COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

DÖRDÜNCÜ DAĐRE

ERDEM VE DĐĞERLERĐ/TÜRKĐYE

(Baꢀvuru no. 82/02)

KARAR

STRAZBURG

8 Ocak 2008

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli

düzeltmelere tabi olabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USULĐ ĐꢀLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 82/02 no’lu davanın nedeni T.C.

vatandaꢀları Ali Erdem, Đbrahim Erdem ve Đsmail ꢁenyılmaz’ın (“baꢀvuranlar”), Avrupa Đnsan

Hakları Mahkemesi’ne 28 Haziran 2001 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları ve Temel

Özgürlükler Sözleꢀmesi’nin (“AĐHS”) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.

Baꢀvuranlar, Đstanbul Barosu avukatlarından C. ꢁanlı, M. Karabıyık ve A. Gündüz

tarafından temsil edilmiꢀtir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOꢀULLARI

Baꢀvuranlar sırasıyla 1940, 1944 ve 1933 doğumludur ve Đstanbul’da yaꢀamaktadır.

1995’de Kocaeli Đl Özel Đdare Müdürlüğü, Kocaeli Organize Sanayi Bölgesi’ni

geniꢀletmek amacıyla baꢀvuranlara ait arsayı kamulaꢀtırmıꢀtır. Bilirkiꢀi kurulu, arsanın

değerini tayin etmiꢀ ve sözkonusu meblağ kamulaꢀtırmayı müteakiben baꢀvuranlara

ödenmiꢀtir.

23 Ekim 1996’da baꢀvuranlar, ek tazminat talebiyle Gebze Asliye Hukuk

Mahkemesi’nde dava açmıꢀtır. Baꢀvuranlar, söz konusu arsanın kırsal alan değil kentsel alan

olduğunu kabul edilmesi gerektiğini ileri sürmüꢀtür. Üç kez yerinde inceleme yapılmıꢀ ve

mahkemeye, üç ayrı bilirkiꢀi raporu sunulmuꢀtur. Baꢀvuranlar mahkemeden, devlet memuru

olmaları nedeniyle tarafsız olamayacaklarını iddia ederek raporlardan birinin hazırlanmasında

görev alan iki bilirkiꢀinin tespitlerinin reddedilmesini istemiꢀtir. 22 Aralık 1997 tarihli

duruꢀma sırasında baꢀvuranlar, ek tazminatı bilirkiꢀi raporlarında kaydedilen en düꢀük

miktara dayandırma hususunda mutabık olduklarını belirtmiꢀlerdir. 29 Aralık 1997’de Asliye

Hukuk Mahkemesi, söz konusu arsanın kentsel alan olarak sınıflandırılması ve baꢀvuranlara

belirli miktarda ek tazminat ödenmesi gerektiğine karar vermiꢀtir. Mahkeme, ek tazminat

miktarına karar verirken aynı arsayı kentsel alan olarak nitelendiren bir baꢀka davanın

sonucuna dayandırmıꢀtır.

16 Haziran 1998’de Yargıtay, bilirkiꢀi raporlarının bir karara varmak için yeterli

temeli teꢀkil etmediği gerekçesi ile kararı iptal etmiꢀtir.

4 Kasım 1998’de Gebze Asliye Hukuk Mahkemesi, Yargıtay’ın kararına (direnme

kararı) itiraz etmiꢀtir. Dava dosyası, Hukuk Genel Kurulu’na havale edilmiꢀtir.

23 Aralık 1998de, Hukuk Genel Kurulu 4 Kasım 1998 tarihli itirazı reddetmiꢀtir.

9 Mayıs 2000’de Gebze Asliye Hukuk Mahkemesi, söz konusu arsanın kırsal alan

olduğuna karar vermiꢀtir. Mahkeme bu kararı verirken dörtten fazla yerinde inceleme

gerçekleꢀtirmiꢀtir. Kararı bilirkiꢀilerin, arsanın Belediye’nin ya da Bayındırlık ve Đskan

Bakanlığı’nın herhangi bir imar planı kapsamında ikamete mahsus olmadığını, yerleꢀim

alanında bulunmadığını ve tapuda, turizm amaçlı kullanılmak üzere olduğunu gösteren bir

açıklama bulunmadığını gözlemledikleri dört ek bilirkiꢀi raporuna dayandırmıꢀtır. Arsa,

tapuda “tarla” olarak nitelendirilmiꢀtir. Yerinde incelemeleri müteakiben bilirkiꢀiler, arsanın

kırsal alan olarak nitelendirilmesi gerektiğine karar vermiꢀtir. Mahkeme, bu bilgiye karꢀılık

2

baꢀvuranlara Ali Erdem için 15 Ekim 1996’dan, diğer baꢀvuranlar için 22 Ekim 1996’dan

itibaren iꢀlemeye baꢀlayan yasal faiz ile birlikte 22,568,437,760 Türk Lirası (TRL) (yaklaꢀık

13,080 Euro (EUR)) ek tazminat ödenmesine karar vermiꢀtir.

19 Eylül 2000’de Yargıtay kararı onaylamıꢀtır.

26 Ocak 2001’de Yargıtay, düzeltme talebini reddetmiꢀtir.

20 ꢁubat 2001’de Kocaeli Đl Özel Đdare Müdürlüğü, baꢀvuranlara faizi ile birlikte

toplam 72,198,960,506 TRL (yaklaꢀık 41,850 EUR) ödemiꢀtir.

HUKUK

I. AĐHS’YE EK 1 NOLU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ

ĐDDĐASI

Baꢀvuranlar, yetkili makamların ek tazminatı ödemekte geciktiği ve Türkiye’deki

yıllık enflasyon oranının çok yüksek olduğu bir tarihte, kendilerine yeterli miktarda faiz

ödenmediği hususunda ꢀikayetçi olmuꢀtur. Yetkili makamlarca belirlenen ilk tazminat

miktarının, arsanın kentsel alan olarak nitelendirilmemesi nedeniyle çok düꢀük olduğunu ileri

sürmüꢀlerdir. Baꢀvuranlar ayrıca mülklerinin, 14 Aralık 1995’te kamulaꢀtırılmasına rağmen,

faizin 15 ve 22 Ekim 1996’dan itibaren iꢀlemeye baꢀladığını ileri sürmüꢀtür. Đddialarını, 1

Nolu Protokol’ün 1. maddesine dayandırmıꢀlardır.

A. Yetkili makamların baꢁvuranlara ek tazminat ödemesindeki gecikmeye iliꢁkin ꢁikayet

1. Kabuledilebilirlik

Hükümet, Borçlar Kanunu’nun 105. maddesi kapsamındaki iç hukuk yolunu

tüketmemeleri nedeniyle baꢀvuranların AĐHS’nin 35/1. maddesince öngörülen iç hukuk

yollarını tüketmemiꢀ olduklarını ileri sürmüꢀtür. Söz konusu madde uyarınca, uğradıkları

kaybın gecikme faizinden fazla olduğunu ispat edebilselerdi, ek tazminatın ödenmesindeki

gecikme sonucu uğradıklarını iddia ettikleri kayıpları için tazminat almaları uygun olurdu.

AĐHM, Aka/Türkiye davasında benzer bir ön itirazı reddetmiꢀ olduğunu

gözlemlemektedir. Söz konusu davada aksi bir tutum sergilemek için gerekçe görmemekte ve

bu nedenle Hükümet’in itirazını reddetmektedir.

AĐHM, içtihadında yerleꢀik ilkeler ve kendisine sunulan deliller ıꢀığında bu ꢀikayetin,

esasa iliꢀkin incelemeyi gerektirdiği ve baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik

unsuru taꢀımadığı sonucuna varmıꢀtır. Bu nedenle ꢀikayet kabuledilebilir niteliktedir.

2. Esas

AĐHM mevcut davada ortaya çıkan meselelere benzer meselelerin söz konusu olduğu

davalarda 1 Nolu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiꢀtir.

Hükümet tarafından sunulan delilleri ve iddiaları inceleyen AĐHM, daha önceki

davalarda vardığı sonuçlardan farklı bir sonuca varmasını gerektiren bir gerekçe bulunmadığı

kanısındadır. Yerel mahkemelerce ödenmesine karar verilen ek tazminatın ödenmesindeki

3

gecikmenin, kamulaꢀtırmayı gerçekleꢀtiren makama atfedilebileceği ve mal sahiplerinin,

kamulaꢀtırılan araziyi kaybetmenin yanısıra, ayrıca kayba uğramasına neden olduğu sonucuna

varmıꢀtır. Gecikme ve dava iꢀlemlerinin uzunluğunun ortak sonucu olarak baꢀvuranların,

kamu çıkarının gerekleri ile mülkiyet hakkının korunması arasında kurulması gereken adil

dengeyi sarsan bireysel ve haddinden fazla bir yük taꢀımak zorunda kaldığı sonucuna

varmıꢀtır.

Sonuç olarak, 1 Nolu Protokol’ün 1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

B. Yetkili makamlarca belirlenen ilk tazminat miktarı, arsanın kırsal alan olarak

sınıflandırılması ve faizin iꢁlemeye baꢁlaması için kabul edilen tarih hususundaki ꢁikayet

AĐHM söz konusu ꢀikayetlerin, AĐHS’nin 6/1. maddesi bağlamında incelenmesi

gerektiği kanısındadır.

Hükümet, baꢀvuranların iddialarına itiraz etmiꢀ ve AĐHM’den baꢀvurunun bu kısmının

kabuledilemez olduğu sonucuna varmasını istemiꢀtir.

AĐHM gerçeklerin saptanmasının ve delillerin değerlendirilmesinin esasen yerel

mahkemelerin görevi olduğunu ve AĐHM’nin denetleyici yargı yetkisinin baꢀvuranların AĐHS

kapsamındaki haklarının ihlal edilmediğini temin etmekle sınırlı olduğunu yinelemektedir.

AĐHM, yerel mahkemelerin ödenecek tazminatın miktarını hangi temele dayanarak

tayin etmesi gerektiğine karar vermenin gerekli olmadığı kanısındadır. Bir çok kez yinelemiꢀ

olduğu gibi, AĐHM kamulaꢀtırılan arazinin değerini ve sonuç olarak ödenmesi gereken

meblağı tayin etmede hangi hesaplama yönteminin dikkate alınması gerektiğine karar verme

hususunda yerel mahkemelerin yerini alamaz. Bu nedenle AĐHM, Gebze Asliye Hukuk

Mahkemesi’nin söz konusu arazinin niteliğine karar verirken tapu kayıtları, arsaların yerleri

ve yerel imar planları gibi dört farklı bilirkiꢀi raporu incelediğini gözlemlemiꢀtir. Taraflarca

sunulan delilleri ve belgeleri göz önüne alan AĐHM, baꢀvuranların davalarını tam olarak

açıklayabildikleri ve AĐHS’nin 6. maddesi uyarınca delillerin değerlendirilmesinin keyfi

olduğunu veya dava iꢀlemlerinin adil olmadığını gösteren bir durumun mevcut olmadığı

sonucuna varmıꢀtır.

Yukarıda kaydedilen görüꢀler ıꢀığında AĐHM, 6/1. madde bağlamındaki ꢀikayetlerin

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca dayanaktan yoksun olmaları nedeniyle

reddedilmeleri gerektiği kanısındadır.

II. AĐHS’NĐN 6/1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuranlar ayrıca hukuki yargılama süresinin, AĐHS’nin 6/1. maddesi bağlamındaki

“makul süre” gereğine aykırı olduğu hususunda ꢀikayette bulunmuꢀtur. Arsanın değerini

belirleme sürecinde önemli rol oynayan bilirkiꢀilerin, devlet memuru olması ve bu nedenle

tarafsız olamaması nedeniyle adil ꢀekilde yargılanmadıklarını iddia etmiꢀlerdir.

Hükümet, söz konusu iddiaya itiraz etmiꢀtir.

4

A. Dava iꢁlemlerinin uzunluğu

1. Kabuledilebilirlik

AĐHM, bu ꢀikayetin yukarıda incelenen ꢀikayetle ilgili olduğunu ve bu nedenle,

kabuledilebilir olduğuna karar verilmesi gerektiğini belirtmektedir.

2. Esas

AĐHM, 1 Nolu Protokol’ün 1. maddesi bağlamında vardığı sonuçlar ıꢀığında davanın

esasının 6/1. madde uyarınca ayrıca incelenmesinin gerekli olmadığı kanısındadır.

B. Bilirkiꢁi Ekspertizi

Bilirkiꢀilerin vardıkları sonuçlara iliꢀkin olarak AĐHM, AĐHS’nin 6. maddesi

bağlamındaki bağımsızlık ve tarafsızlık teminatlarının yalnızca mahkemeleri ilgilendirdiğini

hatırlatmaktadır. AĐHM, AĐHS’nin 6. maddesi uyarınca Gebze Asliye Hukuk Mahkemesi

mensuplarının bağımsızlığı ve tarafsızlığı hususunda ꢀüphe uyandıracak hiçbir delile

rastlamamıꢀtır. Bu nedenle baꢀvuranların davaları görülürken, 6. madde kapsamında usule

iliꢀkin yer alan teminatların ihlal edildiği hususundaki iddialarının dayanaktan yoksun olduğu

kanısındadır. Yerel mahkemelerin, delilleri değerlendirirken veya iç hukuku yorumlarken,

keyfi ya da mantıksız ꢀekilde hareket ettikleri sonucuna varılmasına neden olacak delil ya da

dayanak bulunmamaktadır.

Sonuç olarak, bu ꢀikayet AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca

dayanaktan yoksun olduğu için reddedilmelidir.

IV. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleꢀmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın adil tazminine hükmeder.”

A. Tazminat

1. Maddi tazminat

Baꢀvuran, AĐHM tarafından tespit edilen ihlalin niteliğine dayanarak aꢀağıda

kaydedilen tutarlarda maddi tazminat talep etmiꢀtir:

- AĐHM’nin, yetkili makamların belirlediği tazminat miktarının çok düꢀük olduğuna karar

vermesi halinde 521,847 Amerikan doları (USD);

- AĐHM’nin, baꢀvuranların kaybının Aralık 1995’den baꢀlayarak hesaplanması gerektiğine

karar vermesi halinde 383,148 USD;

5

- AĐHM’nin, baꢀvuranların kaybının Ekim 1996’dan baꢀlayarak hesaplanması gerektiğine

karar vermesi halinde 190,290 USD;

Hükümet, bu talebe itiraz etmiꢀtir.

Aka kararında kullandığı metodu kullanan ve ilgili ekonomik veriyi göz önüne alan

AĐHM, baꢀvuranlara maddi tazminat olarak toplam 208,500 EUR ödenmesine karar vermiꢀtir.

2. Manevi tazminat

Baꢀvuranların her biri manevi tazminat olarak 10,000 EUR talep etmiꢀtir.

Hükümet söz konusu baꢀlık altında tazminat ödenmemesi gerektiğini belirtmiꢀtir.

AĐHM, 1 Nolu Protokol’ün 1. maddesi bağlamındaki ihlal tespitinin, baꢀvuranların

uğradığı zarar için baꢀlı baꢀına manevi tatmin teꢀkil ettiği kanısındadır.

B. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢀvuranlar, yerel mahkemeler ve AĐHM önünde yaptıkları için masraflar için 27,318

USD talep etmiꢀtir.

Hükümet, baꢀvuranların taleplerinin dayanaktan yoksun olduğunu ileri sürmüꢀtür.

AĐHM’nin içtihadına göre, bir baꢀvuran gerçekliğini ve gerekliğini kanıtladığı makul

miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir. AĐHM, sözkonusu davada, kendisine sunulan

bilgiye ve yukarıdaki ölçütlere dayanarak, bu baꢀlık altında tazminat ödenmemesine karar

vermiꢀtir.

C. Gecikme Faizi

AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz

oranına üç puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM, OYBĐRLĐĞĐ ĐLE

1. Yetkili makamların baꢀvuranlara ek tazminat ödemelerindeki gecikmeye ve dava

iꢀlemlerinin uzunluğuna iliꢀkin ꢀikayetin kabuledilebilir ve baꢀvurunun kalan kısmının

kabuledilemez olduğuna;

2. AĐHS’ye ek 1 Nolu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edilmiꢀ olduğuna;

3. AĐHS’nin 6. maddesine dayanılarak dava iꢀlemlerinin uzunluğuna iliꢀkin yapılan ꢀikayeti

incelemenin gerekli olmadığına;

4. 1 Nolu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine iliꢀkin tespitin, baꢀvuranların uğradığı

manevi zarar için baꢀlı baꢀına adil tatmin teꢀkil ettiğine;

5. (a)AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç

ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere ve

6

uygulanabilecek her tür vergi ile birlikte Savunmacı Hükümet tarafından baꢀvuranlara maddi

tazminat olarak toplam 208,500 Euro (iki yüz sekiz bin beꢀ yüz Euro) ödenmesine;

(b)Yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına

kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı oranının

üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;

6. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddedilmesine karar vermiꢀtir.

Đꢀbu karar Đngilizce olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM Đçtüzüğü’nün 77/2. ve 3. maddeleri

gereğince 8 Ocak 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.

7