AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

ERASLAN VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE

(Baꢀvuru no. 59653/00)

KARAR

STRAZBURG

6 Ekim 2009

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

On dört T.C. vatandaꢀı (“baꢀvuranlar”) tarafından Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, 5

Haziran 2000 tarihinde, Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin

Sözleꢀme’nin (Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapılan

59653/00 numaralı baꢀvuru sonucu bu dava görülmektedir. Đsimleri ekte verilen baꢀvuranlar

Đzmir Barosu avukatlarından T. Fırat tarafından temsil edilmiꢀlerdir.

OLAYLAR

Baꢀvuranlar yasadıꢀı örgüte üyelik ꢀüphesiyle farklı tarihlerde Đzmir’de gözaltına

alınmıꢀlardır. Gözaltı süreleri sırasında, avukat yardımı olmaksızın, polis, cumhuriyet savcısı

ve soruꢀturma hakimi tarafından sorgulanmıꢀlardır. Baꢀvuranlar müteakiben

tutuklanmıꢀlardır. 21 Kasım 1994 tarihinde, Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet

Savcısı, baꢀvuranların da aralarında bulunduğu kırk altı sanık hakkında cezai kovuꢀturma

baꢀlatmıꢀtır. 14 Ağustos 1997 tarihinde, biri askeri hakim olmak üzere üç hakimden oluꢀan

Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi, baꢀvuranları iddia makamının talebine uygun biçimde

mahkum etmiꢀtir. 25 Haziran 1998 tarihinde, Yargıtay, Devlet Güvenlik Mahkemesi kararını

bozmuꢀtur. Müteakip olarak, 2 Aralık 1998 tarihinde, Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi,

baꢀvuranları iddia makamının talebine uygun biçimde mahkum etmiꢀ ve farklı hapis

cezalarına çarptırmıꢀtır. 9 Aralık 1999 tarihinde, Yargıtay, davanın esasına iliꢀkin bir duruꢀma

düzenledikten sonra, baꢀvuranlar tarafından yapılan temyiz baꢀvurusu taleplerini reddetmiꢀtir.

Bu karar, 27 Ocak 2000 tarihinde Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi Katipliği’ne

gönderilmiꢀtir.

Baꢀvuranların gözaltı sürelerine iliꢀkin detaylar aꢀağıda verilmiꢀtir:

- Abdülkadir Eraslan: 29 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Murat Satık: 27 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Ali Haydar Özdemir: 28 Eylül-10 Ekim1994 tarihleri arası

- Mehmet Kıꢀanak: 27 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Kadir Satık: 30 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Nevzat Sağnıç: 15-22 Mayıs 1995 tarihleri arası

- Nadir Kalkan: 28 Temmuz-5 Ağustos 1996 tarihleri arası

- Metin Göktepe: 27 Eylül -10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Mehmet Eraslan: 27 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Emsihan Karatay: 28 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Neslihan Göktepe: 28 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası

- Sayime Sefer: 6 -7 Ocak 1995 tarihleri arası

- Mine Neꢀe Sağnıç: 15-22 Mayıs 1995 tarihleri arası

- Fazilet Ülkü Bozkurt: 19- 22 Mayıs 1995 tarihleri arası

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

A. Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığına iliꢀkin olarak

1

Baꢀvuranlar, kendilerini yargılayan Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi heyetinde askeri

hakim bulunması nedeniyle davalarının adil ve tarafsız bir mahkeme tarafından görülmediği

konusunda ꢀikayetçi olmuꢀlardır.

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun bu kısmının açıkça

dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, diğer koꢀullar açısından

incelendiğinde de kabuledilemezlik unsuru taꢀımadığını tespit etmiꢀtir. Bu nedenle baꢀvuru

kabuledilebilir niteliktedir.

Hükümet, devlet güvenlik mahkemeleri heyetlerinde bulunan askeri hakimlerin

kaldırıldığı 1999 tarihli anayasal değiꢀikliğe atıfta bulunmuꢀtur. Hükümet, ayrıca, 2004 yılı

itibariyle, devlet güvenlik mahkemelerinin kaldırıldığını belirtmiꢀtir.

AĐHM, baꢀvuranların, ulusal mevzuattaki değiꢀiklikler gerçekleꢀmeden önce, 2 Aralık

1998 tarihinde mahkum edildiklerini gözlemlemiꢀtir. AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiği

sonucuna vardığı geçmiꢀ benzer davalara atıfta bulunmuꢀtur (bkz., Özel – Türkiye, no.

42739/98, 7 Kasım 2002; Özdemir – Türkiye, no. 59659/00, 6 ꢁubat 2003). Somut davada,

söz konusu içtihattan sapmasını gerektirecek özel bir durum görmemiꢀtir. Dolayısıyla, söz

konusu açıdan, AĐHS’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.

B. Baꢀvuranların gözaltında avukat yardımından yararlanma haklarına iliꢀkin

olarak

Baꢀvuranlar, gözaltı süresinde avukat yardımının reddedilmesi nedeniyle savunma

haklarının ihlal edildiğini iddia etmiꢀlerdir. Bilhassa haklarındaki ciddi suçlamalar dikkate

alındığında gözaltı zarfında avukat yardımından yararlanma haklarına kısıtlama getirilmesinin

adil yargılanma haklarını ihlal ettiğini ifade etmiꢀlerdir.

Hükümet, ilk olarak, Abdülkadir Eraslan isimli baꢀvuranın 5 Ekim 1994 tarihinde

avukatı ile görüꢀtüğünü ileri sürmüꢀtür. Hükümet, ayrıca, baꢀvuranların gözaltı zarfında

avukat yardımı talebinde bulunmadıklarını belirtmiꢀtir.

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun bu kısmının açıkça

dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, diğer koꢀullar açısından

incelendiğinde de kabuledilemezlik unsuru taꢀımadığını tespit etmiꢀtir. Bu nedenle baꢀvuru

kabuledilebilir niteliktedir.

AĐHM, Hükümet’in sunduğu belgelerden, Abdülkadir Eraslan’ın avukatıyla 5 Ekim

1994 tarihinde saat 15:00-15:15 arasında görüꢀtüğünü gözlemlemiꢀtir. Bu görüꢀmenin

ayrıntılarına göre, Eraslan’ın avukatı baꢀvurana sağlık durumunu ve bir ihtiyacı olup

olmadığını sormuꢀtur. Baꢀvuran iyi olduğu ve bir ꢀeye ihtiyacı olmadığı yönünde yanıt

vermiꢀtir. AĐHM, cezai yargılama hazırlığında soruꢀturma sürecinin öneminin altını çizdiği

Salduz ( [BD], no. 36391/02, 27 Kasım 2008) kararına atıfta bulunmuꢀtur; zira, soruꢀturma

sürecinde elde edilecek deliller yargılama zarfında suçlamanın hangi çerçeve içinde

değerlendirileceğini belirlemektedir. AĐHM, ayrıca, adil yargılama hakkının yeterince

“uygulanabilir ve etkili” olarak muhafaza edilebilmesi için 6/1 maddesinin, kural itibariyle,

davanın özel koꢀullarında hakkın kısıtlanmasına iliꢀkin zorunlu nedenler olmadığı sürece,

ꢀüphelinin polis tarafından ilk sorgulamasından itibaren avukata eriꢀimi gerekli kıldığını

belirtmiꢀtir. Yukarıda belirtilenler dikkate alındığında ve avukat eriꢀimine uygulanan

2

kısıtlamanın sistematik bir kısıtlama olduğu göz önünde bulundurulduğunda, 3842 sayılı

Kanun’un 31. maddesine uygun olarak ve devlet güvenlik mahkemeleri yetki alanına giren bir

suçla bağlantılı olarak gözaltında tutulan herkes için geçerli olarak, AĐHM, Eraslan’ın

gözaltında avukatıyla görüꢀmüꢀ olduğunu; ancak söz konusu görüꢀmenin sadece on beꢀ

dakika sürdüğünü ve hiçbir ꢀekilde baꢀvuranın savunma haklarıyla bağlantılı olmadığını

gözlemlemiꢀtir. Ayrıca, Hükümet’in baꢀvuranların geri kalanının avukat yardımı talep

etmediği yönündeki iddiası hususunda, AĐHM, baꢀvuranların avukata eriꢀim hakkına

uygulanan kısıtlamanın sistematik olduğunu ve devlet güvenlik mahkemeleri yetki alanına

giren bir suçla bağlantılı olarak gözaltında tutulan herkes için geçerli olduğunu

gözlemlemiꢀtir.

AĐHM, bu bağlamda, Salduz (yukarıda anılan) davasında söz konusu ꢀikayeti

incelemiꢀ olduğunu ve AĐHS’nin 6/1 maddesiyle bağlantılı olarak 6/3 (c) maddesinin ihlalini

tespit ettiğini belirtmiꢀtir. Somut davada, AĐHM’nin yukarıda belirtilen Salduz davasındaki

kararlarından sapmasını gerektirecek özel bir durum yoktur. Dolayısıyla, AĐHS’nin 6/1

maddesiyle bağlantılı olarak 6/3 (c) maddesi ihlal edilmiꢀtir.

C. Dava süresine iliꢀkin olarak

Baꢀvuranlar, dava süresinin, AĐHS’nin 6/1 maddesinin makul süre ꢀartına uygun

olmadığı konusunda ꢀikayetçi olmuꢀlardır.

Hükümet, dava süresinin makul süreyi aꢀmadığını ifade etmiꢀtir.

AĐHM, ihtilaf halinde olan yargılama süresinin, baꢀvuranların yakalanmasıyla (27

Eylül 1994 ve 28 Temmuz 1996 arasında farklı tarihlerde) baꢀladığını ve Yargıtay’ın karar

tarihi olan 9 Aralık 1999’da sona erdiğini gözlemlemiꢀtir. Dolayısıyla, dava süresi, iki

aꢀamalı bir yargıda, üç yıl dört ay ile beꢀ yıl iki ay arasında değiꢀmektedir. Bu süre zarfında,

yerel mahkemeler dört karar sunmuꢀlardır. AĐHM, ayrıca, cezai kovuꢀturmanın, hepsi ciddi

suçlarla itham edilen kırk altı sanık hakkında baꢀlatıldığını ve ulusal mahkemelerin sanıkların

her birine iliꢀkin olarak olay tespiti yapması gerektiğini gözlemlemiꢀtir. Davaya iliꢀkin özel

koꢀullar ıꢀığında, AĐHM, cezai yargılama süresinin AĐHS’nin 6/1 maddesi uyarınca makul

süreyi aꢀmadığını değerlendirmiꢀtir.

AĐHM, baꢀvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olduğu ve AĐHS’nin 35.

maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmesi gerektiği kararını vermiꢀtir.

II. DĐĞER AĐHS ĐHLALLERĐ

Baꢀvuranlar AĐHS’nin 14. maddesine atıfta bulunmuꢀlar ve devlet güvenlik

mahkemeleri ile sıradan mahkemeler arasındaki usul farklılığının ayrım yarattığını

belirtmiꢀlerdir. Ayrıca, AĐHS’nin 34. maddesi uyarınca, Yargıtay’ın nihai kararının taraflara

tebliğ edilmemesinin, bireysel baꢀvuru yapma haklarının etkili bir ꢀekilde uygulanmasını

engellediğini iddia etmiꢀlerdir.

AĐHM, dava dosyasında, söz konusu hükümlerin ihlalini ortaya koyacak bir belge

görmemiꢀtir. AĐHM, baꢀvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olduğu ve AĐHS’nin

35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmesi gerektiği kararını vermiꢀtir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

3

Baꢀvuranlar belirli bir miktar belirtmeden maddi tazminat talebinde bulunmuꢀlardır.

Manevi tazminat olarak ise Nadir Kalkan için 70.000 Euro, Abdülkadir Eraslan için 50.000

Euro, Murat Satık için 40.000 Euro ve geri kalan baꢀvuranların her biri için 20.000 Euro talep

edilmiꢀtir. Ayrıca, herhangi bir belge sunmaksızın yargılama masraf ve giderlerine karꢀılık

10.000 Euro talep etmiꢀlerdir.

Hükümet bu taleplere itiraz etmiꢀtir.

AĐHM, talep edilen maddi tazminat ile tespit edilen ihlal arasında illiyet bağı

görmemiꢀ ve bu nedenle bu talebi reddetmiꢀtir. Ancak, AĐHM, baꢀvuranların, tek baꢀına ihlal

tespitiyle telafi edilemeyecek ölçüde manevi zarar görmüꢀ olduklarını değerlendirmiꢀtir.

AĐHM, hakkaniyet temelinde karar vererek, bu baꢀlık altında baꢀvuranların her birine 1.000

Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.

AĐHM, dolayısıyla, baꢀvuranlara yönelik en uygun tazmin yolunun, talep etmeleri

halinde, AĐHS’nin 6/1 maddesi gereklerine uygun olarak yeniden yargılanmaları olacağını

değerlendirmiꢀtir (bkz., üzerinde gerekli değiꢀiklikler yapıldıktan sonra, Gençel – Türkiye, no.

53431/99, 23 Ekim 2003 ve yukarıda anılan Salduz).

Yargılama masraf ve giderleri hususunda, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi içtihadına

göre, baꢀvuran, ancak mahkeme masraflarının zorunlu olarak ve gerçekten yapıldığı ve

miktarının makul olduğu kanıtlandığı durumda mahkeme masraflarının ödenmesi hakkına

sahiptir. Somut davada, baꢀvuranlar talep edilen masrafların çoğunluğunun gerçekten

yapıldığını kanıtlamamıꢀlardır. Dolayısıyla, bu baꢀlık tazminat ödenmeyecektir.

Gecikme faizi Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

orana üç puanlık bir artıꢀ eklenerek belirlenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK, AĐHM OYBĐRLĐĞĐ ĐLE

1. Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığına ve baꢀvuranlara

gözaltında avukat yardımı sağlanmamasına iliꢀkin ꢀikayetlerin kabuledilebilir; baꢀvurunun

kalanının kabuledilemez olduğuna;

2. Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığı hususunda AĐHS’nin 6/1

maddesinin ihlal edildiğine;

3. Baꢀvuranlara gözaltında avukat yardımı sağlanmaması nedeniyle AĐHS’nin 6/1 maddesiyle

bağlantılı olarak 6/3 (c) maddesinin ihlal edildiğine;

4. a) AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç

ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilmek üzere ve tabi

olabilecek her türlü vergi ve harçtan muaf olarak Savunmacı Hükümet tarafından

baꢀvuranların her birine manevi tazminat olarak 1.000 Euro (bin Euro) ödenmesine;

b) Yukarıda belirtilen tutarlar üzerine, söz konusu üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren

ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem marjinal kredi

kolaylıklarına uyguladığı faiz oranının üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz

uygulanmasına;

4

5. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine

KARAR VERMĐꢁTĐR.

Đꢀbu karar Đngilizce olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM Đç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve

3. paragrafları gereğince 6 Ekim 2009 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

Sally Dollé

Zabıt Katibi

Françoise Tulkens

Baꢀkan

5

EK

BAꢁVURANLAR LĐSTESĐ

1. Abdülkadir Eraslan, 1966 doğumlu, Bursa Cezaevi’nde tutulmaktadır.

2. Murat Satık, 1962 doğumlu, Đstanbul’da ikamet etmektedir.

3. Ali Haydar Özdemir, 1973 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

4. Mehmet Kıꢀanak, 1962 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

5. Kadir Satık, 1966 doğumlu, Đstanbul’da ikamet etmektedir.

6. Sayime Sefer, 1971 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

7. Nevzat Sağnıç, 1956 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

8. Mine Neꢀe Sağnıç, 1957 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

9. Nadir Kalkan, 1957 doğumlu, Bursa Cezaevi’nde tutulmaktadır.

10. Metin Göktepe, 1966 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

11. Neslihan Göktepe, 1973 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

12. Mehmet Eraslan, 1952 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

13. Emsihan Karatay, 1969 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

14. Fazilet Ülkü Bozkurt, 1971 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.

6