COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

İKİNCİ DAİRE

FİLİZ UYAN/TÜRKİYE

(Başvuru no. 7496/03)

KARAR

STRAZBURG

8 Ocak 2009

İşbu karar AİHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli

düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın

adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri

Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari

olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USULİ İŞLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 7496/03 no’lu davanın nedeni T.C.

vatandaşı Filiz Uyan’ın (“başvuran”), Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne 3 Şubat 2003

tarihinde Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleşmesi’nin (“AİHS”) 34. maddesi

uyarınca yapmış olduğu başvurudur.

Başvuran, İzmir Barosu avukatlarından I.G. Kireçkaya tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Başvuran, 1966 doğumludur ve olayların gerçekleştiği tarihte İzmir Buca Cezaevi’nde

hapis cezası çekmekteydi.

Başvuran, terör örgütüne üye olmaktan mahkum edilmiş ve yirmi iki yıl hapis cezasına

çarptırılmıştır.

12 Kasım 2001’de, cezaevi doktorunun sevk etmesini müteakiben, başvuran jinekolog

tarafından ultrason taramasına alınmak üzere, üç erkek güvenlik görevlisi (iki jandarma

görevlisi ve bir gardiyan) ve bir bayan gardiyan ile birlikte İzmir-Yeşilyurt Atatürk Eğitim ve

Araştırma Hastanesi’ne götürülmüştür.

Başvuran, hastanede zemin katta bulunan bir muayene odasına alınmıştır. Muayene

odasındaki camların alt seviyeleri, zeminden yalnızca 50 cm yükseklikteydi ve camlar

korunmamaktaydı. Başvuranın kelepçeleri çıkarılmamış ve erkek güvenlik görevlileri,

güvenlik gerekçeleri ile odayı terk etmeyi reddetmişler ve paravanın arkasında

bekleyeceklerini belirtmişlerdir. Başvuran, bu koşullar altında muayene edilmeyi reddetmiştir.

Dolayısıyla, jinekolog hastanın rızasını alamadığı için ultrason taramasını

gerçekleştiremediğini belirten bir sağlık raporu hazırlamıştır.

14 Kasım 2001’de başvuranın yasal temsilcisi, İzmir Cumhuriyet Savcılığı’na

başvurarak jandarma görevlilerini ve erkek gardiyanı, görevlerini kötüye kullanmak, keyfi

muamele ve başvurana hakaret etmekle suçlamıştır.

1. Jandarma görevlileri aleyhindeki takibat

15 Kasım 2001’de İzmir Cumhuriyet Savcılığı, suçlanan jandarma görevlileri

hakkındaki soruşturma dosyasını ayırmış ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu

Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun bağlamında İlçe Kaymakamlığı’ndan

kovuşturma açma izni istenmesi gerektiğini belirtmiştir.

28 Aralık 2001’de Buca Kaymakamı, başvuranın iddialarının dayanaktan yoksun

olduğunu belirterek, jandarma görevlileri aleyhinde takibat başlatılması için yetki

vermemiştir.

Başvuran, itiraz etmemiştir ve karar, 30 Ocak 2002’de kesinlik kazanmıştır.

2. Erkek gardiyan aleyhindeki takibat

Sırasıyla 26 ve 27 Kasım 2001’de İzmir Cumhuriyet Savcısı, erkek gardiyanın ve

davacı konumundaki başvuranın ifadelerini almıştır.

3 Aralık 2001’de Cumhuriyet Savcısı, gardiyan hakkında takipsizlik kararı vermiştir.

Rıza göstermediği için başvuranın muayene edilmediği kaydedilen 12 Kasım 2001 tarihli

sağlık raporuna atfen, başvuranın iddialarının dayanaktan yoksun olduğuna karar vermiştir.

29 Temmuz 2002’de Karşıyaka Ağır Ceza Mahkemesi, başvuranın karara itirazını

reddetmiştir.

3. Doktor aleyhindeki takibat

Bu süre zarfında, 23 Ocak 2002’de, başvuranın avukatı, erkek güvenlik görevlilerinin

odadan çıkmasını ya da başvuranın kelepçelerini çıkarmasını istemeyen doktor aleyhinde

İzmir Tabip Odası’na şikayette bulunmuştur.

8 Nisan 2002’de İzmir Tabip Odası, başvurana saygısızca davranmadığına karar

vererek doktor aleyhinde cezai takibat başlatmanın gerekli olmadığı sonucuna varmıştır.

Başvuran itiraz etmiştir ve 5 Ekim 2002’de Türk Tabipler Birliği, kararı bozmuştur.

23 Ocak 2003’te İzmir Tabip Odası, dosyayı bir kez daha incelemiş ve etik kuralları

gereği erkek güvenlik görevlilerinin muayene odasından çıkması ya da başvuranın

kelepçelerini çıkarılması için inisiyatif almadığı için uyarmaya karar vermiştir.

HUKUK

I. AİHS’NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, ultrason taraması için hastaneye gittiği süre zarfında insanlık dışı ve

alçaltıcı muameleye maruz kaldığından şikayetçi olmuştur. Ayrıca, muamelenin ayrımcılık

teşkil ettiğine ilişkin şikayeti hususunda etkili bir iç hukuk yolunun mevcut olmadığını ileri

sürmüştür. Şikayetini, AİHS’nin 3. ve 13. maddelerine dayandırmıştır. AİHM, sözkonusu

şikayetlerin, 3. madde açısında incelenmesi gerektiği kanısındadır.

Hükümet, sözkonusu iddialara itiraz etmiştir.

A. Kabuledilebilirlik

Hükümet, başvurunun öncelikle iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle

reddedilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Başvuranın, Buca İlçe Kaymakamı’nın jandarma

görevlileri hakkındaki 28 Aralık 2001 tarihli takipsizlik kararına itiraz etmediğini iddia

etmiştir. Ayrıca, başvurunun altı ay kuralına uyulmaması nedeniyle reddedilmesi gerektiğini

ileri sürmüştür. Rıza göstermemesi sonucu muayene edilmediği için başvuranın, AİHS’nin 34.

maddesi bağlamında “mağdur” olarak kabul edilemeyeceğini ileri sürmüştür.

AİHM, mevcut davada üç farklı yargılama aşaması bulunduğunu gözlemler. İlk

yargılama aşaması, güvenlik nedenleriyle muayene odasından çıkmayı reddeden iki jandarma

görevlisine ilişkindir. AİHM, başvuranın Buca İlçe Kaymakamı’nın 30 Ocak 2001’de

kesinleşen 28 Aralık 2001 tarihli kararına itiraz etmediğini kaydeder. Dolayısıyla başvurunun,

jandarma görevlileri aleyhinde takibat yapılmasına ilişkin bu kısmı, iç hukuk yolları

tüketilmediği için AİHS’nin 35. maddesinin 1. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmelidir.

Hükümet’in, altı ay kuralına uyulmamasına ilişkin ikinci itirazı hususunda AİHM,

erkek gardiyan aleyhindeki takibatın, Karşıyaka Ağır Ceza Mahkemesi’nin kararı ile 29 Ocak

2002’de sona erdiğini gözlemler. Taraflar, sözkonusu kararın tebliğ tarihini AİHM’ye

bildirmemiştir. Buna rağmen başvuran, İzmir Tabip Odası’nın 23 Ocak 2003 tarihli kararını

müteakiben altı ay içerisinde, 3 Şubat 2003’te AİHM’ye başvuruda bulunmuştur. AİHM,

başvuranın AİHM’ye başvuruda bulunmadan önce doktor aleyhinde başlatılan takibatın

sonucunu beklemesinin makul olduğu kanaatindedir.

Hükümet’in başvuranın “mağdur” statüsüne ilişkin itirazı hususunda AİHM, “mağdur”

kelimesi ile 34. madde bağlamında sözkonusu eylem ya da ihmalden direkt olarak etkilenen

kişinin ifade edildiğini yineler. Mevcut davada başvuranın şikayeti, kelepçeli ve üç erkek

güvenlik görevlisinin gözetiminde olduğu halde jinekolojik muayene için hastaneye

götürülmesi sonucu yaşadığı sıkıntıya ilişkindir. AİHM, doktorun sözkonusu muayeneyi

yapıp yapmamasının, başvuranın mağdur statüsü üzerinde etkili olmadığı kanaatindedir.

Kısaca AİHM, başvuranın itiraz edilen eylemden mağdur olduğu sonucuna varmakta ve

Hükümet’in itirazının sözkonusu kısmını reddetmektedir.

Hükümet son olarak, jandarma görevlilerinin muayene odasında bulunmasının

güvenlik nedeniyle kanunen gerekli olduğunu çünkü hastanedeki güvenlik düzenlemelerinin

yeterli olmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca, başvuranın terör örgütüne üye olmaktan mahkum

edildiğini ve kaçma riskini ortadan kaldırmak için sıkı güvenlik önlemlerinin alınması

gerektiğini belirtmiştir. Hükümet son olarak başvuranın muayeneye edilmeye zorlanmadığını

yineleyerek başvurunun gerekçesiz olduğunu ileri sürmüştür. Bu nedenle şikayet, dayanaktan

yoksundur.

Ancak AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde şikayetin dayanaktan

yoksun olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik

unsuru taşımadığını tespit eder. Bu nedenle başvuru, kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

AİHM, ileri sürülen muamelenin, AİHS’nin 3. maddesi kapsamına dahil olması için

yeterince ciddi olması gerektiğini hatırlatır (bkz. İrlanda/İngiltere, 18 Ocak 1978, 162.

paragraf, A Serisi, no. 25). Ayrıca, kanuna uygun olarak gerçekleştirilen, güç kullanılmayan

ya da başvuranın, makul olmayan şekilde kamuda teşhir edilmesine neden olmayan bir

kelepçelemenin AİHS’nin 3. maddesi kapsamına giren bir sorunu ortaya çıkarmadığını

yineler. Bu hususta, sözkonusu kişinin kaçmasına, kendini veya başkalarını yaralamasına ya

da kendine veya başkalarına zarar vermesine ilişkin bir tehlike olup olmadığının belirlenmesi

önem taşımaktadır (bkz. Mouisel/Fransa, no. 67263/01, 47. paragraf, AİHM 2002-IX;

Raninen/Finlandiya, 16 Aralık 1997, 56. paragraf, Hüküm ve Karar Raporları 1997-VIII;

Tarariyeva/Rusya, no. 4353/03, 109. paragraf, AİHM 2006-…, ve Henaf/Fransa, no.

65436/01, 48. paragraf, AİHM 2003-XI).

AİHS’nin 3. maddesi ayrıca devlete, özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin,

örneğin gerekli tıbbi yardımın sağlanması gibi, fiziksel sağlıklarını koruma yükümlülüğünü

getirir (bkz. Mouisel, 40. paragraf). Bu yükümlülükte istisna sözkonusu değildir.

AİHM, mevcut davada, başvuranın cezaevi doktoru tarafından ultrason taramasına

girmek üzere hastaneye gönderildiğini kaydeder. Sonuç olarak, hastaneye götürülmüş, elleri

kelepçelenmiş ve bir bayan, üç erkek güvenlik görevlisi kendisine eşlik etmiştir. AİHM,

başvuranın terör örgütüne üye olmaktan ağır hüküm giymesinin, doktorun odasının zemin

katta olmasının ve pencerelerde parmaklık bulunmamasının arz ettiği güvenlik riskini kabul

eder. Ancak AİHM, uygulanabilir farklı seçenekler bulunduğu halde, başvuranın

kelepçelerinin jinekolog tarafından muayene edildiği sırada ısrarla çıkarılmamasının ve

konsültasyon sırasında üç erkek güvenlik görevlisinin bir paravanın arkasına geçerek odada

bulunmasının, orantısız güvenlik tedbirleri teşkil ettiği kanısındadır. Örneğin, güvenlik

görevlileri, odayı yalnızca bayan görevliyi içeride bırakarak ve jandarma görevlilerinden

birini, konsültasyon odasının penceresinin önüne yerleştirerek güvenlik altına alabilirdi.

Ancak, jandarma görevlileri, Adalet, Sağlık ve İçişleri Bakanlıkları arasında

hapishanelere ilişkin imzalanan protokole uygun davranarak paravan arkasında, doktor ve

başvuran arasındaki konuşmayı duyamayacakları bir mesafede durdukları cihetle, doktor ve

jandarma görevlileri, dahili mevzuata uygun hareket etmişlerdir. Ayrıca, dahili mevzuata

göre, muayeneye engel olmadıkları ve doktor tarafından çıkarılmaları istenmediği sürece

kelepçelerin çıkarılmasına gerek yoktur. Bu tür muayeneler geçirmesi gereken ve terörle ilgili

suçlardan mahkum edilen tüm tutuklular için katı gerekler mevcuttur. AİHM, sözkonusu katı

tedbirlerin, mahkumun arzettiği riske ve gerçekleştirilecek muayenenin türüne bağlı olarak

esnek ve daha pratik bir yaklaşıma izin vermediği kanaatindedir. AİHM Hükümet’in,

başvuranın jinekolojik muayenesi hususunda sözkonusu tedbirleri gerektirecek kadar katı bir

güvenlik riskinin mevcut olduğunu kanıtlamadığı sonucuna varır.

AİHM, muayene gerçekleştirilmemiş olsa bile, yukarıda kaydedilen güvenlik

koşullarının, başvuranın utanmasına, sıkıntı duymasına ve onurunun kırılmasına yol sonucuna

varır.

Dolayısıyla, AİHS’nin 3. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 14. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, bayan tutuklu olması nedeniyle ayrımcılığa maruz bırakıldığını ileri sürmüş

ve iddiasını, AİHS’nin 14. maddesine dayandırmıştır.

Ancak, kendisine sunulan delilleri göz önüne alan AİHM, dava dosyasında sözkonusu

maddenin ihlal edildiğini gösterebilecek bir belgeye rastlamamıştır. Bu nedenle, başvurunun

sözkonusu kısmı dayanaktan yoksundur ve AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları

bağlamında reddedilmelidir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın adil tazminine hükmeder.”