CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

GÜRBÜZ - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:26050/04)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

10 Kasım 2005

İşbu karar AİHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek olup

bazı şekli düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (26050/04) başvuru no’lu davanın

nedeni, bu ülke vatandaşı Cafer Gündüz’ün (başvuran) 12 Temmuz 2004 tarihinde Avrupa

İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 34. maddesi uyarınca Avrupa İnsan Hakları

Mahkemesi’ne (AİHM) yapmış olduğu başvurudur.

Başvuran AİHM önünde İstanbul Barosu avukatlarından S. Akat tarafından temsil

edilmektedir.

Başvuran Wernicke-Korsakoff hastası olması nedeniyle yeniden hapsedilmesinin,

AİHS’nin 3. maddesine göre insanlık dışı ve aşağılayıcı bir muamele teşkil edeceğini ileri

sürmektedir.

OLAYLAR

Başvuran 1966 doğumlu Türk vatandaşı olup, başvurunun yapıldığı dönemde firaridir.

A. Başvurunun yapılmasına neden olan olaylar

Başvuran 27 Aralık 1995 tarihinde polis tarafından yapılan geniş çaplı bir operasyon

sonrasında bomba imal malzemeleri ile birlikte yakalanmış ve 9 Ocak 1996’da İstanbul

Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) tarafından hakkında tutuklu yargılama kararı verilmiştir.

Başvuran İstanbul Cezaevi’ndeyken uzun süreli bir açlık grevine başlamıştır.

Başvuran 28 Temmuz 1996 tarihinde, açlık grevinin 69. gününde, İstanbul

Üniversitesi Hastanesi’nin Acil Servisine kaldırılmıştır.

1 Ağustos 1996 tarihinde başvuran aynı hastanenin nöroloji bölümüne sevk edilmiştir.

10 Eylül 1996 tarihine kadar nöroloji bölümünde tedavi gören başvurana, Wernicke-

Korsakoff Sendromu (WK-S) tanısı konmuştur. Başvuranda özellikle oküler felç, amnezi,

halüsinasyonların eşlik ettiği ruhsal depresyon ile uzak hafıza ve öğrenmede bozukluk

bulgulanmıştır.

Aynı gün başvuran psikoz semptomlarının tedavisi için Bakırköy Ruh ve Sinir

Hastalıkları Hastanesi’ne sevk edilmiş ve burada üç ay tedavi görmüştür.

Başvuranın avukatının talebi üzerine Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi

hekimleri tarafından hazırlanan 27 Eylül 1996 tarihli görüşte, başvuranda tespit edilen

psikozların tam anlamıyla tedavisinin mümkün olmadığı belirtilmiştir.

17 Aralık 1997 ve 24 Haziran 1998 tarihlerinde başvuran, İstanbul Üniversitesi

Hastanesi nöroloji birimi tarafından muayene edilmiş ve ilgili kişide apati, hafıza bozukluğu

ve ataksinin yanı sıra genel olarak hafif bir iyileşme tespit edilmiş, fakat hastanın genel sağlık

tablosunda daha fazla bir düzelmenin beklenmediği ve ilgili kişinin fiziksel ve bilişsel tedavi

görmesi gerektiği belirtilmiştir.

Başvuran 23 Şubat 1999 tarihinde sağlık sorunları nedeniyle İstanbul DGM tarafından

serbest bırakılmıştır.

2

İstanbul Üniversitesi Hastanesi nöroloji bölümü tarafından hazırlanan 18 Mayıs 1999

tarihli raporda, hafıza bozukluğu, nistagmus ve ataksinin devam ettiği, fakat hastanın günlük

işleri yardım almadan yerine getirebildiği belirtilmiştir. Bununla birlikte raporda kaydadeğer

bir iyileşmenin sözkonusu olmadığı eklenmiştir.

13 Temmuz 1999 tarihinde başvuran, tedavi için destek elde etmek amacıyla İnsan

Hakları Derneği’ne başvurmuştur.

2 Aralık 1999 tarihinde başvuranın talebi üzerine İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa

Hastanesi Adli Tıp Servisi tarafından düzenlenen raporda, başvuranın herhangi bir cezai

yargılamaya tamamen bilinçli bir şekilde katılamayacağı ve sağlık durumunun cezaevi

koşullarında yaşamaya müsait olmadığı belirtilmiştir.

Başvuranın ailesinin talebi üzerine 15 Mayıs 2001 tarihinde İnsan Hakları Derneği

başvuranın görmüş olduğu tedavilere ilişkin bir belge düzenlemiştir.

16 Ağustos 2001 tarihinde İstanbul DGM başvuranı yasadışı TİKB adlı terörist örgüte

üye olmak suçundan oniki yıl altı ay ağır hapis cezasına mahkum etmiştir. Silahlı saldırı

suçlamasına ilişkin olarak ise başvuran delil yetersizliğinden serbest bırakılmıştır.

4 Mart 2002 tarihinde bu karar Yargıtay tarafından onanmıştır.

İstanbul DGM 10 Nisan 2002 tarihinde mahkumiyet kararının infaz edilmesi için

kararı Bakırköy Cumhuriyet Savcılığı’na göndermiştir.

Başvuran Bakırköy Cumhuriyet Savcılığı’na giderek cezasının infazının ertelenmesini

talep etmiş ve Cumhurbaşkanı affından yararlanmak istediğini belirtmiştir. Başvuranın sağlık

öyküsünü gözönünde bulunduran Bakırköy Cumhuriyet Savcısı, ilgili kişinin hapsedilmeyip,

devlet hastanesinde muayene edilmesine karar vermiştir.

Bakırköy Devlet Hastanesi’nin 30 Haziran 2002 tarihli raporunda, başvuranda

Wernicke ansefalopatisi teşhis edildiği ve sözkonusu kişinin Adli Tıp Enstitüsü’ne sevk

edilmesine karar verildiği belirtilmiştir.

Başvuran 27 Kasım 2002 tarihinde Adli Tıp Enstitüsü 3. ve 4. İhtisas Kurulu

tarafından muayene edilmiştir. Muayene sonucuna göre hazırlanan 18 Aralık 2002 tarihli

raporda, hastanın beyinciğinde atrofi, başta titremeler, görüşte sola doğru nistagmus, dismetri,

disdiadokokinezi, ataksi, baston desteğiyle yürüme, izhar hafızasında bozukluk, uzak hafızada

laküner amnezi, bilişsel fonksiyonlarda değişim ve organik semptomlar tespit edilmiştir.

Sonuçta 3. ve 4. İhtisas Kurulu WK-S tanısı koymuş ve hasta iyileşinceye kadar cezasının

infazının ertelenmesi yönünde görüş bildirmiştir.

Raporda ayrıca, bu hastalık sonsuza dek sürebileceği için Anayasa’nın 104.

maddesinde öngörülen Cumhurbaşkanı’nın af yetkisi kapsamına girdiğinden bahsedilmiştir.

27 Aralık 2002 tarihinde Bakırköy Cumhuriyet Savcısı bu rapora dayanarak

CMUK’un 399§2. maddesi uyarınca başvuranın cezasının infazını, 16 Haziran 2003 tarihine

kadar ertelemiştir.

3

7 Mart 2003 tarihinde CMUK’un 399. maddesinin uygulanması hususundaki görüş

ayrılıkları üzerine Adalet Bakanlığı bir genelge yayınlamış ve Adli Tıp Enstitüsü’nün

hazırladığı raporlarda erteleme süresini somut olarak bildirmesi gerektiğini belirtmiştir.

Başvuran 17 Mart 2003 tarihinde Cumhuriyet Savcılığı’na giderek Cumhurbaşkanı

affından yararlanmak istediğini dile getirmiştir. Cumhuriyet Savcısı Adalet Bakanlığı

nezdinde Cumhurbaşkanlığı affı için gerekli işlemleri başlatmıştır.

10 Eylül 2003 tarihinde Cumhuriyet Savcısı cezanın infazının ertelenmesini re’sen 13

Aralık 2003 tarihinde kadar uzatmıştır.

6 Ekim 2003 tarihinde Adalet Bakanlığı Cumhuriyet Savcısı’na erteleme kararının,

yakın tarihli bir sağlık raporuna dayanmadığı için yukarıda belirtilen genelgeye aykırı

olduğunu bildirmiştir.

Başvuranın Cumhurbaşkanı’ndan af talebine ilişkin olarak ise Adalet Bakanlığı, yine

yukarıda belirtilen genelgeye ve 3 Haziran 2003 tarihli polis soruşturmasında elde edilen

bilgilere atıfta bulunarak, ilgili kişinin halen aynı terörist örgütteki faaliyetlerini sürdürdüğünü

bildirmiştir.

Sonuçta Adalet Bakanlığı’nın Cumhuriyet Savcısı’ndan yakın tarihli bir sağlık raporu

istemesi üzerine Cumhuriyet Savcısı ilgili kişiyi Adli Tıp Enstitüsü’ne göndermiştir.

14 Kasım 2003 tarihinde 3. İhtisas Kurulu tarafından muayene edilen başvuranda baş

titremesi, yürüme bozukluğu ve reflekslerde canlılık tespit edilmiştir. İhtisas Kurulu izhar

hafızasındaki yetersizlik semptomlarına rağmen, ilgili kişide herhangi bir nörolojik bozukluğa

ve hapis cezasının infazını aksi yönde etkileyecek psikopatolojik rahatsızlığa rastlanmadığını

belirtmiştir.

İhtisas Kurulu 21 Kasım 2003 tarihli raporunda başvuranın sağlık durumunun artık

cezasının ertelenmesini gerektirmediği ve Cumhurbaşkanı affına lüzum olmadığı sonucuna

varmıştır.

Bakırköy Cumhuriyet Savcılığı bu sağlık raporunu dikkate alarak, 15 Aralık 2003

tarihinde başvuran hakkında mahkumlara mahsus yakalama müzekkeresi çıkarmıştır.

Başvuran ise firar etmiştir.

15 Ocak 2004 tarihinde başvuranın avukatı Cumhuriyet Savcılığı’nda son verilen

sağlık raporuna itiraz etmiş ve müvekkilinin yeniden muayene edilmesini talep etmiştir.

Bunun üzerine Cumhuriyet Savcısı İhtisas Kurulları tarafından hazırlanan raporlar

arasındaki iddia edilen çelişkiye dikkat çekerek, Adli Tıp Enstitüsü Genel Kurulu’na

sözkonusu talebi bildirmiştir. Genel Kurul başvuranın yeniden muayene edilmesi gerektiğine

karar vermiştir.

Adli Tıp Enstitüsü başvuranın gerekli tetkiklere katılmasının sağlanması için

Cumhuriyet Savcılığı’na başvurmuş fakat başvuran polis tarafından yapılan aramada

bulunamadığı gibi Adli Tıp Enstitüsü’ne gitmemiştir.

4

İstanbul Tabip Odası belirtilmeyen bir tarihte başvuranın talebi üzerine belirttiği

istişari görüşünde Adli Tıp Enstitüsü’nün raporları arasında bilimsel açıdan çelişki

bulunduğunu ifade etmiştir.

Başvuran 31 Mayıs 2004 tarihinde, AİHM önündeki başvurusunu desteklemek üzere

yakın tarihli bir sağlık raporu almak üzere İstanbul Üniversitesi Hastanesi nöroloji bölümüne

gitmiştir. Yapılan muayene ve tetkiklerin sonucunda hazırlanan raporda bilişsel

fonksiyonlarda yavaşlama ve hatırlamada güçlük bulunduğu belirtilmiştir. Bu rapor ne Adli

Tıp Enstitüsü’ne ne de Cumhuriyet Savcılığı’na gönderilmiş görünmemektedir.

20 Ağustos 2004 tarihinde İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi CMUK’un 402. maddesi

uyarınca, AİHM tarafından belirtilen geçici tedbir ışığında yeni bir karara kadar başvuranın

cezasının ertelenmesine karar vermiştir.

B. AİHM’nin Soruşturma Görevi

1. Ceza infaz kurumlarına yapılan ziyaretler

AİHM heyeti Türkiye’de bulunan farklı tiplerdeki ceza infaz kurumlarında hüküm

süren fiziksel koşullar hakkında fikir edinmek maksadı ile başvuranların avukatlarının ve

Hükümet temsilcilerinin eşliğinde, Tekirdağ H tipi Cezaevi’ni ve İstanbul Bayampaşa H Tipi

Cezaevi’ni ziyaret etmiştir. Bu ziyaretler sırasında heyet ayrıca, cezaevi personeli ile savcı ve

doktorlarla görüşmüştür. Heyetin Bayrampaşa Cezaevi ve bu cezaevinin sağlık birimini

ziyareti sırasında kendisine bilirkişi kurulu da eşlik etmiştir. Bu görevi süresince sözkonusu

olan elli üç başvuranın onyedisi ile görüşen heyet, 7 Eylül 2004 tarihinde başvuranla da

konuşmuştur.

2. Bilirkişi kurulu tarafından yürütülen sağlık muayeneleri

AİHM, başvuranda nörolojik veya psikiyatrik sorunlar bulunup bulunmadığını, şayet

bulunuyorsa bunların ne ölçüde cezaevi yaşamına uyum sağlayabileceğini belirlemekle

bilirkişi kurulunu görevlendirmiştir. Sözkonusu kurul ayrıca, gerektiğinde, Türk adli tıp

organları tarafından oluşturulduğu haliyle başvuranın sağlık dosyasını incelemekle

görevlendirilmiştir.

Bu bağlamda bilirkişi kurulu öncelikle, bu gruptaki tüm vakalarda, ilgililerin

nöropsikiyatrik rahatsızlıklarını açlık grevleri ile açıkladıklarını ve Adli Tıp Enstitüsü’nün

tanısına uygun olarak bunların Wernicke Korsakoff Sendromu’nda görülenlerle aynı

olduğunu belirttiklerini ortaya koymaktadır.

Buradan hareketle bilirkişi kurulu, mahkumlarda olası aşırı yükleme öğelerini ve

Wernicke Korsakoff Sendromu’nun gerçek özelliklerini ortaya çıkarmak amacı ile standart

sağlık muayenelerine başvurmaya karar vermiştir.

Hazırlanan raporda, 11 Eylül 2004 tarihinde muayene edilen başvurana ilişkin

bölümde, hastanın genel görünümünün normal olduğu ve hiçbir aşırı yük emaresine

rastlanmadığı, yapılan nörolojik muayenede statik beyincik sendromu ile birlikte ataksi, baş

titremesi ve denge bozukluğuna rastlandığı, nöropsikolojik muayenede ise düzeltilmesi

mümkün olan orta düzeyde hafıza sorunları tespit edildiği, soyutlama düzeyinin doğru olduğu

ve gözle görülür psikopatolojik anomalinin bulunmadığı belirtilmiştir. Görüş kısmında ise

5

beyincikte kesin gözüyle bakılabilecek bulguların saptandığı ve günlük yaşamdaki hareketleri

engelleyen bu bulguların, cezaevi yaşamı için engel teşkil ettiği belirtilmiştir. Sonuç olarak 3.

İhtisas Kurulu’nun cezanın infazının ertelenmesine gerek olmadığı yönündeki görüşü hiçbir

şekilde haklı bulunmamıştır.

HUKUK AÇISINDAN

I. BAŞVURUNUN KABULEDİLEBİLİRLİĞİ HAKKINDA

A. Tarafların Savları

1. Hükümet

Hükümet iki açıdan iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazını yöneltmektedir: ilk

olarak başvuran 4675 sayılı İnfaz Hakimliği Kanunu’nun 5. ve 6. maddelerinde öngörülen

hukuki yolları kullanmamıştır. Sözkonusu hukuki yollar, başvuranın içinde bulunduğu

duruma itiraz etmesini sağlayabilirdi. İkinci olarak başvuran son muayenesi için Adli Tıp

Enstitüsü’ne gitmemiştir.

Hükümete göre ayrıca, başvuran hiç hapsedilmediği için mağdur sıfatına sahip

değildir.

2. Başvuran

Başvuran Hükümet’in itirazları hakkında açık olarak görüş bildirmemekle birlikte

şikayetlerini sürdürmüştür.

B. AİHM’nin Takdiri

1. İç hukuk yollarının tüketilmesi

AİHM öncelikle, AİHS’nin 35. maddesinde tüketilmesi öngörülen hukuki yolların,

hem iddia edilen ihlallere ilişkin, hem de elverişli ve yeterli olan hukuki yollar olduğunu

hatırlatır (Selmouni-Fransa [GC], no: 25803/94, § 75 CEDH 1999-V).

AİHM, yukarıda belirtilen soruşturma görevine konu olan elli üç dava kapsamında

Hükümet tarafından iletilmiş olan içtihat örneklerine ilişkin olarak, bunların yalnızca Adli Tıp

Enstitüsü’nün hazırladığı sağlık raporlarında, ilgili kişilerin cezalarının infazının ertelenmesi

yönünde görüş bildirdiği davalara ilişkin olduğunu gözlemlemiştir. Adli Tıp Kurumu

Kanunu’nun 23-C § 3 maddesinde Kurum’un kararlarının, mahkemelerin delilleri serbestçe

takdir etme hususundaki yetkilerini kısıtlamadığı belirtildiğinden (bkz., Tekin Yıldız kararı, §

46), gerek ilk derece mahkemesinde gerekse yapılan itiraz üzerine davaya bakan hakim,

Cumhuriyet Savcısı tarafından çıkarılan yakalama müzekkeresinin kaldırılmasına ya da

duruma göre ilgili kişinin salıverilmesine karar vermektedir.

Bu örneklerde ayrıca, ilgili kişinin lehindeki bir sağlık raporundan çıkartılacak hukuki

sonuçlar konusunda ilk merci (Cumhuriyet Savcısı) ve ikinci merci (hakim) arasında görüş

ayrılığı bulunması durumu da sözkonusudur.

6

Mevcut davada ise Adli Tıp Enstitüsü, başvuranın cezasının infazının ertelenmesi

yönünde görüş bildiren bir rapor sunmamış ve dolayısıyla başvuran, erteleme tedbirinin yanı

sıra Cumhurbaşkanı affından da yararlanamamıştır.

AİHM, Hükümet tarafından, yukarıda bahsedilen İnfaz Hakimliği Kanunu’nun

duruma çözüm üretip başvuranınkine benzer koşulları aydınlatan hiçbir ulusal içtihat

sunulmadığını gözlemlemektedir. Sonuç olarak Hükümet’in verdiği örnekler mevcut davada

geçerli değildir.

Başvuranın Adli Tıp Enstitüsü Genel Kurulu’nun 23 Şubat 2004 tarihli kararının

ardından yeniden muayene olmaya gitmemesine dayalı itiraz konusunda ise AİHM, İhtisas

Kurulu’nun raporuna karşı yapılan itirazın, yakalama müzekkeresi üzerinde hiçbir tecil etkisi

yaratmadığını gözlemlemiştir.

Oysa bu davada incelenen konu başvuranın cezaevi koşullarında yaşayabilip

yaşayamayacağıdır. Sonuç olarak Adli Tıp Enstitüsü Genel Kurulu ya da İhtisas Kurulu

tarafından başvuranın tıbbi durumunun yeniden incelenmesi, yeniden hapsetme kararı

üzerinde tecil etkisinin olmadığı gözönüne alındığında (bkz., mutatis mutandis, Conka-

Belçika, no: 51564/99, §§ 65-84, CEDH 2002-I), bu haliyle tüketilmesi gereken bir hukuki

yol olarak değerlendirilmez, zira 2659 sayılı Adli Tıp Kurumu Kanunu’nun 15. maddesinin a)

fıkrasına göre, yalnızca Cumhuriyet Savcısı ve hakim Genel Kurul’a başvurmakla yetkilidir

(bkz., Tekin Yıldız kararı, § 46).

2. Mağdur sıfatı

AİHM, tam bu durum nedeniyle AİHS’nin olası bir ihlalinden doğabilecek sonuçların

ortadan kalkmadığı kanaatindedir (Pisano-İtalya [GC], no: 36732/97, §§42, 24 Ekim 2002).

Esasen dosyada yer alan hiçbir unsur, AİHM tarafından yukarıda belirtilen tedbire kadar (20

Ağustos 2004 tarihinde İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi tarafından başvuranın cezasının

infazının ertelenmesi), bu amaçla başvuran lehine herhangi bir tedbir alındığını

göstermemektedir.

3. Sonuç

AİHM

yukarıda

anlatılanları

dikkate alarak Hükümet’in

itirazlarının

kabuledilemeyeceği sonucuna varmıştır.

AİHM, tarafların ileri sürdüğü argümanların tümünün ışığı altında, başvurunun olaylar

ve hukuk açısından, esastan incelemeyi zorunlu kılan ciddi sorular ortaya koyduğu

kanaatindedir; sonuç olarak, başvuru AİHS’nin 35§3. maddesine göre açıkça dayanaktan

yoksun olarak ilan edilemez. AİHM başka hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi bulmadığından

başvuruyu kabuledilebilir bulmuştur.

II. AİHS’NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA

AİHS’nin 3. maddesine gönderme yapan başvuran, yakalandığı WK-S nedeniyle

cezaevinde cezasını çekmeye devam edemeyeceğini belirtmektedir. Başvuran, günlük

yaşamdaki ihtiyaçlarını tek başına karşılayamayacağı ve diğer mahkumlara bağlı olmak

zorunda kalacağı için hapsedilmesinin, bedensel ve ruhsal bütünlüğüne tecavüz niteliğinde

olacağını ileri sürmektedir. Başvuran bu koşullarda yeterli tıbbi tedavi de göremeyecektir.

7

Sonuç olarak başvuran hakkında çıkartılan yakalama müzekkeresinin yerine getirilmesi

durumunda, AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edileceğini ileri sürmektedir.

A. Tarafların Savları

1. Hükümet

Hükümet ceza infaz kurumlarındaki koşulların uygun olduğunu belirterek, tutuklu ve

hükümlülerin öncelikle sözkonusu infaz kurumunda, yoksa bir hastanede tıbbi bakımdan

yararlandıklarını belirtmektedir.

Hükümet’e göre başvuran aynı zamanda etkili bir adli tıp ve hukuk sisteminden de

yararlanmış, iyileşinceye kadar serbest bırakılmıştır. Başvuran iyileştiği için, tekrar cezaevine

konulmalıdır.

Hükümet 1996 ve 2000 yıllarında cezaevlerinde toplu olarak başlatılan açlık

grevlerinden bahsederek, 2185 tutuklu ve hükümlünün muayene edildiğini, 691’inin Adli Tıp

Enstitüsü’ne sevk edildiğini, aralarından 140’ının Cumhurbaşkanı affından, 87’sinin ise ceza

ertelemesinden yararlandığını belirtmektedir. Adli Tıp Enstitüsü’nün baskı altında olduğu ve

2003 yılı raporlarında kökten değişikliğe gittiği yönlü iddia da dayanaktan yoksundur, çünkü

2003 yılının Ocak ayından sonra 245 kişi, 2004 yılında ise 10 kişi Adli Tıp Enstitüsü’nün

raporlarına göre ertelemeden yararlanmıştır.

Hükümet özellikle Pretty-Birleşik Krallık (no: 2346/02, CEDH 2002-III) kararına

gönderme yaparak, başvuranın yeniden hapsedilmesinin, her ne olursa olsun, AİHS’nin 3.

maddesi kapsamına girecek kadar ciddi seviyede bir muamele teşkil etmeyeceğini, zira ilgili

kişinin durumunun, ne kadar üzücü olsa da, yetkili mercilere atfedilebilecek bir fiil veya

ihmalkârlıktan kaynaklanmadığını savunmaktadır.

Sonuç olarak Hükümet, başvuranın yeniden muayene olmak üzere Adli Tıp

Enstitüsü’ne gelmemesinden ötürü, ne başvuranın o anki sağlık durumunun öğrenmenin ne de

uzmanlar kurulunun hazırladığı rapor hakkında yorum yapmanın mümkün olmadığını ileri

sürmektedir.

2. Başvuran

Başvuran Hükümet’in savına karşı çıkmakta ve şikayetlerini sürdürmektedir.

B. AİHM’nin Takdiri

1. Genel İlkeler

AİHS’de ne özgürlüğünden yoksun bırakılmış ne de hasta kişilerin durumuna ilişkin

özel bir hükmün yer almadığı doğrudur. Bununla birlikte, gerekli tıbbi bakımın uygulanması

yoluyla tutukluların fiziksel bütünlüğünün korunması konusunda Devletlere düşen

yükümlülükten ayrı olarak, doğal yollardan ortaya çıkan gerek bedensel gerekse ruhsal bir

hastalıktan kaynaklanan ıstırap, yetkili mercilerin sorumlu tutulabileceği tutukluluk koşulları

nedeniyle daha da şiddetlenir veya şiddetlenme riski taşırsa, tek başına AİHS’nin 3. maddesi

kapsamına girebilir (Mouisel-Fransa, no: 67263/01, §§ 37, 38 ve 40, CEDH 2002-IX, ve

Pretty kararı ve bu metinlerde yer alan göndermeler).

8

Her tutuklu, alınan tedbirlerin infaz edilme usul ve yöntemlerinin kendisini,

tutukluluğun doğasında varolan kaçınılmaz ıstırap düzeyini aşacak şiddette bir sıkıntı veya

zorluğa maruz bırakmamasını temin edecek şekilde, insan onuruyla bağdaşır tutukluluk

koşullarına tabi olma hakkına sahip olduğundan, hapsetmenin uygulamaya ilişkin

gereklilikleri gözönünde bulundurulduğunda, tutuklunun sağlığının yanı sıra esenliği de

yeterli bir şekilde sağlanmalıdır (Kulda-Polonya [GC], no: 30210/96, § 94, CEDH 2000-XI).

AİHS’de, sağlık gerekçesiyle bir tutuklunun serbest bırakılmasına ilişkin herhangi bir

“genel yükümlülük” belirtilmemişse de, bir tutuklunun klinik tablosu, Avrupa Konseyi’ne

Üye Devletler nezdinde AİHS’nin 3. maddesi bakımından bugün, tutukluluğa elverişlilik

sorusunun ortaya çıktığı durumlardan birini teşkil etmektedir (bkz., Mouisel, ibidem, ve Price-

Birleşik Krallık, no: 33394/96, §30, CEDH 2001-VII).

Özetle görülen bir davada, sağlık durumu cezaevi yaşamına uygun olmayan ya da

hayati tehlikesi bulunduğu tanısı konulan bir hastalığa yakalanan kimsenin tutuklu

bulundurulması, AİHS’nin 3. maddesi açısından sorunlara neden olabilir.

Dolayısıyla mevcut davada, başvuranın yeniden hapsedilmesi durumunda ortaya bu

sorunun çıkıp çıkmayacağı tespit edilmelidir.

2. Özel bağlam

AİHM, davayı incelemeye başlamadan önce, ciddi hastalıkları bulunan hükümlülerin

cezalarının infazı konusunda Türkiye’de yürürlükte olan yasaları incelemiştir. AİHM, Türk

yasalarının ulusal mercilere, tutukluların ciddi hastalıklara yakalandığı durumda müdahale

etme olanağı sunduğunu not etmektedir. Sağlık durumu serbest bırakılma veya cezanın

ertelenmesi kararlarının verilmesini gerektirebilecek unsurlardan biridir. Bu tedbirler, sağlık

gerekçesiyle Cumhurbaşkanı’ndan af talebinde bulunma yolunun yerini tutmaktadır.

AİHM bu işlemlerin, ilk bakışta, tutukluların fiziksel bütünlüğü ve esenliklerinin

korunması için Devletlerin özgürlüğü kısıtlayıcı cezaların meşru gereklilikleriyle

bağdaştırmaları gereken uygun güvenceler oluşturduğuna kanaat getirmektedir.

Mevcut dava bağlamında, geçmişte Türkiye’nin, 1996 ve 2000 yıllarında koğuş yerine

bir ila üç kişilik yaşam birimleri öngören F tipi cezaevlerinin kurulmasını protesto etmek

amacıyla başlatılan açlık grevleri karşısında, beslenme bozukluğuna bağlı zihinsel ve fiziksel

rahatsızlıkları olan ve aralarından bir kısmının WK-S olduğu düşünülen kişilerin tutuklu

bulundurulmaları sorunuyla karşı karşıya kaldığını hatırlatmak uygun olacaktır. Hiç kuşkusuz

yetkili mercilerin, bu durumun toplumun korunması açısından haklı gösterilemeyeceğine

kanaat getirmesi üzerine, hasta olan tutuklulardan birçoğu sağlık gerekçesiyle geçici olarak

serbest bırakılmıştır.

3. İlkelerin mevcut davaya uygulanması

Mevcut davada yukarıda belirtilen harekete katıldığı anlaşılan başvuran, Türk

hukukunun tanımış olduğu olanaklara ulaşabilmiş ve 15 Aralık 2003 tarihinde hakkında

yakalama müzekkeresi çıkarılana kadar bu olanaklardan faydalanmıştır.

Bu bağlamda AİHM, başvuranın tutuklu yargılanmaktayken 23 Şubat 1999 tarihinde

İstanbul DGM tarafından serbest bırakıldığını kaydeder.

9

Başvuran hüküm giydikten sonra sağlık öyküsüne bakılarak Cumhuriyet Savcısı

tarafından yeniden muayeneye gönderilmiştir. Bakırköy Devlet Hastanesi’nin 30 Haziran

2002 tarihli raporu ile Cumhuriyet Savcısı’nın bu haklı davranışını onaylanmıştır.

Son olarak Cumhuriyet Savcısı, İhtisas Kurulu’nun 18 Aralık 2002 tarihli raporuna

dayanarak, cezaevi yaşamına uygun olmayan WK-S hastalığına yakalanan başvuranın

cezasının infazının ertelenmesine karar vermiştir. Böylelikle CMUK’un 399§2. maddesi

gereğince başvuran cezanın infazının ertelenmesi tedbirinden yararlanmıştır.

Mevcut davada bu son tarihe kadar gerçekleştirilen tüm sağlık kontrolleri ancak, ilk

olarak 1996 yılında konan WK-S tanısını doğrulamıştır. Ruhsal depresyon, nistagmus, oküler

felç ve nörolojik rahatsızlıklar gösteren başvuranın sağlık durumunun sürekli kaygı verici

olduğuna ve son olarak, hapsedilmeye elverişsiz olduğuna karar verilmiştir.

AİHM elinde bulunan unsurları gözönüne alarak, bilirkişi kurullarının, İstanbul

Üniversitesi Hastanesi tarafından verilen 18 Mayıs 1999 ve 31 Mayıs 2004 tarihli raporlara

yönelik eleştirilerine rağmen, sözkonusu raporları tartışmaya açma durumunda olmadığı

kanaatindedir (Klaas-Almanya, 22 Eylül 1993, A serisi no: 269, p. 17, §§ 29-30).

AİHM aşağıdaki nedenlerden dolayı, daha sonradan bu tespitleri tartışmaya açacak

hiçbir gelişmenin ortaya çıkmadığına kanidir.

11 Eylül 2004 tarihinde, yani Adli Tıp Enstitüsü’nün son raporundan yaklaşık on ay

sonra başvuran AİHM Bilirkişi Kurulu tarafından muayene edilmiştir.

Bilirkişi Kurulu, Gürbüz’de ataksi, baş titremesi ve kol ve bacaklarda denge ve kinetik

sorunlarının (dismetri, adiadokokinezi, hipermetri) eşlik ettiği statik beyincik sendromu

bulunduğunu ortaya koymuştur

Bilirkişi Kurulu’na göre başvuranın beyinciğinde kesin sayılabilecek önemli bulgular

mevcuttur. Bu bulguların, yürüme gibi günlük yaşam faaliyetlerinin yerine getirilmesine engel

teşkil ettiğini gözönüne alan bilirkişi kurulu, bunların cezaevi yaşamına da engel teşkil ettiği

sonucuna varmıştır.

Bu son hususla ilgili olarak, başvuranın yeninden hapsedilmesi durumunda tıbbi

bakımın eksikliğinden açıkça şikayetçi olmamasına karşın, Hükümet’in, başvuranın yeniden

hapsedilmesi halinde sağlanacak günlük tedavi veya desteğin niteliğini ve uygunluğunu

destekleyecek konumda olmadığını vurgulamak gerekir. Başvurana sağlanan dikkate değer

tıbbi bakıma rağmen, böylesi bir argüman yanlış anlaşılacaktır, zira bu, başvuranın cezaevi

dışında tedavi ve bakım görmesi amacıyla tanınan geçici serbestliğin uygunluğu hususunu

tartışma konusu haline getirecektir.

Bu koşullarda AİHM, Gürbüz’ün, değişiklik göstermeyen sağlık durumu gözardı

edilerek yeniden hapsedilmesi durumunda, bunun, AİHS’nin 3. maddesinin uygulama alanına

girecek kadar ciddiyet seviyesine ulaşacağı kanaatindedir.

Gerçekte bu durum ancak, Türkiye’de geçerli olan ve olayların meydana geldiği

dönemde uygulamadaki zayıflığı açığa çıkan koruma mekanizmasının işleyişindeki

bozuklukla açıklanabilir.

10

Başka bir deyişle, başvuranın sözkonusu olaylardan hemen sonra başvurduğu

mercilerin, ilgili kişinin hüküm giymesinden sonra yapmış oldukları gibi, meselenin tüm girdi

ve çıktısını gözönünde bulundurarak, durumu ivedi bir şekilde düzeltmek için özel bir dikkat

göstermiş olmaları gerekirdi.

Benzer durumlar, AİHS’nin 3. maddesi bakımından, başvuranın hastalığının

kökenindeki olayların gelişiminde kendilerinin hiçbir hatalarının bulunmadığını iddia

edemeden Devletin yetkili mercilerinin sorumluluğunu gündeme getirebilir. Esasen

başvuranın uzun süreli açlık grevine başlama kararı verirken kendisine yapmış olabileceği

kötülük her ne olursa olsun, bu hiçbir şekilde, AİHS’nin 3. maddesi bakımından Devletin

sözkonusu kişiler karşısındaki yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz (konuya ilişkin diğer

tartışmalar için, bkz., Nevmerjitsky-Ukrayna, no: 54825/00, §§ 82-106, 5 Nisan 2005).

Kısaca AİHM, değişmeyen sağlık durumunu gözardı ederek 15 Aralık 2003 tarihinde

başvuranı yeniden hapsetmeye karar veren ulusal mercilerin, AİHS’nin 3. maddesinin

gerektirdikleri ile uyum içinde hareket etmiş olarak kabul edilemeyecekleri ve başvuran

hakkında çıkartılan aynı tarihli yakalama müzekkeresinin yürütülmesi halinde, Savunmacı

Devlet’in 3. maddeyi ihlal etmiş olacağı görüşündedir.

Başvuranın, yakalama müzekkeresi çıkarıldıktan bu yana hapsedilmemiş olmasından

herhangi bir sonuç çıkarılmaz, zira bu durum sadece olayların ciddiyetini artıracaktır.

AİHM ulaşılan bu sonucun, başvuranın sağlık durumunda hapis cezasına

dayanabilecek kadar net bir değişiklik olmadan, gelecekte Türk makamları tarafından yeniden

hapsedilmesine karar verilmesi durumunda da zorunlu olarak aynı olacağını vurgulamaktadır.

AİHM, bu amaçla uygun tedbirleri öngörme sorumluluğunu Türk Devleti’ne

bırakmaktadır.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

A. Tazminat

Başvuran maddi zarar için herhangi bir tazminat talep etmemekte, buna karşılık maruz

kaldığı manevi zarar için 50.000 Euro talep etmektedir.

Hükümet fahiş tutarda ve dayanaktan yoksun olduğunu düşündüğü bu tutarın

reddedilmesini talep etmektedir.

AİHM, başvuranın, yakalama müzekkeresi nedeniyle kendisini büyük bir sıkıntı içinde

hissetmiş olabileceğini ve yalnızca bu kararın sonucuyla giderilemeyecek bir manevi zarara

maruz kalmış olduğu kanaatindedir (bkz., Mokrani-Fransa, no: 52206/99, §§ 36 ve 43, 15

Temmuz 2003).

AİHM hakkaniyete uygun olarak başvurana bu açıdan 3.000 (üçbin) Euro ödenmesine

karar vermiştir.

B. Masraf ve Harcamalar

11

Başvuran avukatlık ücretleri ile çeviri, faks ve yazışma masrafları için 5.000 Euro

talep etmektedir.

Hükümet kanıtlayıcı belge olmadan bu talebin reddedilmesi gerektiğini belirtmektedir.

AİHM’nin bu konudaki içtihadına göre, başvuranlar ancak yaptıkları masraf ve

harcamaların gerçekliğini, zorunluluğunu ve miktarının makul olduğunu ortaya koyduklarında

sözkonusu masraf ve harcamalar geri ödenebilir (bkz., diğerleri arasında, Nikolova-

Bulgaristan [GC], no: 31195/96, §79, CEDH 1999-II).

Bu durumda AİHM, elindeki unsurları ve yukarıda belirtilen kriterleri gözönüne

alarak, tüm masraflarla birlikte, 2.000 (ikibin) Euro’dan Avrupa Konseyi tarafından verilen

715 (yediyüz onbeş) euro tutarındaki adli yardım düşülerek, kalan meblağın başvurana

ödenmesinin makul olduğuna kanaat getirmiştir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına üç puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AİHM,

1. Oybirliğiyle, başvurunun geri kalanının kabuledilebilir olduğuna;

2. Oybirliğiyle, başvuranın sağlık durumunda hapis cezasına dayanabilecek kadar net

bir değişiklik olmadan yeniden hapsedilmesi durumunda, AİHS’nin 3. maddesinin

ihlal edileceğine;

3. a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere Savunmacı

Hükümet tarafından başvurana,

i. ikiye karşı beş oyla, manevi tazminat için 3.000 (üç bin) Euro ödenmesine,

ii. oybirliğiyle, masraf ve harcamalar için 2.000 (iki bin) Euro’dan, Avrupa Konseyi

tarafından sağlanan 715 (yediyüz onbeş) Euro tutarındaki adli yardım düşülerek kalan

miktarın ödenmesine;

iii. yukarıdaki miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;

(b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç

puan fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına;

6. Oybirliğiyle, adil tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMİŞTİR.

12

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM İç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve

3. fıkralarına uygun olarak 10 Kasım 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.

Kararın ekinde AİHS’nin 45§2. maddesi ve AİHM İç Tüzüğü’nün 74§2. maddesine

uygun olarak Sn. Caflish ve Türmen’in kısmi muhalefet şerhleri yer almaktadır.

13