CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

GEZİCİ ve İPEK - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no: 71517 / 01)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

10 Kasım 2005

İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek

olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (71517 / 01) başvuru no’lu davanın nedeni bu

ülkenin iki vatandaşı Abdulcelil Gezici ve Kutbettin İpek’in (başvuranlar) 31 Ocak 2000 tari-

hinde Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 34. maddesi

uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuranlar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)

önünde Diyarbakır Barosu avukatlarından S. Tanrıkulu tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

Başvuranlar sırasıyla 1968 ve 1953 doğumlu olup Van’da ikamet etmektedirler.

Başvuranlar 25 Temmuz 1994 tarihinde tutuklanarak gözaltına alınmışlardır. 16 Ağustos 1994

tarihinde Gevaş Sulh Ceza Mahkemesi yetkili hakimi karşısına çıkarılan başvuranların tutuklu

yargılanmalarına karar verilmiştir.

Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Savcısı 5 Ekim 1994 tarihinde

başvuranları ve diğer on yedi kişiyi PKK’ya yardım ve yataklık etme suçu ile itham etmiş ve

TCK’nın 168. ve 169. maddelerinin uygulanmasına istinaden mahkumiyetlerini talep etmiştir.

DGM, 8 Aralık 1994 tarihinde başvuranların savunmalarını dinlemiş ve Cumhuriyet Savcısı’ndan

bir sanığın adresinin araştırılmasını, diğer sanığın ölümünün tespit edilmesini ve Gevaş Asliye

Ceza Mahkemesi’nden başvuranlara ait silahların balistik incelemelerinin yapılarak dava

dosyasına eklenmesini talep etmiştir.

7 Şubat ve 23 Mart 1995 tarihli duruşmalar sırasında DGM, Gevaş Asliye Ceza Mahkemesi’nden

birçok sanığın beyanlarının, Mersin Asliye Ceza Mahkemesi’nden sanıklardan birinin ifadesinin ve

Van Asliye Ceza Mahkemesi’nden iki görgü tanığının ifadelerinin alınmasını talep etmiştir.

DGM, 31 Ağustos 1995 tarihinde mevcut davayı halen devam eden diğer dava ile birleştirme

kararı almıştır.

DGM 8 Aralık 1994 ve 19 Aralık 1995 tarihleri arasındaki yedi duruşmada, isnat edilen suçun

niteliğini ve kanıtların durumunu dikkate alarak başvuranların serbest bırakılma taleplerini

reddetmiş, 13 Haziran 1995’te tutukluluk hallerinin devamına karar vermiştir.

Cumhuriyet Savcısı 12 Ocak 1996 tarihinde tamamlayıcı ek iddianamesini sunmuş ve

TCK’nın 125. maddesine dayalı olarak başvuranların mahkumiyetlerini istemiştir.

DGM, 7 Mayıs-14 Ağustos 1996 tarihleri arasında üç duruşma gerçekleştirmiş, bu duruşmalar

esnasında iki kez ilk başvuranın mahkeme huzuruna çıkmayı reddettiğini tespit etmiştir.

Mahkeme, Van Ağır Ceza Mahkemesi’nden adresi tespit edilen tanığın ifadesinin alınmasını

ve birçok tanık hakkında ihzar müzekkeresi verilmesini yinelemiştir.

DGM, 16 Eylül 1997’den 1 Eylül 1998’e kadar sekiz duruşma düzenlemiş, isnat edilen suçun

niteliğini ve kanıtların durumunu dikkate alarak başvuranların tutukluluk hallerinin devamına

karar vermiştir.

2

DGM, 26 Ocak, 2 Mart ve 13 Nisan 1999 tarihlerinde ikinci başvuranın savunmasını

dinlemiş, Van Cumhuriyet Savcılığı’ndan ve 1 no’lu DGM’den gelen evrakları almış ve tanık

ifadelerinin tamamlandığını kaydederek birçok kez Van DGM Cumhuriyet Savcısı’ndan

tamamlayıcı ek iddianameye ilişkin bilgilerin iletilmesini talep etmiştir. Balistik

incelemelerine dair raporları tekrarlayan DGM, bir sanığın adresinin bulunmasını ve tutanakta

yer alan üç silah üzerinde yeni balistik incelemesi yapılmasını istemiştir. Bu duruşmalar

boyunca işlenen suçun niteliğini ve kanıtların durumunu gözönünde bulundurarak

başvuranların tutukluluk hallerinin sürmesine karar vermiştir.

DGM, 15 Haziran 1999 tarihinde ikinci başvuranın tahliye edilmesi ve işlenen suçun niteliği

ve kanıtların durumu doğrultusunda birinci başvuranın tutukluluk halinin devamına karar

vermiş, Cumhuriyet Savcısı’na esas hakkındaki tamamlayıcı iddianamesini hazırlaması için

süre tanımıştır.

Cumhuriyet Savcısı 28 Eylül 1999 tarihinde esas hakkındaki mütalaasını sunmuştur.

Mahkeme sanıkların temsilcilerine savunmalarını hazırlamak için süre tanımış, işlenen suçun

niteliği ve kanıtların durumu doğrultusunda birinci başvuranın tutukluluk süresinin devamına

karar vermiştir.

Başvuranların avukatı 1 Ekim 1999 tarihinde DGM’nin 28 Eylül 1999 tarihli kararına itirazda

bulunmuştur. Müvekkilinin tutuklu yargılandığı tarihi ve aleyhinde kanıtların bulunmayışını

gözlemleyen avukat, tutulu bulundurulma halinin iç hukuka ve AİHS’nin 5. ve 6. maddelerine

aykırı olduğunu iddia etmiştir.

DGM, 5 Ekim 1999 tarihinde bu talebi reddetmiştir.

İlk başvuran 9 Kasım 1999 tarihinde şartlı olarak tahliye edilmiştir.

DGM, 30 Kasım 1999 tarihinde TCK’nın 168 § 2. ve 169. maddelerinin uygulanmasına

dayalı olarak ilk başvuranı on iki yıl altı ay, ikinci başvuranı üç yıl dokuz ay hapis cezasına

çarptırmıştır.

Yargıtay tarafından 6 Kasım 2000 tarihinde onanan İlk derece mahkemesi’nin kararı

başvuranlara 19 Temmuz 2002 tarihinde tebliğ edilmiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 5 § 3. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

İlk başvuran tutuklu yargılama süresinin uzunluğundan şikayetçi olmakta bu yönde AİHS’nin

5 § 3. maddesini ileri sürmektedir.

Hükümet, iç hukuk mercilerinin başvuranın tutuklu yargılanma kararını gerekçelendirdiklerini

savunmaktadır. DGM, soruşturmaların sürdürülmesi gerektiğine itibar etmiştir; firar etme

tehlikesi, kamu düzeninin korunması zorunluluğu başvuranların serbest bırakılma taleplerinin

reddedilmesi bakımından yeterince önemli unsurlardır. Başvuranın tutukluluk halinin devamı

gereklilik arz etmiştir ve mahkeme bu yönde yapılan talepleri bertaraf etmiştir.

3

Başvuran, Hükümetin görüşlerine karşı çıkmaktadır.

A. Kabuledilebilirliğe dair

AİHM, yapılan bu şikayetin AİHS’nin 35 § 3. maddesi uyarınca dayanaktan yoksun olmadığı

tespitinde bulunarak esastan incelenmesi gerektiğine karar vermiştir. AİHM, ayrıca hiçbir

kabuledilemezlik gerekçesi tespit etmemiştir.

B. Esas hakkında

AİHM, ilk olarak, ulusal yetkililere düşen sorumluluğun tutulu bulunan bir kimsenin

tutukluluk süresinin uzunluğunun makul sınırı aşmaması için gerekli özeni göstermek

olduğunu hatırlatmaktadır. Bu amaçla yetkililerin olayların nedenini ortaya çıkarmaları ve

kamu yararına gerçek bir zorunluluğun varlığını ortaya koymaları veya bertaraf etmeleri,

masumiyet karinesi bakımından, bireysel özgürlük esasına saygılı itirazda bulunmaları ve

alacakları kararlarda yetki genişletilmesinin reddedilmesini dikkate almaları gerekir. AİHM

esas itibariyle sözkonusu kararlarda yer alan gerekçelere ve ilgili tarafından aktarılan olaylara

dayanarak AİHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal edilip edilmediğini inceleyecektir (Bkz. Assenov

ve diğerleri-Bulgaristan kararı, 28 Ekim 1998, 1998-VIII, § 154).

Bu bağlamda, bir suça karışmış kimsenin suçlu olduğunu ortaya koyan gerekçeler üzerinde

durmanın sine qua non olmazsa olmaz koşulu tutukluluk kuralına uygunluğudur, fakat bu her

zaman yeterli olmamaktadır; AİHM, hukuki merciler tarafından belirlenen gerekçelerin

özgürlüğün kısıtlanması bakımdan meşru olup olmadığını tespit etmek durumundadır. Bu

gerekçelerin «ilgili» ve «yeterli» olduğu hallerde, ulusal yetkililerin soruşturmanın

yürütülmesinde yeterli özeni gösterip göstermediğinin belirlenmesi gerekir (Bkz. diğerleri

arasında, Ali Hıdır Polat-Türkiye kararı, no:61446/00, § 26, 5 Nisan 2005).

Mevcut durumda, ilk başvuranın tutuklu yargılanma süresi 25 Temmuz 1994 tarihinde

başlamış ve 9 Kasım 1999 tarihinde şartlı tahliye edilmesi ile sona ermiş, yaklaşık beş yıl üç

ay sürmüştür.

Dava dosyasında yer alan unsurlara göre Devlet Güvenlik Mahkemesi başvuranın yinelediği

serbest bırakılma taleplerini «isnat edilen suçun niteliği», «delillerin durumu» ve «dava

dosyasının durumu» gibi her duruşmada benzer basmakalıp ifadelerle reddetmiştir. Devlet

Güvenlik Mahkemesi dört kez gerekçe belirtmeksizin başvuranın tutukluluk halinin devamına

karar vermiştir.

Fakat, «delillerin durumu» şayet suçluluğun varlığını, derecesinin ağırlığını ortaya koymaya

yetiyor ve olayların nedenlerini genel olarak açıklamaya yetiyor ise AİHM nezdinde dikkate

alınacak husus budur, öte yandan başvuranın bu kadar uzun bir süre tutuklu bulundurulma

nedeninin de doğrulanması gerekmektedir (Sözü edilen Ali Hıdır Polat kararı, § 28).

Son olarak AİHM, Hükümetin görüşlerinde belirttiği firar etme tehlikesi ve kamu düzeninin

korunması zorunluluğu gibi tespitlerin ulusal merciler tarafından dikkate alınmadığını

gözlemlemektedir (Bkz. Acunbay-Türkiye kararı, no: 61442/00 ve 61445/00, § 62, 31 Mayıs

2005).

Bu nedenle AİHS’nin 5 § 3. maddesi ihlal edilmiştir.

4

II. AİHS’NİN 6 § 1. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLMESİNE İLİŞKİN

Başvuranlar yargı sürecinin uzunluğu ile «makul süre» ilkesinin ihlal edildiğini ileri

sürmektedirler.

Başvuranlar 13 Ocak 2004 tarihli kabuledilebilirlik ve esas hakkındaki görüşlerinde

kendilerini yargılayıp, mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bünyesinde askeri bir

hakimi bulundurması nedeniyle «bağımsız ve tarafsız» bir mahkeme sayılamayacağını ve adil

yargılama güvencesini sağlayamayacağını iddia ederek, bu yönde AİHS’nin 6 § 1. maddesinin

ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

Hükümet, olayların mevcut koşulları gözönünde bulundurulduğunda yargı süresinin makul

olmadığının söylenemeyeceğini kaydederek, davanın karmaşıklığının başvuranlar hakkındaki

delillerin niteliğinin altını çizmektedir. Sözkonusu yargı süreci on dokuz sanığı kapsamakta,

zor ve uzun soluklu soruşturmaları gerekli kılmaktadır. Üstelik, ek iddianameler tamamlayıcı

soruşturmaları zorunlu kılmış, başvuranların birçok duruşmada bulunmayışı sürecin bir hayli

uzamasına katkıda bulunmuştur. Hükümet ayrıca, iç hukuk yetkililerine yüklenebilecek hiçbir

ihmalin ve kusurun bulunmadığını ifade etmektedir.

Başvuranlar, bu görüşlere karşı çıkmaktadır.

A. Kabuledilebilirlik hakkında

AİHM, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığı hakkındaki şikayetin

esasının belirtilmesi yönünde bir çağrıda bulunmadığını not etmektedir. Mahkeme, bu

şikayetle ilgili iç hukukta nihai kararın Yargıtay’ın 6 Kasım 2000 tarihli kararı ile alındığını

ve başvuranlara 19 Temmuz 2002 tarihinde tebliğ edildiğini belirtmektedir. Fakat bu şikayet

13 Ocak 2004’te kabuledilebilirliğe ve esasa dair görüşlerde ilk kez dile getirilmiştir.

Başvurunun bu bölümünün geç yapılması nedeniyle AİHS’nin 35 §§ 1. ve 4. maddelerine

uygun olarak reddedilmesi gerekmektedir.

Yargı sürecinin uzunluğuna ilişkin yapılan şikayet AİHS’nin 35 § 3. maddesince dayanaktan

yoksun bulunmamaktadır. Bu şikayetin kabuledilemez bulunması için hiçbir gerekçe tespit

edilmemiştir.

B. Esas hakkında

AİHM, dikkate alınacak dönemin başvuranların tutuklu olarak yargılandığı 25 Temmuz 1994

tarihinde başladığını ve 6 Kasım 2000 tarihinde Yargıtay kararı ile sona erdiğini

belirtmektedir. Bu süre iki dereceli mahkeme için yaklaşık altı yıl üç ay sürmüştür.

Makul yargı süreci, dava olaylarını takiben ve Mahkeme’nin yerleşik içtihadından doğan

kriterleri ışığında özellikle davanın karmaşık yapısı, başvuranların ve yetkililerin tutumu ile

değerlendirilir (Bkz. diğerleri arasında Pelissier ve Sassi-Fransa kararı, no: 25444/94, § 67,

AİHM 1999-II).

AİHM, yargı makamlarının – adaletin en kısa zamanda tecelli etmesiyle yükümlü olduğu bir

konumda – başvuranların bütün yargı süreci boyunca tutulu bulunduruldukları tespitinde

5

bulunmaktadır (Bkz. Kalachnikov-Rusya kararı, no: 47095/99, § 132, AİHM 2002-VI, ve son

olarak, Temel ve Taşkın-Türkiye kararı, no: 40159/98, § 75, 30 Haziran 2005).

Mahkeme’ye sunulan tüm unsurların incelenmesinin ardından ve mahkemenin bu yöndeki

yerleşik içtihadı doğrultusunda, AİHM yargı sürecinin aşırı olduğuna ve «makul süre»

zorunluluğunu karşılamadığına itibar etmiştir.

Bu nedenle, AİHS’nin 6 § 1. maddesi ihlal edilmiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİ’NİN UGULANMASI

A. Tazminat

Başvuranların her biri uğradıkları manevi zarar için 20.000 Euro talep etmektedirler.

Hükümet bu miktarlara karşı çıkmaktadır.

AİHM, hakkaniyete uygun olarak birinci başvurana 8.000, ikinci başvurana 4.000 Euro

manevi tazminat ödenmesini kararlaştırmıştır.

B. Masraf ve harcamalar

Başvuranlar iç hukukta ve AİHM nezdinde yapmış oldukları giderler için 3.800 Euro talep

etmekte, bu yönde avukatlık ücreti makbuzunu sunmaktadırlar.

Hükümet bu miktara karşı çıkmaktadır.

AİHM, mahkemeye sunulan unsurlar ışığında ve makul olarak, yapmış oldukları tüm masraf

ve harcamalar için başvuranlara 2.000 Euro ödenmesine karar vermiştir.

C. Gecikme Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına 3

puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. İlk başvuranın tutuklu yargılanma süresinin ve cezai yargı sürecinin uzunluğuna ilişkin

şikayetlerinin kabuledilebilir, bunun dışında kalanların kabuledilemez olduğuna;

2. AİHS’nin 5 §3. maddesinin ilk başvuran açısından ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 6 § 1. maddesinin ihlal edildiğine;

4. a) AİHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,

ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek suretiyle Savunmacı

Hükümetin;

6

i.

manevi tazminat için başvuran Abdulcelil Gezici’ye 8.000 (sekiz bin) ve Kutbettin

İpek’e 4.000 (dört bin) Euro;

ii.

iii.

masraf ve harcamalar için başvuranlara birlikte 2.000 (iki bin) Euro ödemesine ;

belirtilen miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;

b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez

Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda basit faizin

uygulanmasına;

5. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.

maddelerine uygun olarak 10 Kasım 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.

7