CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

DOĞANER/TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru No: 49283/99)

Strazburg

21 Ekim 2004

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (49283 / 99) başvuru no'lu davanın nedeni Recep

D.’nin (başvuran) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) 16 Haziran 1999 tarihinde Avrupa İnsan Hakları

Sözleşmesi'nin (AİHS) Temel İnsan Haklarını güvence altına alan 34. maddesi uyarınca yapmış olduğu başvuru-

dur. Başvuran, AİHM önünde Ankara Barosu avukatlarından L. K. tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

I. OLAYLARIN MEVCUT KOŞULLARI

1960 doğumlu, başvuran İstanbul'da ikamet etmektedir. Olayların meydana geldiği dönemde HADEP'in

(Halkın Demokrasi Partisi) Parti Meclisi üyesidir.

1 Eylül 1996 tarihinde başvuran HADEP Parti Meclisi üyesi sıfatıyla Ankara'da bir konuşma yapmıştır. Bu

konuşma kaydedilerek arşivlenmiştir. Parti yerel teşkilatında arama yapan polis tarafından bu kayıt ele geçir-

ilmiştir.

5 Ocak 1998 tarihinde Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcısı hazırlamış olduğu

iddianame ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun 8. maddesine dayalı olarak başvuranı Eylül 1996 tarihli

konuşması nedeni ile itham etmiştir.

Başvuran 3 Haziran 1998 tarihinde Devlet Güvenlik Mahkemesine sunduğu savunmasında Sözleşmenin 6, 9

ve 10 maddelerine göndermede bulunarak vermiş olduğu beyanında yer alan düşüncelerin ifade özgürlüğü çer-

çevesinde barış yanlısı fikirler olarak değerlendi!'ilmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Aralarında askeri bir hâkiminde yer aldığı Devlet Güvenlik Mahkemesi heyeti 16 Haziran 1998 tarihli karan

ile başvuranı bölücülük propagandası yapmaktan suçlu bulmuş ve ad; geçeni on ay hapis ve 500 milyon para

cezasına çarptırmıştır.

11 Mayıs 1999 Yargıtay ilk derece mahkemesinin kararını onamıştır.

HUKUK AÇISINDAN

I- AİHS’NİN 10.MADDESİNİN İHLAL EDİLMESİNE DAİR

Başvuran Türk siyasetçilerinin politikalarını eleştiren bir konuşması nedeniyle mahkum

edilmesinden şikâyetçi olmakta ve AİHS'nin 10. maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir.

Hükümet başvuran hakkında verilen cezanın yasa ile öngörüldüğünü ve toprak bütünlüğünün korunması,

ulusal güvenliğin, kamu düzeninin korunması gibi meşru amaçları taşıdığını ve bu müdahalenin gerekli olduğunu

s a v u n m a k t a d ı r . D ü n y a b a r ı ş g ü n ü n e d e n i y l e h a z ı r l a n a n k o n u ş m a ü z e r i n d e y a p ı l a n i n c e l e m e l e r n e t i c e s i n d e , k o n u ş m a n ı n

içeriğinin her türlü siyasi sorumluluktan yoksun bulunduğu kaydedilmiştir. Beyan mutlak bir şiddeti çıkış noktası

olarak nitelendirmektedir : sosyal bir sınıfın diğer bir sosyal sınıfa ezdirilmesi. Bu siyasi bir düşüncenin ifadesi

değil, şiddetin ve husumetin teşvik edilmesidir. Hükümet ayrıca beyanın verildiği dönemde Türkiye'nin güney-

doğusunda ciddi karışıklıkların meydana geldiğini, bu noktada yapılan konuşma ile kine ve düşmanlığa prim ver-

ildiği tespitini yapmaktadır.

Başvuran görüşlerini bildirmemiştir.

AİHM, Sözleşmenin 10 § 1 maddesi ile güvence altına alındığı bilinen başvuranın ifade

özgürlüğüne yönelik sözkonusu müdahale ile taraflar arasında bir ihtilafa yer vermemektedir. Benzer müdahalen-

in Sözleşmenin 10 § 2 maddesince yasayla öngörülen, toprak bütünlüğünün korunmasına yönelik meşru bir amacı

gütmesi ve «demokratik bir toplum için gereklilik» arz etmesi zorunludur. Bu

_____________________________________________________________________________________________

Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmı olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak

belirtilmi olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması ko ulu ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi

ve Đnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

doğrultuda yapılan müdahalenin «demokratik bir toplum için gereklilik» oluşturup oluşturmadığının incelenmesi

gerekmektedir (Bkz. Yağmurdereli-Türkiye kararı, no: 29590/96, § 40, 4 Haziran 2002).

Mahkeme konuyla ilintili içtihatlarını hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında, Castells-İspanya,

23 Nisan 1992, seri:A no:236, s. 23, § 46, Zana-Türkiye, 25 kasım 1997, 1997-VII, § 51, Fressoz ve Roire-Fransa

no:29183/95, § 45, AİHM 1999-1, Ceylan-Türkiye no:23556/94, § 32, AİHM 1999-IV, Öztürk-Türkiye no:

22479/93, § 64, AİHM 1999-VI kararları ve sözü edilen İbrahim Aksoy kararı, §§ 51-53). AİHM bu prensipler

doğrultusunda davayı inceleyecektir.

Mahkeme sözkonusu siyasi söylemde kullanılan terimleri dikkate almakta ve bu çerçevede özellikle terörle

mücadele sırasında karşılaşılan güçlükleri göz önünde bulundurmaktadır (Bkz.sözü edilen İbrahim Aksoy, § 60,

ve Incal-Türkiye kararları, 9 Haziran 1998, 1998-IV, s. 1568, §58).

Mezkur beyanlar siyasi bir söylem formunda olup, güvenlik güçlerinin bölücülük faaliyetleri

karşısında yürütmüş oldukları mücadelenin bir eleştirisini içermektedir.

Devlet Güvenlik Mahkemesi bu beyanı PKK ile mücadele eden Türk ordusunu sivil halk üzerinde baskı oluştur -

ması, PKK'nın terörist eylemlerinin baskı altındaki halkın haklarının beyanını oluşturan bir savaşı ortaya koyması

yönünde bir söylemi içermesi ve Türk devletinin toprak bütünlüğünü hedef alması olarak değerlendirmiştir.

Mahkeme yerel hukuk mercileri tarafından alınan kararların gerekçeleri ışığında mahkumiyet kararlarının

başvuranın ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahaleyi oluşturması bakımından yeterli olduğuna itibar etmektedir

(Bkz. mutatis mutandis, Sürek-Türkiye karan (no: 4) no: 24762/94, § 58, 8 Temmuz 1999). AİHM, sözkonusu

beyandaki kimi paragrafların sert bir ifade ile Türkiye Cumhuriyetinin en olumsuz yönünü ortaya koyan bir tabloyu

çizmesinin, husumet yaratan, şiddet kullanımını teşvik eden, silahlı mücadele yöntemini tasvip eden bir söylemi

oluşturduğu anlamına gelmediğini, Mahkeme nezdinde dikkate alınması gereken asıl unsurun bu olduğunu hatır-

latmaktadır (Bkz. a contrario, Sürek-Türkiye kararı (no:l), no: 26682/95, § 62, AİHM 1999-IV ve Gerger-Türkiye

kararı, no: 24919/94, § 50, 8 Temmuz 1999).

AİHM, dava türünün ve verilen cezanın ağırlığının da yapılan müdahalenin orantılılığı açısından dikkate

alınması gerektiğini hatırlatmaktadır.

Bu bağlamda yapılan yasal müdahalenin «demokratik bir toplum için zaruriyet» olarak nitelendirilemeye-

ceğini kaydeden AİHM, AİHS'nin 10. maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmaktadır

II. SÖZLEŞMENİN 6 §§ 1 VE 3 MADDELERİNİN İHLAL EDİLMESİNE İLİŞKİN

Başvuran kendisini yargılayıp mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesinin askeri bir hâkimi bünyesinden

bulundurması nedeni ile «bağımsız ve tarafsız» bir mahkeme vasfından yoksun bulunduğunu ileri sürmektedir.

Başvuran ayrıca Cumhuriyet Başsavcısının görüşünün bulunmaması nedeniyle Yargıtay önündeki sürecin

hakkaniyete uygun olarak gerçekleşmediğini ileri sürerek, bu doğrultuda Sözleşmenin 6 §§ l ve 3 b) maddelerinin

ihlal edildiğim eklemektedir.

A. Devlet Güvenlik Mahkemesinin bağımsızlığı ve tarafsızlığı üzerine

Mahkeme daha önceki kararlarda buna benzer pek çok şikâyetlerin dile getirildiğini ve bunların AİHS'nin 6

§ l maddesinin ihlal edildiği yönünde sonuçlandırıldığını ortaya koymaktadır (Bkz. söz edilen Özel kararı, §§

33-34, ve Özdemir kararı, §§ 35-36).

AİHM, mevcut davada Hükümetin davanın seyrini farklı şekilde sonuçlandıracak hiçbir tespiti ve delili

sunmadığını incelemektedir. Başvuranın «ulusal güvenliğe» yönelik işlenen suçlardan yargılanmasının anlaşılabi-

lir olduğu, bunun yanı sıra başvuranın aralarında askeri bir hâkimin de yer aldığı Devlet Güvenlik Mahkemesi'nin

TCK'ya dayalı olarak yapmış olduğu yargılama hususunda endişe duymasının yerinde olduğu kanısındadır. Üstelik

Devlet Güvenlik Mahkemesinin davanın gerekçesine yabancı mülahazalar ışığında başvuranlar hakkında sebepsiz

bir yargı kararı aldığı sonucu çıkmaktadır. Bu nedenle başvuranların bu yargı makamının tarafsız ve bağımsız

olmadığı yönündeki şüphelerinin dikkate alınması gerekmektedir, (sözü edilen încal kararı § 72 ).

AİHM, başvuranı y argılayıp mahkum eden Devlet Güvenlik Mahkemesinin AİHS'nin 6 § 1

maddesinde yer alan bağımsız ve tarafsız bir mahkeme niteliğini taşımadığı sonucuna varmaktadır.

2. Cezai Yargılama Sürecinin adilliği hakkında

Hükümet bir ihlalin olduğu iddiasına karşı çıkmaktadır.

AİHM, benzer davalarda da dile getirildiği üzere tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan y oksun bir

mahkemenin her halükarda adıl ve hakkaniyete uygun bir y argılama sürecini garanti altınaalamay-

acağını hatırlatmaktadır,

Başvuranın bağımsız ve tarafsız bir mahkemede yargılanma hakkının ihlal edildiğinin tespiti ışığında

Mahkeme mevcut şikâyeti incelemeye gerek duymamaktadır. Bkz. diğerleri arasında sözü edilen Çıraklar Kararı,

s. 3074, §§ 44-45).

III. AİHS'NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS'nin 41. maddesinde yer alan unsurlar.

A. Tazminat

Başvuran 20.000 Euro'ya denk düşen maddi zarara uğradığını ve gelir kaybına uğradığını ileri sürmüş,

ayrıca uğradığı manevi zararın tazmini için 20.000 Euro talep etmiştir.

Hükümet bu miktarlara karşı çıkmaktadır.

İddia edilen maddi tazminata ilişkin AİHM, mahkemeye sunulan delillerin AİHS'nin 10.

maddesinin ihlali ile başvuranın gelir kaybına uğradığını kanıtlamaya imkân vermediğini belirtmektedir (Bkz.

aynı anlamda, Karakoç ve diğerleri-Türkiye kararı, no: 27692/95, 28138/95 ve 28498/95, § 69, 15 Ekim 2002).

Bu nedenle Mahkeme bu talebi reddetmektedir.

Manevi tazminatla ilgili olarak AİHM, başvuranın olayların mevcut koşullan nedeniyle kimi karışıklıklara maruz

kaldığını belirterek bu nedenle hakkaniyete uygun olarak başvurana 5.000 Euro ödenmesini kararlaştırmıştır.

AİHM, bir başvuran hakkında verilen mahkumiyetin, 6 § l maddesine göre tarafsız ve bağımsız olmayan bir

mahkeme tarafından verildiği sonucuna vardığında, prensip olarak en uygun tazminin, zamanında, tarafsız ve

bağımsız bir mahkeme tarafından başvuranı yeniden yargılamanın olacağı kanaatine varmıştır (Bkz. sözü edilen

Gencel karan, § 27).

B. Masraf ve harcamalar

Başvuran, AİHM ve yerel mahkemeler nezdinde yaptığı masraf ve harcamalara ilişkin 3.575 Euro tazminat

talebinde bulunmuş fakat bu yönde kamtlayıcı hiçbir belge sunmamıştır.

Hükümet bu miktarlara karşı çıkmıştır.

Mahkemenin bu konudaki içtihad ve mevcut unsurlar ışığında, AİHM, başvurana hakkaniyete

uygun olarak 2.500 (iki bin beş yüz) Euro ödenmesini kararlaştırmıştır.

C. Temerrüt Faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası'nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı % 3 'lük bir faiz oranının

uygulanacağını belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK MAHKEME OYBİRLİĞİYLE,

1. AİHS'nin 10, maddesinin ihlal edildiğine',

2. Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesinin bağımsız ve tarafsız bir mahkemeden y oksunbulun-

ması nedeniyle AİHS'nîn 6 § l maddesinin ihlal edildiğine;

3. AİHS’nin 6. maddesine dair diğer şikâyetlerin incelenmesine gerek olmadığına;

4. a) AİHS'nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, miktara

yansıtılabilecek KDV, pul, harç ve masraflarla birlikte, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden T.L.'ye çevrilmek

üzere Savunmacı Hükümetin başvurana ;

i. manevi tazminat olarak 5.000 (beş bin) Euro;

ii. masraf ve harcamalar için 2.500 (iki bin beş yüz) Euro ödemesine;