢀtir.

3

Askeri Yargıtay Ceza Daireleri Genel Kurulu, 19 Aralık 2002 tarihli kararla 5 Kasım

2002 tarihli kararı iptal etmiꢀ ve 25 Aralık 2001 tarihli kararı bozmuꢀtur. Ceza Daireleri Genel

Kurulu, her türlü makul ꢀüphenin ötesinde sanığın sorumluluğunu tespit etmek için, esasa

bakan hakimlerin, sözkonusu gecenin hava koꢀulları hakkında bilgi toplamalarının, olay

yerinde bulunan altmıꢀ adet boꢀ kovanın balistik incelemesini yapmasının ve hangi jandarma

erlerinin ateꢀ ettiğini ve mermi sayısını belirlemesinin gerektiğine kanaat getirmektedir.

Hakimler aynı zamanda olay gecesi ayın yaydığı ıꢀık hakkında da bilgi toplamaları ve sanığın

olay sırasındaki görüꢀ alanını tespit etmek amacıyla olay yerine gitmeleri gerekirdi.

2006 yılı baꢀlarında dava konusu cezai yargılama, askeri ceza mahkemeleri önünde

hala devam etmektedir. Olay tarihine iliꢀkin meteoroloji raporunda havanın açık olduğu

belirtilmiꢀtir. Olay yeri tespit tutanağına göre sanık, sınırı geçmeye çalıꢀan gruba ateꢀ açarken,

grup içinde kaç kiꢀi olduğunu görebilirdi. Ancak üniformalı yada sivil kıyafetli olduklarını

ayırt edemezdi.

4. Askeri Yüksek Đdare Mahkemesi önündeki usul iꢀlemleri

Baꢀvuranlar, 14 Haziran 1995 tarihinde, Askeri Yüksek Đdare Mahkemesi’nde Milli

Savunma Bakanlığı aleyhinde tazminat davası açmıꢀlardır. Baꢀvuranlar, özellikle Rıdvan

Dinç’in Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin 2. maddesine aykırı

olarak, bir asker tarafından kasten öldürüldüğünü savunmuꢀlardır.

Askeri Yüksek Đdare Mahkemesi, 8 Mayıs 1996 tarihli kararla, baꢀvuranların davasını

reddetmiꢀtir. Askeri Yüksek Đdare Mahkemesi, Rıdvan Dinç’in ölümü ile yaptığı görevler

arasında bir bağın bulunmadığını ve dolayısıyla idareye atfedilecek bir hatanın bulunmadığını

gözlemlemiꢀtir. Askeri Yüksek Đdare Mahkemesi özelikle, olaylar sırasında kaçakçılarla

iꢀbirliği yapan Rıdvan Dinç’in suç iꢀlediğini ve dolayısıyla devlet görevlisi olarak hareket

etmediğini belirtmiꢀtir. Sonuç olarak idare sorumlu tutulamaz.

HUKUK AÇISINDAN

I. AĐHS’NĐN 2. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar, Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç’in diğer askerler tarafından öldürülmesinin,

AĐHS’nin 2. maddesini ihlal ettiğini iddia etmektedirler.

A. Kabuledilebilirliğe Dair

Hükümet, baꢀvurunun kabuledilebilirliği hakkında verilen karardan sonra sunulan

görüꢀlerinde, iç hukuk yollarının tüketilmediğini bir kez daha ileri sürmektedir. Sözde

olaylara sebep olan kiꢀi aleyhinde baꢀlatılan cezai yargılamanın ulusal mahkemeler önünde

hala devam ettiğini ve ulusal mahkemelerin, ateꢀ açılmasına sebep olan koꢀulların ortaya

çıkarılması amacıyla çok ayrıntılı soruꢀturma yürüttüklerini belirtmektedir. Hükümet, sanık

A.A.’nın mahkum edilmesi durumunda, baꢀvuranların müdahil taraf olarak ceza

mahkemelerinde maruz kaldıkları maddi ve manevi zararlarının telafi edilmesini

isteyebileceklerini hatırlatmaktadır.

Baꢀvuranlar Hükümet’in argümanına itiraz etmektedirler.

4

AĐHM, daha önce incelenen ve 7 Haziran 2005 tarihli kabuledilebilirlik kararı

çerçevesinde reddedilen Hükümet’in ön itirazının, bu davada baꢀlatılan cezai yargılamanın

etkililiği hakkında 2. madde alanında sunulan ꢀikayetin esasına yakından bağlı olduğuna

kanaat getirmektedir. Dolayısıyla AĐHM, bu itirazı 2. maddeye göre yapılan ꢀikayetin

değerlendirilmesi çerçevesinde inceleyecektir.

B. Esas Hakkında

1. Tarafların Argümanları

a. Baꢀvuranlar

Baꢀvuranlar, ilk olarak Rıdvan Dinç’in bir asker tarafından yakın mesafeden kasten

öldürüldüğünü savunmaktadırlar. Ayrıca baꢀvuranlar, her halükarda, ölümle sonuçlanan

kuvvete baꢀvurmanın kesinlikle gerekli olduğunun yada dava koꢀullarında orantılı olduğunun

kabul edilemeyeceğini ileri sürmektedirler. Son olarak baꢀvuranlar, Rıdvan Dinç’in ölümüne

dair koꢀullar hakkında etkili soruꢀturma yapılmadığını bildirmektedirler.

b. Hükümet

Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir. Hükümet, sözde cinayet faili çavuꢀ A.A.

aleyhinde baꢀlatılan cezai yargılamanın, hala devam ettiğine dikkati çekmektedir. Hükümet’e

göre ölümle sonuçlanan kuvvete baꢀvurmanın bu davada gerekli olup olmadığı sorusu

hakkında karar vermek, erken ve hatta gereksiz olacaktır. Yetkili mahkemeler, Rıza Dinç’in

ölümüne dair koꢀullar hakkındaki bütün delil unsurlarının toplanması amacıyla ayrıntılı

araꢀtırmaları halihazırda gerçekleꢀtirmektedirler.

Hükümet, Savcılık ve Ceza Mahkemeleri tarafından yürütülen cezai soruꢀturmanın

seyri konusunda ısrar etmektedir. Özellikle olay özetleri hazırlanmıꢀ, klasik otopsi yapılmıꢀ,

birçok tanığın ifadesi alınmıꢀ ve bunun yanısıra silah ve boꢀ kovanlar üzerinde ek

incelemelerin gerçekleꢀtirilmesine devam edilmektedir. Maktulün babası baꢀvuran Halit Dinç,

yargılamaya katılmakta ve yetkili adli makamlar, ek soruꢀturma faaliyetleri konusundaki

taleplerine olumlu cevap vermektedirler.

2. AĐHM’nin Takdiri

a. Rıdvan Dinç’in 2. maddeye rağmen öldürülüp öldürülmediği

i. Genel Đlkeler

Yaꢀam hakkını güvence altına alan 2. madde, AĐHS’nin temel ilkeleri arasında yer

almakta ve Avrupa Konseyi’ni oluꢀturan demokratik toplumların temel değerlerinden birine

yer vermektedir. AĐHM, bu hükmün ihlal edildiğine dair iddiaları dikkatli bir ꢀekilde

incelemelidir. Devlet görevlilerinin kuvvete baꢀvurdukları durumlarda, kuvvete baꢀvuran

görevlilerin eylemlerinin yanısıra özellikle hukuki çerçeve yada yürürlükteki yönetmelikle

birlikte hazırlanmaları ve kendilerine uygulanan denetim gibi bulundukları koꢀulların tümünü

de gözönünde bulundurması gerekmektedir (McCann ve diğerleri-Birleꢀik Krallık, 27 Eylül

1995 ve Makaratzis-Yunanistan, no: 50385/99).

5

2§2 madde metninin kendisinin de ortaya koyduğu gibi, polislerin yada askerlerin

ölüme sebebiyet veren kuvvete baꢀvurmaları, bazı koꢀullarda haklı gösterilebilir. Ancak her

türlü kuvvete baꢀvurmanın “kesinlikle gerekli”, yani koꢀullar gözönüne alındığında tamamen

orantılı olduğu ortaya konulmalıdır. Temel nitelik taꢀıyan yaꢀam hakkı, yasal olarak ölüme

neden olan koꢀullar hakkındaki değerlendirmenin titizlikle yapılmasını gerektirir (Andronicou

ve Constantinou-Kıbrıs, 9 Ekim 1997 tarihli karar ve McKerr-Birleꢀik Krallık, no: 28883/95).

Sonuç olarak, AĐHS’nin 2§2 –b maddesi gözönüne alındığında usule uygun bir

yakalama gerçekleꢀtirmeye iliꢀkin yasal çıkar, ancak mutlak bir gereklilik bulunduğu

durumda insan hayatının tehlikeye atılmasını haklı gösterebilir. AĐHM, ilke olarak ancak,

sözde suç failinin yakalanmasını imkansız kılması sözkonusu olsa da, yakalanması gereken

kiꢀinin herhangi bir kimsenin yaꢀamı yada fiziksel bütünlüğü için hiçbir tehdit

oluꢀturmadığını ve ꢀiddet içerikli bir suç iꢀlediğinden ꢀüphelenilmediğini bildiğimiz bir

durumda böyle bir gerekliliğin mevcut olabileceğine kanaat getirmektedir (Bkz. AĐHM’nin

McCann ve diğerleri ve yakın bir zamanda verilen Makaratzis kararlarında izlediği yol).

Dile getirilen ölüme sebebiyet verme durumunu haklı gösterebilecek koꢀulların

dıꢀında, 2. madde, Devlet’in, konuya iliꢀkin uluslararası normları gözönüne alarak, kanunun

uygulanmasından sorumlu kiꢀilerin kuvvete baꢀvurabilecekleri ve ateꢀli silah

kullanabilecekleri sınırlı koꢀulları belirterek ve uygun idari ve hukuki çerçeveyi uygulamaya

koyarak, yaꢀam hakkını teminat altına alma temel görevini içermektedir (Bkz. Makaratzis

kararı ve Natchova ve diğerleri-Bulgaristan, no: 43577/98 ve 43579/98). Yukarıda ifade

edilen 2. maddeden ayrı tutulamayacak orantılı olma ilkesine uygun olarak (McCann ve

diğerleri), yakalama operasyonlarını düzenleyen ulusal hukuki çerçeve, ateꢀli silahlara

baꢀvuruyu, durumun en ince ayrıntısına kadar değerlendirilmesine ve özellikle sözde failin

iꢀlediği suçun niteliğinin ve sözkonusu failin tehdit unsuru olup olmadığının tespit edilmesine

bağlı kılınmasını gerektirmektedir.

Buna ek olarak, güvenlik güçlerinin operasyonlarını düzenleyen ulusal hukuk, keyfi

kararlara ve kötüye kullanımlara, hatta kaçınılmaz kazalara karꢀı uygun ve etkili güvence

sistemini sunmak zorundadır (Makaratzis). Özellikle kanun temsilcileri, mevcut

yönetmelikleri harfi harfine uygulamanın yanısıra, temel değer olarak insan yaꢀamına saygı

ilkesinin üstünlüğünü gözönüne alarak ateꢀli silah kullanmanın gerekip gerekmediğine karar

vermek için bilgilendirilmelidirler (Bkz. “öldürmek için ateꢀ etme” emri bulunan askerlerin

eğitilmesine iliꢀkin AĐHM tarafından ifade edilen kritikler, McCann ve diğerleri).

ii. Davada Sözüedilen Đlkelerin Uygulanması

AĐHM, Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç’in diğer jandarma erleri tarafından kasten

öldürüldüğüne dair iddia konusunda, değerlendirmesine sunulan unsurlara göre sınır

bölgesinde sözde kaçakçılara karꢀı jandarmalar tarafından yürütülen operasyon sırasında

öldürüldüğünü belirtmektedir. Sözde bir kaçakçının düzenlenen bu operasyon sırasında

jandarma erleri tarafından öldürülmesi, sözkonusu jandarma erlerinin silahlarını kullandığı

anlamına gelmektedir. Aynı ꢀekilde dosyadan, kaçakçı gruba doğru ateꢀ ederken çavuꢀ

A.A.’nın, Rıdvan Dinç’in fiziksel olarak grup içinde olabileceğinin bilincinde olması

gerektiği sonucu çıkmaktadır. Ancak Rıdvan Dinç’in, özellikle çavuꢀ A.A. ve diğer jandarma

erleri tarafından kasıtlı olarak iꢀlenen cinayetin kurbanı olup olmadığının tespit edilmesi için

AĐHM’nin elinde yeterli unsur bulunmamaktadır. AĐHM, bu noktayı aydınlatmaya çağrılan

ulusal mahkemeler önünde A.A. aleyhinde yürütülen cezai yargılamanın hala devam etmekte

olduğunu gözardı edemez.

6

AĐHM, Rıdvan Dinç’in yaꢀam hakkını kanun tarafından koruma pozitif

yükümlülüğünü yetkililerin yerine getirmediği iddiası üzerinde duracaktır. Bu bakımdan

AĐHM, dava konusu kuvvete baꢀvuran kiꢀilerin cezai sorumluluğunun, AĐHS bakımından

baꢀlatılan yargılamaya yabancı olduğunu, ancak baꢀvurulan kuvvetin seviyesi ve türü, aynı

ꢀekilde kuvvet kullanılmasında açıkça belli olmayan niyet yada amaç, diğer unsurlar gibi,

belirli bir durumda ölüme sebebiyet veren Devlet görevlilerinin fiillerinin AĐHS’nin 2.

maddesi tarafından sağlanan güvence çerçevesinde Devlet’in sorumluluğunu ortaya koyacak

nitelikte olup olmadığını değerlendirmek amacıyla belirleyici unsurlar olabilirler (Bkz.

Makaratzis).

Dosyadan Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç’in, kaçakçıların suç ortağı olmasından

ꢀüphelendikleri için kendisini durdurmaya çalıꢀan askerlerden birinin ateꢀ etmesi sonucunda

öldüğü ortaya çıkmaktadır. Buradan davanın, AĐHS’nin 2§1 –b maddesi açısından

incelenmesi gerektiği ortaya çıkmaktadır.

AĐHM, ilk olarak alay komutanının askerlere, sınırda gece nöbet tutulurken ihtar

yapılmadan ateꢀ etme emri verdiğini gözlemlemektedir. Adana Askeri Mahkeme’ye göre,

silah kullanma kurallarına aykırı olan bu emir, Askeri Yargıtay’lardan birinin verdiği

gerekçelerden birinde, sınırda ve oldukça hassas bir bölgede gece meydana gelen ateꢀ

açılması olayının istisnai koꢀulları gözönüne alınarak makul olarak değerlendirilmiꢀtir. Ancak

AĐHM, bu emre göre, her ꢀüpheliye ihtar ve uyarı atıꢀı yapılmadan derhal ateꢀ edilmesinin

yasaya uygun olduğunu belirtmektedir. Sözkonusu emir, keyfi bir ꢀekilde ölüme sebebiyet

vermeyi engelleyecek nitelikte hiçbir güvenceyi kapsamamaktadır. Böylesi bir hukuki

çerçeve, (sınırda ihtar yapılmadan ateꢀ edilmesi konusunda, sözkonusu emir ꢀimdiye kadar

Yargıtay tarafından yasaya uygun kabul edilmiꢀtir) günümüz Avrupa’sındaki demokratik

toplumlarda AĐHS tarafından ꢀart koꢀulan yaꢀam hakkının “kanun tarafından” korunması

seviyesinden daha aꢀağıdadır (Natchova ve diğerleri).

Ayrıca AĐHM, sanık A.A.’nın suçluluğuna karꢀı elde tutulan unsurlardan birinin, gece

ateꢀ edildiği ve A.A.’nın kime doğru ateꢀ ettiğini açıkça göremeyeceği durumuna bağlı

olduğunu not etmektedir. ꢁüpheli kaçakçıları ve bu durumda Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç’i

durdurmaya çalıꢀan askerlerin, bu kiꢀilere karꢀı risk taꢀıyan giriꢀimlerde bulunmalarını

beklemek gerekirdi. Ancak eğer askerler zorunlu olarak gece için uygun materyale ve eğitime

sahip olsalardı, bu durum meydana gelmeyecekti. Askerler yaꢀam hakkını gözönüne

almaksızın silahlarını kullanmıꢀlardır.

AĐHM, askerler ile kaçakçılar arasında çıkan silahlı çatıꢀma sırasında Rıdvan Dinç’in

ölmüꢀ olabileceği savının da inandırıcı olmadığına kanaat getirmektedir. Dosyada, sözkonusu

kaçakçıların silahlı olduğunu gösterecek hiçbir unsur bulunmamaktadır. Aksine askerler

tarafından tutulan olay yeri tespit tutanağında, sadece kaçakçılar tarafından bırakılan önemli

miktarda çayın bulunduğuna yer verilmektedir. Sözkonusu kiꢀilere ait ne bir silah, ne bir

kovan ne de mermi ele geçirilmiꢀtir. Öte yandan ulusal yargılamanın hiçbir aꢀamasında yada

AĐHM önünde, Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç’in diğer askerlere karꢀı silahını kullanmaya

yeltendiği iddia edilmemiꢀtir.

AĐHM yukarıda dile getirilen unsurlar ıꢀığında, 2§1 maddesinin birinci cümlesinin ꢀart

koꢀtuğu uygun hukuki çerçevenin (emir ve adli denetim) uygulamaya konması pozitif

yükümlülüğü konusunda, Türk askeri yetkililerinin o dönemde, özellikle bu davada olduğu

gibi ölümcül olabilecek kuvvete baꢀvurmaya karꢀı ve istisnai olsa da sınır bölgelerindeki

7

askeri operasyonların sebep olabileceği yaꢀamı tehdit eden gerçek ve ani ölüm risklerini

önlemek amacıyla gerekli korumayı vatandaꢀlarına sunmak için makul olarak kendilerinden

bekleneni yapmadıklarına kanaat getirmektedir (Makaratzis). Ayrıca açıkça abartılı olan bir

güç kullanımı sözkonusudur.

Dolayısıyla Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç’in ölümü konusunda AĐHS’nin 2. maddesi

ihlal edilmiꢀtir.

b. AĐHS’nin 2. maddesinin gerektirdiği gibi Rıdvan Dinç’in ölümüne iliꢀkin soruꢀturmanın etkili

olup olmadığı konusunda

i. Genel Đlkeler

AĐHS’nin 1. maddesi gereğince Devlet’in “yargısına tabi her kiꢀiye Sözleꢀmede

tanımlanan hak ve özgürlükleri tanıma” genel yükümlülüğü ile birlikte, 2. maddenin

gerektirdiği yaꢀam hakkının korunması yükümlülüğü, kuvvete baꢀvurmanın bir insanın

ölümüne sebebiyet verdiği durumlarda resmi ve etkili soruꢀturma yürütmeyi gerektirmektedir

(Çakıcı-Türkiye, no: 23657/94). Özellikle böylesi bir soruꢀturma yoluyla, yaꢀam hakkını

koruyan ulusal kanunların, Devlet görevlisi yada organlarının karıꢀmıꢀ olduğu davalarda etkili

bir ꢀekilde uygulanmasının ve sorumlulukları altında meydana gelmiꢀ olan ölümler hakkında

hesap vermelerinin sağlanması sözkonusudur (Anguelova-Bulgaristan, no: 38361/97).

Aynı zamanda soruꢀturma, kuvvete baꢀvurmanın sözkonusu koꢀullarda haklı gösterilip

gösterilmediğinin tespit edilmesini ve sorumluların kimlikleri belirlenerek cezalandırılmasını

sağlayacak ꢀekilde etkili olmalıdır (Oğur-Türkiye, no: 21594/93). Makamlar, sözkonusu

olaylara iliꢀkin kanıtların ve bilirkiꢀi incelemelerinin sağlanması için ellerinde bulunan makul

tedbirleri almak zorundadırlar. Soruꢀturma sonuçları, ilgili unsurların tümünün ayrıntılı,

nesnel ve yansız bir analizine dayanmalı ve AĐHS’nin 2§2 maddesinde belirtilen “mutlak

gereklilik” kriterine benzer bir kriter kullanmalıdır (Kelly ve diğerleri-Birleꢀik Krallık, no:

30054/96 ve Anguelova).

ii. Davada Sözüedilen Đlkelerin Uygulanması

AĐHM, cezai kovuꢀturmaların, olayların ertesi günü, yani 16 Mayıs 1994 tarihinden

itibaren baꢀlatılmıꢀ olduğunu not etmektedir. Sözde cinayet faili 29 Kasım 1994 tarihinde

suçlanmıꢀtır. Hükümet, 2006 yılı baꢀlarında, AĐHM’ye sözkonusu cezai yargılamanın hala

devam etmekte olduğunu bildirmiꢀtir. Buradan dava konusu ateꢀ açma olayının sorumlularını

ve koꢀullarını belirlemek amacıyla baꢀlatılan yargılamanın yaklaꢀık on iki yıl sürdüğü ortaya

çıkmaktadır.

Oysa AĐHM, baꢀından beri operasyona katılan askerlerin kimliklerinin ve olaylar

sırasında kimin nerede olduğu bilindiğinden ve gece sınır bölgesinde ihtarsız ateꢀ etme

emrinin yasal olmayan niteliği tartıꢀma götürmediğinden dolayı, davanın özel hiçbir

karmaꢀıklık arz etmediğini not etmektedir. Soruꢀturma baꢀlar baꢀlamaz sanık yada tanık

olarak ayrıntılı ifadelerini veren olaya karıꢀmıꢀ askerler, yargılamayı yavaꢀlatmamıꢀlardır.

Yargılamanın uzun sürmesi daha çok, Askeri Yargıtay’ın olayların ortaya konulmasında

zorluklar yaꢀaması ve tereddüt etmesiyle açıklanabilir.

Ayrıca AĐHM, sözkonusu gece boyunca askerlerin yasaya uygun olarak hareket edip

etmedikleri, alay komutanının, ihtarsız ateꢀ etme emri ıꢀığında, soruꢀturmanın bir aꢀamasında

ve 7 ꢁubat 1996 tarihli kararda ceza mahkemeleri tarafından değerlendirildiğini

8

gözlemlemektedir. Oysa böylesi bir emrin yasaya aykırı olduğu açıkça ortadadır ve taraflar

buna itiraz etmemektedirler. Ancak A.A.’nın üstleri, bu noktada hiçbir soruꢀturma konusu

teꢀkil etmemiꢀlerdir. Halbuki sözüedilen kararda benzeri soruꢀturmaların yapılması

gerektiğine açıkça yer verilmiꢀtir.

Öte yandan bazı sorgulama tedbirlerinin soruꢀturmanın baꢀında alınmadığına dikkati

çekmek gerekir. Özellikle sözkonusu gecede askerler tarafından saldırıda kullanılan silahlar,

kovanlar ve mermiler üzerinde balistik inceleme zamanında yapılmamıꢀtır. Bu incelemeler

yapılmadığından olayların üzerinden on iki yıl geçse de, hiçbir tereddüde yer vermeksizin

Rıdvan Dinç’in ölümünden sorumlu kiꢀilerin kimliklerinin tespit edilmesi mümkün

olmamıꢀtır.

Bu davada AĐHS’nin 2§1 maddesinden doğan, ölüm hakkında etkili soruꢀturma

yürütme zorunluluğu Devlet tarafından ihlal edilmiꢀtir.

AĐHM, iç hukuk yollarının tüketilmediğine dair Hükümet’in ön itirazını, yukarıda dile

getirilen nedenlerden dolayı reddetmektedir.

II. AĐHS’NĐN 6 VE 13. MADDELERĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar, yakınları Rıdvan Dinç’in ölümü hakkında etkili soruꢀturma yapılmamıꢀ

olmasından ꢀikayetçi olmaktadırlar. Baꢀvuranlar Askeri Yüksek Đdare Mahkemesi önündeki

yargılamanın, idarenin sorumluluğuna dayandırılan tazminat taleplerinin reddedilmesiyle

sonuçlandığından, adil olmadığını ileri sürmektedirler.

Baꢀvuranlar, AĐHS’nin 6. maddesinin ihlal edildiğini iddia etmektedirler. AĐHM,

kabuledilebilirlik kararında da belirttiği gibi, bu ꢀikayetleri 2. madde ile birlikte 13. madde

açısından inceleyecektir.

Hükümet, Yüksek Đdare Mahkemesi’nin verdiği karar sonucuna dayanmaktadır.

Đdare’nin belirli bir fiilden sorumlu tutulup tutulamayacağı sorusu hakkında karar verirken,

Đdare Mahkemesi’nin ceza hukuku alanına giren değerlendirmelere bağlı olmadığını

belirtmektedir.

AĐHM, AĐHS’nin 13. maddesinin iç hukukta AĐHS’de yer verilen hak ve özgürlükleri

ileri sürmeyi sağlayan baꢀvuru yolunun bulunması teminatını verdiğini hatırlatmaktadır. Bu

hüküm, yetkili ulusal mahkemeyi AĐHS’ye dayandırılan “savunulabilir bir ꢀikayeti”’n

içeriğini incelemeye ve Sözleꢀmeci Devletler bu hükmün getirdiği zorunlulukları yerine

getirme ꢀekli konusunda bir takım takdir payından faydalansalar bile, uygun telafiyi sunmaya

yetkin kılan iç hukuk yolunu gerekli kılmaktadır. 13. maddeden doğan yükümlülüğün içeriği,

baꢀvuranın AĐHS’ye dayandırdığı ꢀikayetin niteliğine göre değiꢀmektedir. Ancak bu

maddenin ꢀart koꢀtuğu baꢀvuru, hukukta olduğu kadar uygulamada da “etkili” olmak

zorundadır. Öyle ki baꢀvuru yolunun uygulanması Savunmacı Devlet yetkililerinin fiilleri

yada ihmalleri nedeniyle haksız bir ꢀekilde engellenmemelidir (Aksoy-Türkiye, 18 Aralık 1996

tarihli karar, Aydın-Türkiye, 25 Eylül 1997 tarihli karar ve Kaya-Türkiye, 19 ꢁubat 1998

tarihli karar).

AĐHM, davada sunulan kanıtları gözönüne alarak, Rıdvan Dinç’in askerler tarafından

ölüme sebebiyet veren gücün aꢀırı kullanımı sonucunda öldürüldüğü sonucuna varmıꢀtır.

9

Dolayısıyla yetkililerin Rıdvan Dinç’in ölümüne iliꢀkin koꢀullar hakkında etkili bir

soruꢀturma yürütmek zorundaydılar.

Adli soruꢀturma AĐHM’nin de daha önceden tespit ettiği gibi, aradan on iki yıl

geçtikten sonra bu fiilin faillerinin kimliklerinin tespit edilmesini ve cezalandırılmasını

sağlayacak uygun çerçeveyi sunmamıꢀtır.

Öte yandan Askeri Yüksek Đdare Mahkemesi, askeri ceza mahkemelerinin vardıkları

ilk sonuçlara dayanarak, ölüme sebebiyet veren aꢀırı kuvvet kullanımı sonucunda Rıdvan

Dinç’in ölmesinden Đdare’nin sorumlu olduğu gerekçesiyle baꢀvuranların yaptığı tazminat

talebini reddetmiꢀtir.

Bu koꢀullarda, 2. maddenin ꢀart koꢀtuğu soruꢀturma yürütme zorunluluğundan daha da

ileri düzeyde zorunluluklar içeren 13. maddeye uygun olarak etkili bir soruꢀturmanın ivedi bir

ꢀekilde yürütüldüğü düꢀünülemez.

Dolayısıyla AĐHS’nin 2. maddesi ile birlikte 13. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

Baꢀvuranlar, 21 Haziran 2005 tarihinde kendilerine gönderilen yazıda, AĐHS’nin 41.

maddesi bakımından her türlü adil tazmin taleplerini esas hakkındaki yazılı görüꢀlerinde

bildirmeleri gerektiğine dair AĐHM Đçtüzüğü’nün 60. maddesine dikkatleri çekilmesine

rağmen, kabuledilebilirlik kararından sonra hiçbir adil tazmin talebinde bulunmamıꢀlardır.

Dolayısıyla AĐHM, baꢀvuranlar esas hakkındaki görüꢀlerini sunmaları için kendilerine tanınan

süre içinde iddialarını sunmadıklarından, 41. madde gereğince herhangi bir ödeme

yapılmasına gerek olmadığına kanaat getirmektedir (Willekens-Belçika, no: 50859/99, Robert-

Belçika, no: 52231/99 ve Cangöz-Türkiye, no: 28039/95).

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Đç hukuk yollarının tüketilmediğine dair Hükümet’in ön itirazının reddedilmesine;

2. Uzman Çavuꢀ Rıdvan Dinç’in ölümüne iliꢀkin koꢀullar nedeniyle AĐHS’nin 2. maddesinin

ihlal edildiğine;

3. Etkili soruꢀturma yapılmadığından dolayı AĐHS’nin 2. maddesinin ihlal edildiğine;

4. AĐHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğine;

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 19 Eylül 2006 tarihinde Đçtüzüğün 77.

maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.

10