CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

HASAN ÇALIꢀKAN VD. -TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢁvuru no: 13094/02)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

27 Mayıs 2008

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan (13094/02) no’lu davanın nedeni T.C. vatandaꢀları

Hasan Çalıꢀkan, Refika Çalıꢀkan ve Kemal Çalıꢀkan’ın (baꢀvuranlar) Avrupa Đnsan Hakları

Mahkemesi’ne 3 Ocak 2002 tarihinde Temel Đnsan Hakları ve Özgürlüklerini güvence altına

alan Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu

baꢀvurudur.

Baꢀvuranlar adli yardımdan yararlanmıꢀlardır ve Đzmir barosu avukatlarından O. Saygın

Hepdemirgil ve A. Hepdemirgil tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢀULLARI

Baꢀvuranlar Hasan Çalıꢀkan 1952 doğumlu, eꢀi Refika Çalıꢀkan 1948 doğumlu ve oğulları

Kemal Çalıꢀkan 1977 doğumlu olup Đzmir’de ikamet etmektedir. Baꢀvuranlar AĐHM önünde

hem kendileri adına hem 1979 doğumlu ve 13 Mayıs 2000 tarihinde askerlik görevini

yaparken yaꢀamını yitiren oğulları ve erkek kardeꢀleri adına baꢀvuruda bulunmaktadırlar.

A. Davanın ortaya çıkıꢁı

Mehmet Çalıꢀkan Ordu Gölköy’deki askerlik hizmetinin dokuzuncu ayında 13 Mayıs 2000

tarihinde nöbet tuttuğu sırada ölü bulunmuꢀtur. Mehmet Çalıꢀkan on beꢀ kiꢀilik bir devriyenin

içinde yer alıyordu ve iki ayda bir Aydoğdu askeri radar istasyonundaki nöbetine çıkıyordu. O

gün nöbetler iki saatte bir tutuluyordu, Mehmet’in dört nöbeti vardı ve sonuncusu ise saat

21.00’den 23.00’e kadardı.

Mehmet’in saat 21.50’de ölü bulunmuꢀtur.

B. Mehmet Çalıꢁkan’ın ölümü ile ilgili yürütülen ön soruꢁturmalar

Đlk tutanak karakol komutanları V.K. ve L.U. ile er M.S. tarafından düzenlenmiꢀtir.

Gece yarısından sonra düzenlenen ikinci tutanakta olayın meydana geldiği sırada görevli

askerlerin isimleri ve silahlarının seri numaraları alınmıꢀtır; er M.S. Mehmet’in tüfeğinin

namlusunun halen barut koktuğunu beyan etmiꢀtir.

14 Mayıs 2000 tarihinde saat 1 sularında Mehmet’in bağlı olduğu jandarma komutanlığı

olaydan haberdar edilmiꢀtir. Saat 2 sularında Mesudiye Cumhuriyet Savcısı beraberindeki iki

adli tıp hekimi ile olay yerine gelmiꢀ, müteveffanın konumunu belirtir bir kroki çizdirmiꢀtir.

Yarım saat sonra komutan tarafından görevlendirilen ve iki astsubay ve altı erden oluꢀan bir

soruꢀturma komisyonu savcı ve adli tıp hekimlerinin yanına gelmiꢀtir.

Ekiptekiler Mehmet’in cesedinin askeri bölgedeki duvarın 1 m yakınında ve nöbet tuttuğu

yere yaklaꢀık 11, 5 m mesafede bulunduğunu tespit etmiꢀlerdir. Duvarda yerden 40 cm

yüksekliğinde bir mermi deliği bulunuyordu. Müteveffanın ağzından ve niꢀan aldığı sol göğüs

hizasından kan akıyordu ve ellerinde siyah deri eldiven vardı. Tüfek ayaklarının yanında

duruyordu; silahla doldur-boꢀalt yapılmıꢀtı ve emniyeti kapalıydı. Ölüme neden olan mermi

2

sol kürek kemiği hizasında giysisiyi parçalamıꢀtı. Soruꢀturma komisyonunun görüꢀüne göre

Mehmet hiç kuꢀkusuz «psikolojik nedenlerden» dolayı hayatına son vermiꢀti.

Ekipler bölge komutanlığı kriminal birimi gelene dek kanıtların muhafaza edilmesi amacıyla

olay yerinde beklemeyi kararlaꢀtırmıꢀlardır. Kriminal saat 5 sularında gelmiꢀtir. Kriminal sol

eldiven üzerinde barut izleri tespit etmiꢀtir. Bunlar tüfek, mermi ve kovanla birlikte kriminal

ꢀubesine teslim edilmiꢀtir. Mehmet’in giysisinden kurꢀunun girdiği noktadan alınan parça

balistik incelemesi için mühürlenmiꢀtir.

Savcı ve adli tıp hekimleri cesedi otopsi amacıyla Gölköy Hastanesi’ne göndermiꢀlerdir. Bu

amaçla bir fotoğrafçı, bir tanık ve bir teknisyen görevlendirilmiꢀtir. Mehmet’in ceplerinden

bir paket sigara, asker cep defteri, bir kitapçık, bir mendil, bir mektup, bir evlilik davetiyesi,

bir çakmak, bir saat, bir kulak pamuğu, bir fiꢀek, iki tırnak makası, bir cüzdan, bir sosyal

güvenlik kartı, bir banka kartı ve çeꢀitli kartvizitler çıkmıꢀtır.

Aynı gün düzenlenen otopside altıncı kaburga kemiğine giren, göğüs kemiğine 3 cm mesafede

1x1 cm çapında bir delik, boyun hizasından çıkan 3,5 x 3,5 cm çapında bir delik saptanmıꢀtır.

Baꢀka herhangi bir özel yaralanma izi tespit edilmemiꢀtir. Adli tıp uzmanları ölüm nedeninin

«kısa mesafeden» açılan bir ateꢀin akciğerleri ve kalbi tahrip etmesi olduğu sonucuna

varmıꢀtır.

Cumhuriyet Savcısı cesedin defnedilmesine karar vermiꢀtir.

Yine 14 Mayıs 2000 tarihinde Savcı devriye nöbeti komutanı V.K. ile aynı devriyede gezen

erler M.M. ve M.S.’nin ifadelerini almıꢀtır.

V.K. bir kaza riskine karꢀı Mehmet’in tüfeğini aldığı yere koymadan önce boꢀalttığını; olayın

meydana gelmesinden beꢀ dakika önce nöbet turunu gerçekleꢀtirirken, Mehmet’in nöbet

alanında gezindiğini ve gayet normal göründüğünü, Mehmet’in içine kapanık biri olduğunu

ve sıkıntılarını hiçbir zaman kendisine anlatmayacağını beyan etmiꢀtir.

M.M., ölü bulunmadan on beꢀ dakika önce Mehmet’in normal göründüğünü ve ꢀarkı

mırıldandığını; üstleriyle hiçbir zaman sorunları bulunmadığını; daima az uyuduğunu ve çok

sigara içtiğini; hiçbir zaman yorgunluk belirtileri göstermediğini ve arkadaꢀlarına sık sık

nöbetlerini devralabileceğini söylediğini ifade etmiꢀtir.

M.S. de Mehmet’in günde iki üç saatten fazla uyumadığını, nöbet tutan diğer kiꢀilerle

konuꢀmaya sıkça geldiğini ve sıkıldığını, orta halli olan ailesinin kendisine düzenli olarak

para göndermediğini, telefonla pek aranıp sorulmadığını ve hiç mektup gelmediğini

söylediğini belirtmiꢀtir. Bir hafta kadar önce M.S. ve diğerleri Mehmet’in kız kardeꢀi

olduğunu öne süren birinin aradığını iꢀittiklerini fakat adı geçenin telefona gitmediğini ifade

etmiꢀlerdir.

Jandarma komutanı 16 Mayıs 2000 tarihinde Savcıya Mehmet Çalıꢀkan’ın ölüm nedeni

hakkında mektup yazmıꢀtır.

31 Mayıs 2000 tarihli balistik raporuna göre olay yerinde bulunan fiꢀek 743445 seri numaralı

G3 tipi bir tüfekten ateꢀ edilen mermiyle uyuꢀmaktadır. Bununla birlikte numune

bulunmadığından kadavradan çıkan mermi ile herhangi bir karꢀılaꢀtırma yapılamamıꢀtır.

3

Jandarma da karꢀılaꢀtırma yapmak amacıyla mermi örnekleri göndermiꢀtir.

8 Haziran 2000 tarihli kimyevi ekspertiz raporunda eldivenlerden alınan örneklerde hiçbir

barut izine rastlanmadığı, sözkonusu silahın uzun namlulu olması dolayısıyla bu durumun

normal sayıldığı belirtilmiꢀtir.

C. Komutanlar hakkında açılan disiplin soruꢁturması

Jandarma Bölge Komutanlığı 14 Mayıs 2000 tarihinde, Mehmet’in üstleri U.E. (ilçe jandarma

komutanı) ve V.K.’nın (müfreze komutanı) mezkur olay ile ilgili sorumlulukları bulunup

bulunmadığının, varsa ne ölçüde sorumlu olduklarının tespiti için haklarında disiplin

soruꢀturması baꢀlatmıꢀtır.

18 Mayıs 2000’de dosyanın incelenmesinin ve sözkonusu kiꢀilerin ve on tanığın

dinlenmesinin ardından askeri müfettiꢀ raporunu hazırlamıꢀ ve iki görüꢀ bildirmiꢀtir, bunlara

göre:

-U.E., V.K.’yı nöbet müfrezesi komutanı olarak görevlendirmekle ihmal nedeniyle emirlere

karꢀı gelmiꢀtir, zira bu tip bir görev askerlik görevini yapmakta olan bir çavuꢀa değil, ancak

meslekten bir astsubaya verilebilmektedir.

- V.K, aralarında müteveffanın da bulunduğu sorumluluğundaki askerleri kesintisiz ve

yakından izlemeyi ihmal ettiği için gözetim görevini yerine getirmemiꢀtir.

AĐHM, sözkonusu sürecin sonucundan bilgilendirilmemiꢀtir.

D. Mehmet Çalıꢁkan’ın ölümü hakkındaki soruꢁturma ile ilgili olarak

14 Haziran 2000 tarihinde, Savcı, müteveffanın asker olması ve olayın askeri bölgede

meydana gelmesi nedeniyle, Trabzon 48. Tugay Komutanlığı Askeri Savcılığının yetkili

olduğunu ilan etmiꢀtir.

3 Ağustos 2000 tarihinde, mermi kovanlarının mukayeseli incelemesi dosyaya eklenmiꢀtir:

Mehmet Çalıꢀkan’ın vücudundan çıkan mermi Çalıꢀkan’ın kendi tüfeğinden çıkmıꢀtır.

28 Ağustos 2000 tarihinde, Askeri Savcılık, Mehmet’in ölümüne neden olan, teꢀvik eden veya

yardımcı olan üçüncü bir kiꢀinin varlığını ortaya koyabilen delillerin olmaması nedeniyle,

kovuꢀturmaya yer olmadığı kararını vermiꢀtir.

Baꢀvuranlar, Askeri Mahkeme’de sözkonusu karara itiraz etmiꢀlerdir.

Mevcut davada, yürütülen soruꢀturmanın yetersiz olmasından ꢀikayetçi olan baꢀvuranlar,

olayın meydana gelmesinden iki gün sonra iki kere Mehmet’in Đzmir’deki arkadaꢀlarından

birini arayan ve “Ordu Gölköy’den Mehmet Çalıꢀkan’ın asker arkadaꢀıyım. Mehmet’in

ailesine ulaꢀmayı denedim ancak ulaꢀamadım. Mehmet’in ölümü intihar değildir. Burada iꢀler

çok karıꢀık, bu iꢀin peꢀini bırakmasınlar.” demiꢀ olan Mehmet’in asker arkadaꢀı S.K’nın

ifadesinin alınmamasına itiraz etmiꢀlerdir.

4

Depresyon geçirmesinin ardından, S.K. hava değiꢀimi için memleketine gönderilmiꢀtir.

Baꢀvuranlar, konuyu görüꢀmek için S.K.’yı evlerine davet etmiꢀlerdir. S.K, Mehmet’in hayat

dolu ve yaꢀamına son vermeyi istemeyecek biri olduğunu ifade etmiꢀtir. Bilahare, Mehmet’in

erkek kardeꢀi S.K ile dört kiꢀinin de tanık olarak katıldığı bir görüꢀme daha gerçekleꢀtirmiꢀtir.

S.K. Mehmet’in ruhsal durumunda anormal hiçbir ꢀey olmadığını, devriye ekibi ile birlikte

radar istasyonuna çıkmadan önce arkadaꢀları ile kağıt oynadığını belirtmiꢀtir. Ayrıca, S.K,

yeni bir ꢀey olup olmadığını öğrenmek amacı ile Gölköy Garnizonuna telefon ettiğini, mutfak

iꢀleri ile görevli bir askerin kendisine “ Burası kaynıyor, Mehmet’in ölümü ile ilgili imza

topluyorlar” dediğini ifade etmiꢀtir.

Baꢀvuran Kemal Çalıꢀkan Savcı tarafından yürütülen soruꢀturma dosyasına ulaꢀmıꢀ ve

baꢀvuranlar da aꢀağıdaki unsurları tespit etmiꢀlerdir.

-

Mehmet’in tüfeğinde hiçbir parmak izi incelemesi yapılmamıꢀtır; sözkonusu tüfeği

eline alarak uzman çavuꢀ V.K., tüfek üzerinde var olan parmak izlerini yok etmiꢀ ve

kendi parmak izini bırakmıꢀtır. Sözkonusu hareket ꢀüphe uyandırmaktadır. Bu

bağlamda V.K.’nın sorgulanması gerekirdi.

-

Devriyeyi oluꢀturan on beꢀ askerden yalnızca üçü dinlenmiꢀtir.

Mesudiye Savcılığı tarafından düzenlenen yer tespit tutanağı ve otopsi raporunda,

cesedin önünde yattığı duvarda kurꢀun izi bulunduğunu belirtmektedir; müteveffanın

yatıꢀ pozisyonu göz önüne alındığında, sözkonusu yerde böyle bir izin bulunması

imkansızdır, öldürücü kurꢀunun boꢀlukta kaybolması gerekirdi; Mehmet’in sırtını

duvara yasladığı varsayıldığında, kurꢀun izinin 40 cm’den daha yukarıda bulunması

gerekirdi;

-

Mehmet’in giysileri üzerindeki barut izlerinin incelemesi yapılmadığından, yakın

mesafeden ateꢀ edildiği iddiasını destekleyecek hiçbir unsur bulunmamaktadır.

Dosyadaki hiçbir ꢀey, Mehmet’in elinde eldiven varken sağ elinin nasıl kan içinde

kaldığını açıklayamamıꢀtır;

Resmi belgelere göre, yetkililer olaydan bazen 0.15’te bazen 01.00’da bilgilendirilmiꢀ

gözükmektedirler; ölüm, 21.50’de meydana geldiği cihetle, sözkonusu iki üç saatlik

gecikmenin araꢀtırılması gerekmekteydi.

-

Belgelere göre, Mehmet, arkadaꢀlarına göre daha çok sayıda nöbet tutmuꢀtur, fazla

nöbet yazılmasının nedeni muhtemelen disiplin cezası olabilir; bu konunun

araꢀtırılması gerekmekteydi;

Ayrıca, baꢀvuranlar, asker M.S. ve asker M.M.’nin ifadelerinin doğruluğuna itiraz etmiꢀlerdir.

Baꢀvuranlara göre, sivil hayatında Mehmet, uyku sorunu yaꢀamamıꢀ ve banka dekontlarının

da gösterdiği üzere askerlik süresince para sıkıntısı çekmemiꢀtir; ayrıca ne kızkardeꢀi ne

kendini kızkardeꢀ olarak tanıtarak arayacak bir yakını bulunmaktadır.

Baꢀvuranlar, Mehmet’in kiꢀisel eꢀyalarının kendilerine teslim edilmemesine itiraz etmiꢀlerdir.

Savcı, baꢀvuranlara, Mehmet’in üzerinde kız arkadaꢀı tarafından yazılmıꢀ bir mektup

bulunduğunu söylemiꢀtir; oysa içerikleri yeni ipuçları sunabilecek ne sözkonusu mektup ne

tutanaklarda geçen düğün davetiyesi Savcılığa iletilmiꢀtir.

5

2 Ekim 2000 tarihinde, baꢀvuranlar tarafından sunulan belgeleri göz önüne alarak, Erzincan

Askeri Mahkemesi soruꢀturmanın geniꢀletilmesine ve Askeri Savcılığın,

-

S.K.’nın ifadesini almasına,

müteveffanın giysilerinde barut veya yanık izi incelemesi yapılmasına; ve

Đntihara yönelik düꢀünceleri olup olmadığının belirlenmesi için müteveffanın

dosyalarının ve mektuplarının yeniden incelemesine

karar vermiꢀtir.

Askeri Savcılık, Mehmet’in giysileri üzerinde yapılan kimyasal analiz raporunu 18 Aralık

2000 tarihinde almıꢀtır. Bu rapora göre üst giysilerinin tamamında sırt bölgesi sol tarafından

bir mermi giriꢀ deliği tespit edilmiꢀti. Yeleğin üzerinde bulunan deliğin özellikleri ‘yakın

mesafeden’ atıꢀ yapıldığını göstermekteydi.

25 Ocak 2001 tarihinde S.K. Mehmet’in ailesine söylediği sözler hakkında ifade vermiꢀtir.

S.K. Mehmet’in Đzmir’deki arkadaꢀını, Mehmet’in kız arkadaꢀının adresini öğrenmek için

aradığını, Mehmet’in intihar etmediğin söylemediğini, ailesiyle de görüꢀtüğünü, ancak onlara

da ne Mehmet’in intihar etmediğini ne olayın örtbas edilmeye çalıꢀıldığını söylediğini, ailenin

Mehmet’in intihar ettiğini kabul etmek istemediğini söylemiꢀtir.

24 Nisan 2001’de düzenlenen bir ek bilirkiꢀi raporuyla önceki raporda düzeltme yapılmıꢀtır.

Uzmanlar konuyla ilgili olarak kullanılan tekniği açıkladıktan sonra, ilk inceleme sırasında,

merminin açtığı deliklerin yalnızca gönderilen giysilerin sırt bölgesi yönünden incelendiğini,

etrafındaki barut kalıntıları göz önünde bulundurularak bu deliğin mermi giriꢀ deliğine

benzetildiğini ancak otopsi raporu okunduktan sonra bunun mermi çıkıꢀ deliği olduğunun

ortaya çıktığını belirtmiꢀlerdir. Uzmanlar ölüme yol açan merminin kesin giriꢀ noktası

meselesine açıklık getirmeksizin baꢀlangıçtaki hatalarını açıklamaya çalıꢀmıꢀlardır.

Sözkonusu giysi parçalarının kriminal laboratuarına gönderilip gönderilmediğine dair dosyada

bir bilgi bulunmamaktadır. Müteveffanın kiꢀisel dokümanlarının incelendiğine dair de bir

bulgu yoktur.

Erzincan Askeri Mahkemesi dosya üzerinden bir inceleme yaptıktan sonra 20 Temmuz

2001’de baꢀvuranların itirazını reddetmiꢀtir.

Giysi parçalarının kaybolması nedeniyle merminin giriꢀ yerine dair kesin bir tespit

yapılmadığını kabul etmesine rağmen mahkeme, bilirkiꢀilerin açıklamalarından tatmin

olduğunu ifade etmiꢀtir. Mahkeme bu doğrultuda konuyla ilgili olarak yürütülen soruꢀturmaya

dair ciddi bir ithamda bulunulamayacağı, olayların tüm yönleriyle incelendiği ve davacı

tarafın iddialarının gereği gibi değerlendirildiği sonucuna varmıꢀtır.

Baꢀvuranlar 31 Ekim 2001 tarihinde, 18 Aralık 2000 ve 24 Nisan 2001 tarihli bilirkiꢀi

raporlarının birer nüshasını elde etmiꢀlerdir. Baꢀvuranlar Savunma Bakanlığı’ndan kanun

lehine olağanüstü çareye baꢀvurmasını istemiꢀtir.

Baꢀvuranlar bu doğrultuda sözkonusu raporlar arasındaki çeliꢀkilere ve Erzincan Askeri

Mahkemesi’nin hüküm verdiği tarihte Mehmet’i öldüren merminin giriꢀ yerine iliꢀkin kesin

bir tespitte bulunulmamıꢀ olduğu hususuna dikkat çekmiꢀlerdir. Baꢀvuranlara göre sözkonusu

mahkeme yaptıkları itirazları reddetmek suretiyle yanlıꢀ bir biçimde soruꢀturmalara

dolayısıyla gerçeğin araꢀtırılmasına son vermiꢀtir.

6

Bakanlık 9 Ekim 2001 tarihinde baꢀvuranların taleplerini geri çevirmiꢀtir. Bakanlık 28

Ağustos 2001 tarihli kovuꢀturmaya yer olmadığı kararında ve 20 temmuz 2001 tarihli kararda

ileri sürülen gerekçeleri benimsediği cevap yazısında kanun lehine bir kamu davası açılması

için yeterli gerekçe bulunmadığını savunmuꢀtur.

Mehmet’in kasten canına kıydığı kanaatinden hareketle ‘ꢀehit’ olarak kabul edilmemesi

nedeniyle anne-babasının, ipso jure bu statüden doğan birtakım sosyal ve ekonomik haklardan

yararlandırılmadığı anlaꢀılmaktadır.

HUKUK

I. ĐHTĐLAF KONUSU

Baꢀvuranlar Mehmet Çalıꢀkan’ın halen aydınlatılmamıꢀ ölüm koꢀulları konusunda yürütülen

soruꢀturmanın yeterli ve uygun olmamasından ꢀikayetçi olmaktadırlar. Baꢀvuranlar bu

çerçevede AĐHS’nin 2., 6. ve 13. maddelerine atıfta bulunmaktadırlar.

AĐHM’ye göre, sözkonusu ꢀikayet, sadece AĐHS’nin 2. maddesinin usul bakımından

incelenmesini gerektirmektedir.

II. AĐHS’NĐN 2. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA

A. Tarafların argümanları

Mevcut davada, tarafların görüꢀleri esas olarak baꢀvuru evrakında AĐHM, tarafından taraflara

yöneltilen sorular çerçevesinde oluꢀturulmuꢀtur.

1. Hükümet

Hükümet, hiç kimsenin sözkonusu olayı önleyemeyeceğini veya öngöremeyeceğini

savunmaktadır. Müteveffanın kiꢀiliğine iliꢀkin olarak ise, Hükümet, Mehmet Çalıꢀkan’ın

askerlik dosyasını ve yakınlarına, tanıdıklarına gönderdikleri mektuplardan bazılarının

nüshalarını sunmaktadır. Hükümet’e göre, Mehmet’in üstlerinin, arkadaꢀları tarafından dile

getirilen uyku probleminden haberleri yoktu.

Hükümete göre ne kadar üzücü olursa olsun soruꢀturmanın gösterdiği üzere bir intihar olayı

meydana gelmiꢀtir ve bu konuda yapılan cezai kovuꢀturmanın, sonuç üzerinde önemli bir

etkisi olmayan ꢀu ya da bu küçük ihmallere takılmayarak bütün olarak değerlendirilmesi

gerekir.

Bu bağlamda Hükümet, öncelikle, cesedin bulunmasının hemen ardından, dıꢀarıdan bir

saldırgan tarafından ateꢀ edilip edilmediğinin tespit etmek ve tüfeğin kaza ile ateꢀ almasını

engellemek amacıyla Mehmet’in tüfeğinin kontrol edildiğini ifade etmektedir. Bu durumda,

parmak izlerinin silinmesine yönelik kasıtlı bir davranıꢀ hiçbir ꢀekilde sözkonusu değildi.

Eldivenlerden birinde kan görülmesine iliꢀkin olarak, Hükümet, AĐHM’nin kendini, kanıtları

en iyi değerlendirecek durumda olan ve bu davada eldivenin üzerinde kan olmasını dikkate

almaya değer bulmayan ulusal mahkemelerin yerine koymaması gerektiğini hatırlatmaktadır.

7

Eldiven kanlı olsa bile bunun nedeni müteveffanın yere düꢀmesinin ardından eldivenli elinin

yaralı göğsünün altında kalmıꢀ olmasıdır.

Yakınında cesedin bulunduğu duvardaki kurꢀun izine iliꢀkin olarak Hükümet, bu ize atıꢀın

ardından mermi kovanının neden olabileceğini savunmaktadır. Bu davada bu hususun sonuç

açısından bir önemi yoktur zira bilirkiꢀi raporları, öldürücü kurꢀunun, müteveffanın silahından

çıktığını açıkça ortaya koymuꢀlardır.

Hükümet, AĐHM’den kararını, Emrah Özcan- Türkiye (baꢀvuru no: 41557/98, 9 Kasım 2004)

kabuledilemezlik kararındaki mantığa dayanarak vermesini ve mesnetten yoksun olduğu

gerekçesiyle iꢀbu kararı reddetmesini talep etmektedir.

2. Baꢀvuranlar

Baꢀvuranlar, Hükümet’in parmak izlerine, kumaꢀ parçalarına, eldivenlere ve duvardaki

kurꢀun izine iliꢀkin olarak yapmıꢀ olduğu açıklamaların ikna edici olmaması nedeniyle

duydukları üzüntüyü ifade etmiꢀlerdir. Ayrıca, baꢀvuranlar, Askeri Savcıyı, önceki

ifadelerine tanık olan S.D., S.G., Đ.K. ve Y.ꢁ. ile yüzleꢀtirmeden S.K.’nın inkarlarını kabul

etmekle suçlamaktadırlar.

25 Eylül 2007 tarihli ek görüꢀlerinde baꢀvuranlar, AĐHS’nin 2., 6. ve 13. maddelerine atıfta

bulunarak -özü itibariyle- ilk kez, askeri yetkilileri, Mehmet’in hayatını koruma

yükümlülüklerini ihmal etme ile suçlamaktadırlar.

B. AĐHM’nin takdiri

1. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin

Hükümet’in önerisinin aksine, AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde

baꢀvurunun dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, baꢀka açılardan

bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle baꢀvuru

kabuledilebilir niteliktedir.

AĐHM, baꢀvuranların, özü itibariyle AĐHS’nin 2. maddesinin esasına dayanan yeni

argümanının, AĐHM’ye yaptığı baꢀvuruda dile getirdiği koꢀullardan farklı unsurlara

dayandığını gözlemlemektedir. Đlk baꢀvurudan bağımsız olarak düꢀünüldüğünde ve ilgili

davanın sona erme tarihi göz önüne alındığında, sözkonusu argüman gecikmeli olarak

sunulmuꢀtur ve dolayısıyla AĐHS’nin 35. maddesinin 1. ve 4. paragrafları uyarınca

kabuledilemez niteliktedir.

2. Esas hakkında

Bu konudaki genel ilkeler çerçevesinde, AĐHM yerleꢀik içtihadına göndermede bulunmakta

(Bkz. sözü edilen Salgın kararı, Süleyman Çiçek-Türkiye kararı, no: 67124/01, 18 Ocak 2005,

sözü edilen Kılınç vd., Stern-Fransa kararı no: 70820/01, 11 Ekim 2005, mutatis mutandis,

Velikova-Bulgaristan no: 41488/98 ve Slimani-Fransa kararı no: 57671/00) ve 2. madde ile

öngörülen yaꢀam hakkının usul açısından korunması yükümlülüğünün zorunlu askerlik

hizmeti sırasında meydana gelen bir ölüm olayı için de geçerli olduğunu dile getirmektedir.

Bu yükümlülük ölüm olayının meydana geliꢀ ꢀeklinden sorumluların tespitine dek

derinlemesine, tarafsız ve yerinde yürütülecek bir soruꢀturmayı içermektedir.

8

Devletin askerlik hizmetini zorunlu tuttuğu bir durumda, askeri yetkililerin sorumlulukları

altındaki bir kiꢀinin fiziksel ve psikolojik bütünlüğünü koruma yükümlülüğü bulunduğu halde

ꢀüpheli bir ölüm olayı meydana geliyorsa yetkili mercilerin temel tedbirleri uygulamaları özel

bir ihtimam gerektirir.

Bu intihar ile sonuçlanan vakalar için de geçerlidir, yetki merciler ölüm olayını çevreleyen

koꢀullar karꢀısında müteveffanın yakınlarının ölümün meydana geliꢀ ꢀekline dair olağan

ꢀüphelerini giderecek ꢀekilde hareket etmek durumundadır. Bu husus uygulamada cinayet

ihtimalini ortadan kaldıracak her türlü delil unsurunun doğrulanmasını da içerir.

Bu ayrıca, meꢀruiyet ilkesine saygı gösterildiğine olan güveninin sürmesi ve yasadıꢀı hiçbir

fiile müsamaha edilmediğini göstermek bakımından genel bir zorunluluk arz eder (Bkz.

mutatis mutandis, Okkalı-Türkiye kararı no: 52067/99).

Bu zorunluluğu karꢀılamak bakımından, ölüm nedeninin veya sorumlulukların belirlenmesi

yeteneğini zayıflatacak soruꢀturma zaaflarının gerekli standartları karꢀılamadığı sonucuna

varılmasına neden olacağının bilincinde olarak yetkili mercilerin ihtilaflı olaya iliꢀkin tüm

delillerin elde edilmesini sağlamak için makul olan tüm önlemleri alması gerekmektedir.

(Bkz. sözü edilen Stern kararı ve Menson vd.-Birleꢀik Krallık kararı, no: 47916/99). Her

halükarda, menfaatlerinin korunması bakımından mağdur yakınlarının bu sürece dahil

olmaları sağlanmalıdır (Bkz. örneğin sözü edilen Salgın kararı).

AĐHM, mevcut baꢀvuruda askerlik hizmetini yerine getiren Mehmet Çalıꢀkan’ın öldüğü gün

resen bir ceza soruꢀturması ve buna paralel olarak idari bir disiplin soruꢀturması baꢀlatıldığını

not etmektedir.

AĐHM ayrıca subaylar U.E. ve V.K.’ya atfedilen kimi disiplin kusurlarından elle tutulur

somut bir sonuca varılmadığını kaydetmektedir.

AĐHM cezai bakımdan, ön soruꢀturmada olduğu kadar tamamlayıcı soruꢀturmalarda Savunma

Bakanlığı da dahil olmak üzere yetkililerin Mehmet’in intihar ettiği sonucuna vardıklarını

gözlemlemektedir.

Bu bağlamda Mesudiye Cumhuriyet Savcısı’nın, ardından Trabzon Askeri Savcısı’nın ve

Erzincan Askeri Mahkemesi hakimlerinin olayın hangi koꢀullarda meydana geldiğini açıklığa

kavuꢀturma arzularının olmadığını gösterecek hiçbir unsur bulunmamaktadır. Yine de, iç

hukuk sürecinde baꢀvuranların da dile getirdiği gibi bazı eksiklikler olduğu görülmektedir.

AĐHM, bu eksikliklere örnek olarak, Mehmet’in askerde kullandığı silahın üzerindeki parmak

izlerinin yok edilmesini, müteveffanın daha öncesinde baꢀından geçen olayların ve üzerinde

bulunan kiꢀisel belgelerin içeriğinin dikkate alınmayıꢀını, olay yerinde devriye gezen kimi

askerlerin duruꢀmaya çağrılmamasını, müteveffanın eldivenli elinde tespit edilen kan

lekesinin incelenmemesini ve/veya müteveffanın vücudunun yakınındaki duvara isabet eden

mermiye ekspertiz yapılmamasını göstermektedir.

Hükümetin dile getirdiklerine göre bu eksikliklerin soruꢀturmanın etkililiğine bir tesiri

bulunmamaktadır ve bütün olarak bir değerlendirildiğinde intihar tezini teyid etmektedir. Bu

tür bir soruꢀturmanın pratik gerçekliği çerçevesinde AĐHM, ne kadar üzücü olursa olsun ileri

9

sürülen bu eksikliklerin ulusal makamların gözünde tezlerinin doğruluğunu inkar etmek için

yeterli olmamasını anlayıꢀla karꢀılamaktadır.

AĐHM, ortaya çıkabilecek vaziyet çeꢀitliliğinin basit bir soruꢀturma faaliyetleri listesine veya

baꢀka basitleꢀtirilmiꢀ kıstaslara indirgenmesinin mümkün olmadığının, ancak, halkın

tereddütlerinin ortadan kaldırılması ve adaletin saygınlığına halel gelmemesi için yerine

getirilmesi gereken zorunlu bazı faaliyetler bulunduğunun altını çizer

AĐHM bu bağlamda Hükümetin savunduğunun aksine bu davada ele alınan koꢀulların, usul

bakımından alınan tedbirlerde herhangi bir eksikliğin bulunmadığı sonucuna vardığı Emrah

Özcan-Türkiye kabuledilemezlik kararı ile mukayese edilemeyeceğine itibar etmektedir (Bkz.

sözü edilen Emrah Özcan kararı).

Dava olaylarına yeniden dönülecek olursa AĐHM, 14 Mayıs 2000 tarihinde düzenlenen otopsi

raporunda ölüme yol açan kurꢀunun «yakın mesafeden» 4 ila 150 cm’den atıldığı ve göğüs

hizasından girdiğinin belirtildiğini not etmektedir. 18 Aralık 2000 tarihinde müteveffanın

giysilerini (kurꢀun deliğinin bulunduğu bölümleri kesilmiꢀ olan giysiler) inceleyen uzmanlara

göre «kısa mesafeden» yapılan bir atıꢀ sözkonusu olmakla birlikte merminin giriꢀ deliği sırtta

bulunmaktaydı.

Bu çeliꢀki göz önünde bulundurularak 24 Nisan 2001 tarihinde ikinci bir bilirkiꢀi incelemesi

gerçekleꢀtirilmiꢀtir. Uzmanlar, bitiꢀik atıꢀ yapıldığı görüꢀünden hareket ederek o ana kadar

kanıtlanmıꢀ gözüken bir önceki tespitlerinden ayrılmıꢀ, böylece kurꢀunun giriꢀ deliğine iliꢀkin

çeliꢀkiyi bertaraf etmek adına, bu sefer atıꢀ mesafesine iliꢀkin bir belirsizlik yaratmıꢀlardır.

Bu gözlem ıꢀığında, Stern – Fransa davasında AĐHM’nin ölüme yol açan merminin giriꢀ

deliğine iliꢀkin belirsizlikler nedeniyle soruꢀturmanın gereken ciddiyetle yapılmadığını tespit

ettiğini anımsatmak yerinde olacaktır. Ancak adıgeçen davada AĐHM, sözkonusu eksikliğin

bizzat baꢀvuranın tutumundan kaynaklanması ve Fransız makamlarının cinayet varsayımını

çürütmek için Emmanuel Stern’in cesedinin üzerinde bulunduğu geminin küçüklüğü ve

adıgeçen ꢀahsın hayatta iken intihar etme niyetinde olduğunu beyan etmesi gibi daha sağlam

unsurlara isnat ettikleri gerekçeleriyle bu eksikliğe müsamaha etmiꢀtir (Stern, adıgeçen).

Mevcut davada ise durum farklıdır. Bilirkiꢀilere göre Mehmet’i öldüren kurꢀunun giriꢀ deliği

ve atıꢀ mesafesi gibi hususlar ancak kriminal ekibi tarafından mühürlenen giysi örneklerinden

yola çıkılarak tespit edilebilirdi. Ancak bu temel araꢀtırma sözkonusu numunelerin zaman

içinde kaybolması nedeniyle gerçekleꢀtirilememiꢀtir (benzer durumlar için, bkz., Kamil uzun

– Türkiye, no: 37410/97, prg. 60, 10 Mayıs 2007).

Bu derece belirleyici bir kanıtın kaybından doğan boꢀluğun ne ꢀekilde doldurulacağı ve

muhafazasından sorumlu kiꢀiler hakkında iꢀlem yapılıp yapılmadığı konularında dosyada bir

izahat verilmemektedir. Buna karꢀın askeri savcılığın soruꢀturmaya yer olmadığı kararı

verdiği 28 Ağustos 2000 tarihinde bu ihtilaflı meseleye dair hala kesin bir tespitte

bulunulmamıꢀtı. Konuyla ilgili bilirkiꢀi incelemeleri 18 Aralık 2000 ve 24 Nisan 2001

tarihlerinde olmak üzere çok sonraları gerçekleꢀtirilmiꢀtir. Erzincan Askeri Mahkemesi’nin

ve/veya Savunma Bakanlığı’nın bu konuda ya da atıꢀ mesafesi konusunda harekete geçmeleri

beklenirdi. Ancak durum böyle olmamıꢀtır.

Bu unsurlar, AĐHM’nin, ölüme yol açan atıꢀın kaynağının kesin olarak tespit edilmesine mani

olan ihmaller nedeniyle AĐHS’nin 2. maddesinin usul bakımından müteveffa Mehmet

10

Çalıꢀkan’a iliꢀkin olarak ihlal edildiği sonucuna varması için kafidir. Atıꢀın kaynağının kesin

olarak tespiti müteveffanın yakınlarının intihar sonucu ölüme iliꢀkin besledikleri ꢀüphelerin

ortadan kaldırılmasını sağlayacak esas niteliğinde bir iꢀlemdi.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASINA ĐLĐꢀKĐN

A. Tazminat

Baꢀvuranlar, oğulları ve kardeꢀleri olan müteveffanın ölümünden sonra ‘ꢀehit’ olarak kabul

edilmesi ve ailesinin bu statüden doğan sosyal ve ekonomik haklardan yararlandırılması

gerektiğini iddia etmektedirler.

Baꢀvuranlar ayrıca defin masrafları için 400 YTL talep etmektedirler. Baꢀvuranlar bir avukat

tarafından hazırlanan istiꢀari mütalaayı sunmaktadırlar. Buna göre,

-

ꢀayet Mehmet Çalıꢀkan ‘ꢀehit’ olarak ilan edilmiꢀ olsaydı ailesi, 1) 32.692 YTL

tutarında bir tazminat 2) 19.000 YTL tutarında toplu konut kredisi ve 3) aylık 452,93

YTL maaꢀ (ꢀu ana kadar toplam olarak 22.000 YTL) elde edecekti.

Müteveffa ꢀehit olarak kabul edilmediği takdirde oğlunun ölümü nedeniyle annesinin

kaybı 8.478,93 YTL, babasının kaybı ise 9.824,12 YTL olacaktır.

Baꢀvuranların avukatları yukarıdaki hususlara istinaden Refika ve Hasan Çalıꢀkan için 60.000

Euro ve Kemal Çalıꢀkan için 20.000 Euro maddi tazminat talep etmektedirler.

Avukatlar müvekkilleri için manevi tazminat olarak da aynı meblağları talep etmektedirler.

Hükümet, istiꢀari mütalaanın ancak bir hakim tarafından istenebilecek bilirkiꢀi incelemesiyle

hiçbir alakasının olmadığına ve maddi tazminat taleplerine iliꢀkin herhangi bir delil

sunulmadığına dikkat çekmektedir.

Manevi tazminat taleplerine iliꢀkin olarak ise Hükümet bu talepleri haksız ve aꢀırı olarak

değerlendirmektedir.

AĐHM, baꢀvuranların kendi adlarına, müteveffa oğulları ve kardeꢀleri Mehmet adına baꢀvuru

yaptıklarını anımsatır. Bu bağlamda baꢀvuranlar, sadece müteveffaya iliꢀkin olarak tespit

edilse dahi AĐHS’nin 2. maddesinin usul yönünden ihlaline neden olan olaylar nedeniyle

manevi tazminat talebinde bulunabilirler (Kılınç ve diğerleri, adıgeçen, prg. 63, ve Salgın,

adıgeçen, prg. 98).

Benzer davalarda hükmedilen meblağları ve baꢀvuranın kendi soyundan gelen mirasçısı

olmadığını göz önünde bulunduran AĐHM hakkaniyete uygun bir surette karara vararak hak

sahibi baꢀvuranlara bu yönde 13.000 Euro ödenmesine hükmeder.

Buna karꢀın, maddi tazminata iliꢀkin talep tespit edilen ihlal ile arasında illiyet bağı

bulunmaması dolayısıyla kabul edilmeyecektir.

B. Yargılama masraf ve giderleri

11

Davanın hem Türkiye’de hem de Strazburg’da hazırlanması ve sunulması sırasında yaptıkları

masraf ve harcamalar için baꢀvuranlar 4.966,30 YTL (yaklaꢀık 2.682 Euro) talep

etmektedirler. Baꢀvuranlar masraf ve harcamalarını ꢀu ꢀekilde ayrıntılandırmaktadırlar :

-

4 Haziran 2007 tarihinde yapılan avukatlık sözleꢀmesi uyarınca avukatlık ücreti için

3.500 YTL,

-

Tercüme ücreti için 1.040 YTL (faturalı),

Bilirkiꢀi görüꢀü ücreti için 150 YTL (faturalı)

Kırtasiye masrafları için 250 YTL

Posta masrafları için 26,30 YTL

Hükümet, baꢀvuranların Türkiye’deki davadaki avukatlık ücreti olarak istenen 500 YTL

tutarındaki meblağın iadesini derhal reddetmektedir. Hükümet, 1466,30 YTL tutarındaki idari

harcamalara da bu iddialara iliꢀkin herhangi bir belge sunulmadığı gerekçesiyle itiraz

etmektedir. Hükümet yargılama masraf ve giderleri baꢀlığı altında yapılan istemin tamamının

aꢀırı olduğu kanaatindedir.

AĐHM avukatlık ücreti haricindeki diğer taleplerinin yeterli derecede belgelendirilmiꢀ

olduğunu kaydeder.

Avukatlık ücretine iliꢀkin olarak baꢀvuranlar, ödemenin iki avukata mevcut davanın

sonuçlanmasından sonra yapılacağının varsayılmasına imkan tanıyan bir vekalet sözleꢀmesi

sunmuꢀlardır. Dolayısıyla, baꢀvuranların avukatlarının karꢀılıksız olarak hizmet verdikleri

düꢀünülemez. Bu çerçevede AĐHM, sözkonusu sözleꢀmede ulusal mahkemeler önündeki

temsil hizmetine tekabül eden ve Hükümetin itiraz ettiği 500 YTL’nin AĐHM tarafından

mevcut kararda tespit edilen ihlalin ulusal hukuk düzeni çerçevesinde önlenmesine matuf bir

meblağ olarak mütalaa edilmesi gerektiği kanaatindedir (ilke için bkz., sözgelimi, Hertel –

Đsviçre, 25 Ağustos 1998, prg. 63).

Bütün bu hususları değerlendiren AĐHM, K.D.V.’den muaf tutulmak üzere baꢀvuranlara 2.500

Euro ödenmesine hükmeder.

C. Gecikme faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına üç

puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM, OYBĐRLĐĞĐ ĐLE

1. Baꢀvuranların AĐHS’nin 2., 6. ve 13. maddeleri bakımından dile getirdikleri ilk

ꢀikayetlerinin sadece AĐHS’nin 2. maddesinin usulü açısından bir inceleme gerektirdiğine

ve baꢀvurunun bu bağlamda kabuledilebilir ilan edilmesine ;

2. Baꢀvuranların AĐHS’nin 2. maddesinin esası bakımından yaptıkları yeni ꢀikayetin

kabuledilemez olduğuna ;

3. Müteveffa Mehmet Çalıꢀkan’a iliꢀkin olarak AĐHS’nin 2. maddesinin usul bakımından

ihlal edildiğine ;

12

4. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,

döviz kuru üzerinden YTL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet tarafından

baꢀvuranlara,

i. yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak manevi tazminat için 13.000 Euro

(on üç bin Euro) ödenmesine;

ii. yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak yargılama masraf ve giderleri için

2.500 Euro (iki bin beꢀ yüz Euro) ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan

fazlasına eꢀit oranda faiz uygulanmasına;

5. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 27 Mayıs 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

13