CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

FRİK - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no: 45443/99)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

20 Eylül 2005

İşbu karar Sözleşmenin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek olup

şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (45443/99) başvuru no’lu davanın nedeni bu

ülke vatandaşı Mizgin Frik’in (başvuran) Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na 24 Kasım 1998

tarihinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur.

Başvuran Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) önünde İstanbul Barosu avukatlarından

E. Keskin tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

1976 doğumlu başvuran Marbach am Neckar’da (Almanya) ikamet etmektedir.

15 Ocak 1994 tarihinde Diyarbakır Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şubesi’nin PKK’ya

yönelik düzenlemiş olduğu operasyon çerçevesinde başvuran yakalanarak gözaltına alınmış,

başvuran 27 Ocak 1994 tarihine dek gözaltında kalmıştır.

Yakalandığı gün başvuran ve iki kişi Diyarbakır Devlet Hastanesi’nde muayene edilmiş ve

herhangi bir kötü muamele izine rastlanmadığı yönünde rapor düzenlenmiştir.

27 Ocak 1994 tarihinde, başvuran ile birlikte sekiz kişi sağlık kontrolünden geçirilmek üzere

Diyarbakır Devlet Hastanesi’ne sevk edilmişlerdir. Aynı gün hazırlanan rapora göre bu kişiler-

in vücutlarında işkenceye yönelik herhangi bir ize rastlanmamış, başvuran tutuklu yargılan-

mak üzere gözaltına alınmıştır.

16 Ocak 1996 tarihinde başvuran serbest bırakılmıştır.

26 Kasım 1996 tarihli kararı ile Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi “DGM” 3713

sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 5. ve Türk Ceza Kanunu’nun 169. maddeleri uyarınca,

PKK’ya yardım ve yataklık ettiği gerekçesiyle başvuranı dört yıl altı ay ağır hapis cezasına

çarptırmıştır. DGM, olayın vuku bulduğu sırada başvuranın reşit olmadığını göz önünde bu-

lundurarak hapis cezasını iki yıl altı ay indirerek hükme bağlamıştır.

5 Kasım 1997 tarihinde, başvuran 15- 27 Ocak 1994 tarihleri arasında gözaltından sorumlu

polis memurları hakkında kötü muamelede bulunmaktan Diyarbakır Cumhuriyet Savcılığı’na

şikayette bulunmuş ve psikiyatri alanında uzman bir kurum tarafından muayene edilmesini ta-

lep etmiştir.

1 Aralık 1997 tarihinde, Cumhuriyet Savcısı Ocak 1994’de birçok polis memurunun görevli

olduğunu belirterek, kanıtların zamanla yok olmasından ve memurların sayıca fazla olmasından

dolayı takipsizlik kararı vermiştir.

5 Şubat 1998 tarihinde başvuran, sözü edilen takipsizlik kararına karşı Siverek Ağır Ceza

Mahkemesi’ne başvurmuştur. Başvuran, itirazı sırasında, kötü muamele iddialarını yinelemiş,

Cumhuriyet Savcısı’nın kendisini dinlemediğini ve muayene talebini reddettiğini ileri

sürmüştür.

Bilinmeyen bir tarihte, psikolog Dr A. Tamer Aker tarafından düzenlenen bir rapora göre

başvuran Filistin askısıyla sallandırılmış, elektrik şoku verilmiş, çırılçıplak soyularak bağlan-

mış, gözleri bağlanmış, sıcak mekanda soğuk mekanda bırakılmış, tehdit ve tecavüz edilmiş

ve kuvvetli ışık verilmiştir. Ayrıca doktor, şahsın tecavüz ve işkence olaylarını hatırladığı

anda krize girerek kendinden geçtiğini ve olayı anlattığı anda ağlamaya ve

bağırmaya başladığını belirtmiştir. Bu bulgulara istinaden doktor başvuranın psikolojik tedavi

görmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Belirtilmeyen bir tarihte başvuran Türkiye’yi terk etmiş ve Almanya’ya yerleşmiştir.

25 Haziran 1999 tarihinde, Berlin İşkence Mağdurları Tedavi Merkezi’nde

(Behandlungzsentrum für Folteropfer) muayene edilen başvuran hakkında sağlık raporu

düzenlenmiştir. Bu rapora göre başvuran 9 Şubat 1999 tarihinden itibaren takibe alınmıştır.

Raporun 1. ve 8. sayfalarında başvuran, Türkiye’den kaçarak Berlin’e yerleştiğini, adı geçen

merkez tarafından karşılandığını, Abdullah Öcalan’ın tutuklanmasını ve Türkiye’ye naklini

protesto etmek için kendini ateşe verdiğini ve ardından merkezde tedavi edildiğini

belirtmiştir. 9. ve 10. sayfalarında, merkezin doktoru, başvuranın psikolojik sorunlarının

bulunduğunu, uykusuzluk çektiğini, tecavüz sahne kabusları gördüğünü, takip edildiğini ve

toplum içinde korktuğunu ve ürktüğünü belirterek şahsın belinden ayaklarına kadar ağrıları

olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca, doktor başvuranın vücudunun bazı bölgelerinde

Diyarbakır’da tutuklanmasından kaynaklanan veya çocukluktan gelen yara izlerine

rastladığını vurgulamıştır. 12. sayfadan 14. sayfaya kadar doktor başvuranın ruhsal

durumunun değerlendirmesini yapmış ve kaynaklarına değinmiştir.

AİHM Sekreteryası’nın tarihi bilinmeyen rapor konusundaki talebi üzerine, 28 Eylül 2001

tarihli cevaben yazdığı yazısında başvuranın temsilcisi, Dr. A. Tamer Aker’in yabancı

meslektaşlarının talebi üzerine sözkonusu raporu düzenlediğini belirtmiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 3. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLMESİ HAKKINDA

Başvuran, gözaltında bulunduğu esnada kötü muameleye maruz kaldığından şikayetçi

olmakta ve AİHS’nin 3. maddesini ileri sürmektedir.

Hükümet, bu iddialara karşı çıkarak başvuranın 15 ve 27 Ocak 1994 tarihlerinde Diyarbakır

Devlet Hastanesi’nde dört ayrı doktor tarafından muayene edildiğini ve adı geçende yara izine

rastlanılmadığını hatırlatmaktadır. Hükümet, Dr. A. Tamer tarafından hazırlanan tıbbi raporun

güvenilirliğine şüphe ile yaklaşmakta, bu raporun ne tarih, ne kayıt numarasını, ne yer ve ne

de muayene eden doktorun kaşesini içerdiğini eklemektedir. Bu belge başvuranın işkence

gördüğünü veya tecavüze uğradığını kanıtlamamakta, yalnızca travma sonrası stres

semptomlarının tedavi edilmesi gerektiğini belirtmektedir. Sağlık Bakanlığı’ndan edinilen

bilgilere göre, raporu düzenleyen doktor 24 Aralık 1996 tarihinden itibaren başka bir

hastanede görevli olmasına karşın bu sağlık raporu hastane ortamında hazırlanmamıştır.

Hükümet, başvuranın ulusal yetkililer önünde elektroşoka veya farklı işkence yöntemlerine

maruz kaldığını hiçbir zaman dile getirmediğini ifade etmektedir. Hükümet ayrıca, meydana

gelen olaylardan sonraki üç yıllık dönemin etkisiz olduğunun ve başvuranın iddialarını

kanıtlayacak kanıtların bulunmadığının altını çizmektedir.

AİHM, 3. maddeye aykırı bulunan kötü muamele iddialarının uygun kanıtlar ile birlikte

desteklenmesi gerektiğini hatırlatır (Bkz. Ay-Türkiye kararı, no: 30951/96, § 47, 22 Mart

2005). Öne sürülen iddiaların dayanağı konusunda Mahkeme «her türlü şüphenin ötesinde»,

bir dizi çürütülemeyen karinelerden oluşan, yeterince ciddi, kesin ve uygun kanıt ilkesini

benimsemektedir (Bkz. İrlanda-Hollanda kararı, 18 Ocak 1978, seri: A no: 25, s. 64-65, § 161,

ve Labita-İtalya kararı no: 26772/95, § 121, AİHM 2000-IV).

AİHM, gözaltı koşullarının ve sözde işkence iddialarının Hükümet ile başvuran arasında itilaf

konusu olduğunu hatırlatmaktadır. Bu nedenle, gözaltı süresinin başlangıcından sonuna kadar

geçen süreye dair hazırlanan sağlık raporları başvuranın iddialarını desteklemeye imkân

vermemektedir. AİHM, içinde bulunduğu durumun hassas yapısı nedeniyle gözaltında

bulunan bir kimse için sözünü ettiği tecavüz iddiasını kanıtlayacak delilleri elde etmesinin güç

olabileceğini kabul etmektedir (Bkz. Zeynep Avcı-Türkiye kararı, no: 37021/97, § 65, 6 Şubat

2003). İlk olarak, başvuran Almanya’da olduğu ve meydana gelen olayların üstünden birçok

süre geçtiği halde, Berlin İşkence Mağdurları Tedavi Merkezi tarafından hazırlanan sağlık

raporu Dr. Tamer Aker tarafından iletilmiştir. AİHM, bu raporun ulusal yetkililerin bilgisine

sunulmadığını hatırlatır. Kanıt unsurlarının değerlendirilmesi ile ilgili olarak AİHM, ikinci bir

rol üstlenmekte ve tarafınca bir talep olmadığı takdirde bir davanın koşullarına ilişkin ilk

derece mahkemesinin üstleneceği görev öncesinde ihtiyatlı davranmaktadır (Bkz. Seyhan-

Türkiye kararı, no: 33384/96, § 81, 2 Kasım 2004).

Bununla birlikte, başvuran ne bu raporlara karşı çıkmış, ne de 16 Ocak 1996 tarihinde serbest

bırakıldığı halde, hazırlanan raporlardan farklı olarak başka bir doktora görünmek için gerekli

girişimde bulunmuş görünmektedir. Dava dosyasında yer alan hususlardan başvuranın tutuklu

bulunduğu bütün süre boyunca tecavüz iddialarını yetkililere veya cezaevi doktoruna

iletmediği, iddialarını destekleyecek psikolojik ve jinekolojik muayenelerden geçmediği

görülmektedir. Hatta bu iddialarını Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi önünde de dile

getirmemiş görünmektedir. Üstelik, bu olayların ardından gözaltından sorumlu polisler

hakkında şikayette bulunmak için dört yıldan fazla bir süre beklemiştir.

Sonuç olarak, dava dosyasında yer alan unsurlara dayalı olarak AİHM, «her türlü makul

şüphenin ötesinde» başvuranın gözaltından sorumlu polisler tarafından uygulanan kötü

muameleye maruz kaldığını tespit edememektedir.

Bu nedenle, AİHS’nin 3. maddesi ihlal edilmemiştir.

II. AİHS’NİN 13. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLMESİ HAKKINDA

Başvuran, AİHS ile güvence altına alınan haklarını öne sürmek için iç hukuktaki başvuru

yollarının etkisiz olduğundan şikayetçi olmaktadır.

Hükümet, bu iddiaya karşı çıkmaktadır.

AİHM, 13. maddenin AİHS tarafından güvence altına alınan hak ve özgürlükleri esas alan iç

hukukta etkili bir başvuru yolunu öngördüğünü hatırlatmaktadır. Bu hüküm ile, yetkili «ulusal

makamların» AİHS’ye dayalı olarak yapılan bir şikayetin içeriğinden tam olarak haberdar

olmaları ve Sözleşmeci Devletlere tanınan kimi takdir payları bulunsa dahi bu hükme uygun

başvuru yolunu sunmaları öngörülmektedir. Başvuru, teoride olduğu kadar pratikte de «etkili»

olmalı ve Savunmacı Devletin yetkililerinin haksız fiillerine ve baskılarına yol açmamalıdır.

Bununla birlikte, bu hüküm yalnızca Sözleşme nezdinde savunulabilir şikayetlere

uygulanabilir (Bkz. Boyle ve Rice-İngiltere kararı, 27 Nisan 1988, seri:A no:131, s. 23, § 52).

AİHM, Mahkemeye sunulan kanıtlara dayalı olarak başvuran tarafından yapılan şikayetlerde

hiçbir ihlalin bulunmadığını hatırlatmaktadır. Dile getirilen şikayetler AİHS’nin 13. maddesi