CONSEIL

AVRUPA

DE L’EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

GÖKSEL TÜTÜN TĐCARET VE SANAYĐ A.ꢀ. -TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢁvuru no:32600/03)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

22 Eylül 2009

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (32600/03) no’lu davanın nedeni (T.C.

vatandaꢀı) tüzel bir kiꢀilik olan Göksel Tütün Ticaret ve Sanayi A.ꢁ.’nin (baꢀvuran) Avrupa

Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 1 Eylül 2003 tarihinde Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin

Korunmasına iliꢀkin Sözleꢀme’nin (Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi

uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuran, Đzmir Barosu avukatlarından M. Yararbaꢀ ve S. Amuꢀ tarafından temsil

edilmektedir.

OLAYLAR

DAVANIN KOꢀULLARI

Baꢀvuran, Göksel Tütün Ticaret ve Sanayi A.ꢁ. merkezi Đzmir’de bulunan bir anonim

ꢀirketidir.

28 Kasım 1989 tarihinde, Đzmir’in Bornova ilçesinde yeralan, üzerinde beꢀ katlı bir tütün

deposu bulunan ve 10 450 metre kare yüzölçümüne sahip olan bir arazi, tapu siciline 317

parsel numarasıyla baꢀvuran adına kaydedilmiꢀtir.

Bornova Belediye Meclisi, 26 Ocak 1993 tarih ve 53 sayılı kararında 7 Nolu adada yeralan

314 ve 5534 parsel numaralı arsalarda bir aplikasyon çalıꢀması yapılmasının gerekli olduğuna

hükmetmiꢀtir. Baꢀvurana ait 317 Nolu parsel bu çalıꢀmaya dahil edilmemiꢀtir.

Bununla birlikte, 25 Mayıs 1995 tarihinde ilk kararını iptal eden Bornova Belediye Meclisi

823 sayılı yeni bir karar almıꢀtır.

Bu karardan sonra 3 Ağustos 1995 tarihinde belediye, özellikle Đmar Kanunu’nun 18.

maddesine dayanarak imar planınında değiꢀiklik yapmıꢀ ve yeni düzenleme sınırları içinde

parselizasyon planı kabul etmiꢀtir.

Baꢀvurana ait arsanın 3224 metre karelik bir bölümü (yani toplam yüzölçümün % 30,9’u )

belediye tarafından düzenleme ortaklık payı olarak alınmıꢀ buralarda bir yeꢀil alan, bir park

ve bir çocuk bahçesi oluꢀturulmasına imkân sağlanmıꢀtır.

Baꢀvuran, 7 Eylül 1995 tarihinde bu karara belediye nezdinde itiraz etmiꢀtir.

24 Ekim 1995 tarihinde, belediye meclisi bu itirazı reddetmiꢀ ve önceki kararını onamıꢀtır.

27 Kasım 1995 tarihinde baꢀvuran, Đzmir Đdare Mahkemesi önünde 25 Mayıs 1995 tarihli

belediye encümeni kararın ve ekindeki parselizasyon planının iptali istemiyle dava açmıꢀtır.

Baꢀvuran dava gerekçesinde, öncelikle yeni parselizasyonun bir ꢀahsın özel çıkarı için

gerçekleꢀtirildiğini ileri sürmüꢀ ve ikinci olarak da, 3194 sayılı Đmar Kanunu’nun 18. maddesi

anlamında arsasının değerinde herhangi bir artıꢀ olmadığını savunmuꢀtur.

2

28 ꢁubat 1997 tarihinde mahkeme, itiraz edilen idari kararın yasalara uygun olduğuna

hükmetmiꢀtir. Kararına temel dayanak olarak mahkeme, bir bilirkiꢀi raporu ile ꢀehir imar

planını göstermiꢀtir.

Baꢀvuran, 15 Mayıs 1997 tarihinde bu kararı temyize taꢀımıꢀtır.

20 Nisan 1998 tarihinde Danıꢀtay, temyiz edilen kararı bozmuꢀtur. Yüksek Đdare Mahkemesi,

ada içerisinde yeralan bazı parseller için düzenleme ortaklık payı oranının Đmar Kanunu’nun

18. maddesinde öngörülen % 35’lik azami sınırı aꢀtığını kaydetmiꢀtir.

28 Aralık 1999 tarihinde mahkeme, olaylara açıklık getirip, 28 ꢁubat 1997 tarihli kararının

gerekçelerini değiꢀtirerek Danıꢀtay kararına uymuꢀ, ancak bir kez daha baꢀvuranın talebini

reddetmiꢀtir. Mahkeme özellikle, ꢀehir imar planı kapsamında düzenleme sınırları

belirlenirken belediyeye ait toplam arazilerin de %65’inin düzenleme ortaklık payı olarak

alındığını gözlemlemiꢀtir. Mahkeme ayrıca, adanın bütününde bir yol, bir meydan ve bir yeꢀil

alan oluꢀturulması planlandığı için itiraz edilen idari kararın temelinde kamu yararı olduğunu

kaydetmiꢀtir.

Baꢀvuran, 12 Nisan 2000 tarihinde bu kararı temyize götürmüꢀtür.

Danıꢀtay, 25 Ekim 2001 tarihli kararında, yasalara ve yargı usulüne uygun olduğu

gerekçesiyle ilk derece idare mahkemesinin verdiği kararı tüm hükümleriyle onamıꢀtır.

9 Ocak 2002 tarihinde baꢀvuran, karar düzeltme talebiyle itiraz etmiꢀtir.

Danıꢀtay, 19 ꢁubat 2003 tarihinde bu itirazı da reddetmiꢀtir. Bu karar baꢀvurana 31 Mart

2003 tarihinde tebliğ edilmiꢀtir.

HUKUK

I. 1 NOLU EK PROTOKOLÜN 1. MADDESĐNĐN ĐHLÂL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

HAKKINDA

Baꢀvuran, 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesine atıfta bulunarak, 3194 sayılı Đmar Kanunu’nun

18. maddesi uyarınca arazisinin 3 224 metre karelik bölümünün hiçbir tazminat ödenmeksizin

elinden alındığından ꢀikâyetçi olmaktadır. Baꢀvuran, imar planı değiꢀikliğinde, arazi

düzenlemesinde ve yeni parselizasyon yapılmasında kamu yararı bulunmadığını

savunmaktadır. Baꢀvuran ayrıca, yeni imar planının bir kiꢀinin ꢀahsi çıkarları için yapıldığını

ileri sürmekte ve gerçekleꢀtirilen imar değiꢀikliğinden sonra geri kalan arsasının değerinin

artmadığını iddia etmektedir.

Hükümet, iç hukuk yollarının tüketilmediğini ileri sürmektedir. Hükümetin kanaatine göre,

madem ki baꢀvuran itiraz ettiği iꢀlemlerin özel bir kiꢀinin yararına yapıldığını düꢀünüyordu o

halde AĐHM’ne gitmeden önce yetkili ulusal mahkemelerde dava açması gerekirdi. Davanın

esası üzerine Hükümet, yapılan müdahalenin ꢀehir planlamasıyla ilgili 3194 sayılı yasada

öngörüldüğünü ve kamu yararına bir amaca hizmet ettiğini kaydetmektedir. Hükümete göre,

sözkonusu yasanın 18. maddesi, belediyelerin kamu yararına hizmet veya donanım getirmek

amacıyla özel mülkiyet altındaki arazilerin bir kısmına el koymasına imkân sağlamaktadır.

3

Hükümet, bu yetkinin belediyelere mülk sahiplerine aꢀırı yük empoze etmeleri için

verilmediğini savunmaktadır. Hükümet, mevcut davada bir yol, bir meydan ve bir yeꢀil alan

yapımının söz konusu olduğunu ve bu çalıꢀmaların ihtilaflı arsaların değerini tartıꢀmasız bir

ꢀekilde olumlu yönde etkilediğini ileri sürmektedir. Hükümet, burada haklı bir denge

sağlanmıꢀ olduğunu ve dolayısıyla ꢀikâyet edilen bu durumun 1 Nolu Ek Protokolün 1.

maddesindeki hükümlere aykırılık teꢀkil etmediğini savunmaktadır.

Baꢀvuran, Hükümetin bu savına karꢀı çıkmakta ve özellikle belediye tarafından yapılan imar

planı değiꢀikliğinde hiçbir kamu yararı bulunmadığı yönündeki iddialarını tekrarlamaktadır.

Bu nedenle baꢀvuran, kendisine hiçbir tazminat ödenmeksizin arazisinin % 30,9’una el

konularak mülkiyet dokunulmazlığı hakkının 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesi anlamında

orantısız bir ꢀekilde ihlâl edildiğini savunmaktadır.

AĐHM, 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesine atıfla yapılan ꢀikâyetin yukarıda yapılan

açıklamalar sonrasında açıkça dayanaktan yoksun olduğu anlaꢀıldığından, iç hukuk yollarının

tüketilip tüketilmediği konusunda ayrıca hüküm vermenin gereksiz olduğu kanaatine

varmaktadır.

AĐHM, 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesindeki hükümlere göre idari makamlar tarafından

mülkiyet dokunulmazlığı hakkına yapılacak bir müdahalenin yasal dayanağı olması

gerektiğini kaydetmekte ve demokratik bir toplumun temel ilkelerinden biri olan hukukun

üstünlüğünün, AĐHS’nin bütün maddelerinin özünde yeraldığını hatırlatmaktadır (Yunanistan

aleyhine Iatridis davası [GC], n^o31107/96, prg. 58, CEDH 1999-II).

Mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin, « kamu yararına » uygun bir « meꢀru amacı »

olmalıdır. Kullanılan yöntemler ile her halükarda bir kimseyi mülkünden yoksun bırakan

amaç arasında makul bir orantısallık iliꢀkisi bulunmalıdır (Belçika aleyhine Pressos

Compania Naviera S.A. ve diğerleri davası, 20 Kasım 1995, prg. 38, seri A n^o332, ve

Yunanistan aleyhine Yagtzilar ve diğerleri davası, n^o41727/98, prg. 40, CEDH 2001-XII).

Toplumun genel çıkarlarının gereksinimleri ile bireyin temel haklarının korunma zorunluluğu

arasında kurulması gereken « adil denge » kavramı iꢀte bunu ifade etmektedir (Đsveç aleyhine

Sporrong ve Lönnroth davası, 23 Eylül 1982, prg. 69, seri A n^o52). Böylesi bir dengeyi

kurma kaygısı, 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesindeki tüm hükümlerin yapısında

yansıtılmıꢀtır.

Sözkonusu bu çıkarlar arasında adil bir denge sağlanıp sağlanmadığını ve yine mülkiyeti

elinden alınan kiꢀiye aꢀırı yük empoze edilip edilmediğini belirlemek için, kuꢀkusuz tazminat

ꢀartlarına bakmak gerekmektedir (Birleꢀik Krallık aleyhine Lithgow ve diğerleri davası, 8

Temmuz 1986, prg. 120-121, seri A n^o102). AĐHM, bu konuda daha önce, bir mülkiyetten

yoksun bırakma sırasında taꢀınmazın değerine uygun makul bir tazminat ödenmediği

durumlarda, genel olarak, bir ihlâlin oluꢀtuğuna hükmetmiꢀtir. Bununla birlikte, ekonomik

reform veya sosyal adalet önlemleri gibi

« kamu yararına » olan meꢀru amaçlar, tam

piyasa değerinden daha düꢀük tazminat ödemelerini haklı gösterebilir (Birleꢀik Krallık

aleyhine James ve diğerleri davası, 21 ꢁubat 1986, prg. 54, seri A n^o98).

Yukarıdaki ilkelerin mevcut davada uygulanıp uygulanmadığı konusunda AĐHM, ilk önce

baꢀvuranın sahip olduğu arsanın 3 224 metre karesinin elinden alınmasının mülkiyet

dokunulmazlığı hakkına bir müdahale oluꢀturduğunu ve 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesinin

birinci bendinin ikinci cümlesi anlamında mülkiyetten yoksun bırakma kapsamında analiz

edilmesi gerektiğini kaydetmektedir.

4

AĐHM, herꢀeyden önce buradaki mülkiyet mahrumiyetinin bir yasa hükmünde

öngörüldüğünü, mevcut davada bu yasa hükmünün 3194 sayılı yasanın 18. maddesi olduğunu

gözlemlemektedir.

AĐHM daha sonra, mevcut davadaki imar planı değiꢀikliği, yeni parselizasyon ve arazi

düzenlemelerinin Bornova belediyesine bir yol, bir meydan ve bir yeꢀil alan yapımı için

imkân tanıdığını kaydetmekte ve bunun sonucunda müdahalenin kamu yararına bir amaca

hizmet ettiği kanaatine varmaktadır. Öte yandan dava dosyasında, belediyenin 3194 sayılı

yasanın 18. maddesini uygulayarak kendisine kazanç sağladığını gösteren hiçbir unsur

bulunmamaktadır (bakınız, a contrario, Türkiye aleyhine Karaman davası, n^o6489/03, prg.

32, 15 Ocak 2008).

AĐHM, ilke olarak, baꢀvuranın arazisinin bir kısmının ꢀehir planlamasına katılım kapsamında

belediyeye devredilmesiyle uğradığı zararın, bu bölgede yapılan çalıꢀmalar sonucu ortaya

çıkan değer artıꢀının bir karꢀılığı olarak görülebileceğini kabul etmektedir.

Katılım oranının arazi yüzölçümünün % 30,9’u olarak belirlenmesinin uygunluğu konusunda

ise AĐHM, görevinin, bayındırlık çalıꢀmalarının bir araziye getirdiği artı değer ile buna

karꢀılık düzenleme ortaklık payı olarak devredilmesi gereken arazi miktarının tespitine iliꢀkin

kriterleri sorgulamak olmadığını kaydetmektedir (bakınız, Türkiye aleyhine Seyhan davası

(karar), n^o45810/99, 20 Mayıs 2008, mutatis mutandis, Türkiye aleyhine Oral davası (karar),

n^o32362/03, 25 Kasım 2008, Türkiye aleyhine Yıltaꢀ Yıldız Turistik Tesisleri A.ꢁ. davası,

n^o30502/96, prg. 38, 24 Nisan 2003, ve Yunanistan aleyhine Papachelas davası [GC], n^o

31423/96, prg. 49, CEDH 1999-II).

Dosyadaki unsurlar ile 1 Nolu Ek Protokolün 1. maddesinin ulusal makamlara bıraktığı takdir

marjı dikkate alındığında, AĐHM, ꢀehir planlaması için baꢀvurana empoze edilen düzenleme

ortaklık payının kamu yararı ile ilgili ꢀahsın haklarının korunma zorunluluğu arasındaki adil

dengeyi tehlikeye sokacak nitelikte olmadığı kanaatine varmaktadır.

Yukarıdaki unsurlar göz önüne alındığında, baꢀvurunun bu bölümü açıkça dayanaktan

yoksun olduğundan, AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları gereğince reddedilmesi

uygun olacaktır.

II. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN 1. PARAGRAFININ ĐHLÂL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

HAKKINDA

Baꢀvuran ayrıca, AĐHS’nin 6. maddesinin 1. paragrafına atıfta bulunarak, ulusal mahkemeler

önünde görülen yargılamanın süresinden ꢀikâyetçi olmaktadır.

Hükümet, baꢀvuranın bu iddiasına karꢀı çıkmakta ve davasının ulusal mahkemelerde « makul

süre » içerisinde görüldüğünü savunmakatdır.

AĐHM, dikkate alınması gereken sürenin baꢀvuranın belediye nezdinde yaprığı ilk itiraz tarihi

olan 7 Eylül 1995 tarihinde baꢀladığını gözlemlemektedir. Bu konuda AĐHM, ꢀayet bir dava

açılmadan önce izlenmesi gereken bir baꢀvuru yolu bulunmakta ise, izlenmesi gereken idari

sürecin değerlendirilmesi gereken dava süresine dahil edildiğini hatırlatmaktadır (Fransa

aleyhine Vallée davası, 26 Nisan 1994, prg. 33, seri A n^o289-A, ve Fransa aleyhine Santoni

davası, n^o49580/99, prg. 37, 29 Temmuz 2003). Mevcut davada bu süre Danıꢀtay kararı ile 19

5

ꢁubat 2003 tarihinde sona ermiꢀtir. Dolayısıyla, söz konusu dönem iki kademeli yargılama

sonunda yedi yıl beꢀ ay sürmüꢀtür.

AĐHM, bu ꢀikâyetin AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı anlamında açıkça dayanaktan

yoksun olmadığıını ve ayrıca baꢀka bir kabuledilemezlik gerekeçesi bulunmadığını

kaydetmektedir. Bu itibarla, baꢀvurunun kabuledilebilir ilan edilmesi uygun olacaktır.

AĐHM, bir yargılama için makul sürenin, özellikle davanın karmaꢀıklığı, baꢀvuran ve yetkili

makamların tutumu, ilgili taraflar için davanın önemi gibi ꢀartlara ve AĐHM içtihatını

yönlendiren kıstaslara bağlı olarak değiꢀiklik gösterebileceğini hatırlatmaktadır (bakınız, diğer

birçokları arasından, Fransa aleyhine Frydlender davası [GC], n^o30979/96, prg. 43, CEDH

2000-VII).

AĐHM ayrıca, mevcut davanın konusuna benzer birçok davaya baktığını ve bu davalarda

AĐHS’nin 6. maddesinin 1. paragrafının ihlâl edildiğine hükmettiğini hatırlatmaktadır

(Frydlender, ilgili bölüm).

Takdirine sunulan unsurların tamamını incelemesinin ardından AĐHM, mevcut davada farklı

bir sonuca ulaꢀmak için Hükümet’in hiçbir tespit ve delil unsuru sunmadığı kanaatine

varmaktadır.

AĐHM, konuyla ilgili yerleꢀik içtihadını dikkate alarak, mevcut davada iki kademeli

yargılama sonrasında yedi yıl beꢀ aydan fazla süren ihtilaflı yargılama süresinin aꢀırı

olduğuna ve « makul süre » ilkesine uymadığına hükmetmektedir.

Dolayısıyla, AĐHS’nin 6. maddesinin 1. paragrafı ihlâl edilmiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA

AĐHS’nin 41. maddesinin uygulanması hususuna iliꢀkin olarak ise baꢀvuran, 806.000 Euro

maddi ve 100.000 Euro manevi tazminat talebinde bulunmaktadır. Ayrıca baꢀvuran, 50.000

Euro yargılama masraf ve gideri talep etmekte ve bir avukatlık ücret sözleꢀmesini belge

olarak sunmaktadır.

AĐHM, tespit edilen ihlalle iddia edilen maddi tazminat arasında bir illiyet bağı görememekte

ve sözkonusu talebi reddetmektedir. Buna karꢀın AĐHM, baꢀvurana 4.000 Euro manevi

tazminat ödenmesi gerektiği değerlendirmesinde bulunmaktadır. Yargılama masraf ve

giderleri kapsamında AĐHM, tüm masraflar için baꢀvurana 1.000 Euro ödenmesinin uygun

olacağı kanaatindedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM,

1. Oyçokluğu ile baꢀvurunun AĐHS’nin 6/1 maddesi kapsamında yapılan ꢀikayete iliꢀkin

kısmının kabuledilebilir geri kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;

2. Oybirliğiyle, AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;

6

3. Oybirliğiyle,

a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay

içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilmek üzere,

her türlü vergiden muaf tutularak Savunmacı Devlet tarafından baꢀvurana 4.000

Euro (dört bin Euro) manevi tazminat ve 1.000 Euro (bin Euro) yargılama masraf

ve gideri ödenmesine;

b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet

tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç

puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

4. Oybirliğiyle adil tatmine iliꢀkin diğer tüm taleplerin reddine;

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragraflarına uygun olarak 22 Eylül 2009 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

Mevcut karar ekinde, AĐHS’nin 45. maddesinin 2. paragrafı ve Đçtüzüğün 74. maddesinin 2.

paragrafına uygun olarak Yargıç Popovic ve Yargıç Sajo’nun ayrık oy görüꢀü bulunmaktadır.

7