CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

DEMOKRASİ VE DEĞİŞİM PARTİSİ/TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru No: 39210/98, 39974/98)

Strazburg

21 Nisan 2005

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (39210/98 ve 39974) başvuru no’lu davanın nedeni siyasi

bir parti olan Demokrasi ve Değişim Partisi’nin (DDP) Fehmi D. ve Refik K. (başvuranlar) Avrupa İnsan Hakları

Komisyonuna 17 Kasım 1997 tarihinde (başvuru no: 39210/98) ve 5 Kasım 1996 (başvuru no: 39974/98) Avrupa

İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) Temel İnsan Haklarını güvence altına alan eski 25. maddesi uyarınca

yapmış olduğu başvurudur. Başvuranlar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) önünde Diyarbakır barosu

avukatlarından S. G. tarafından temsil edilmektedirler.

OLAYLAR

I. OLAYLARIN MEVCUT KOŞULLARI

3 Nisan 1995’te Demokrasi ve Değişim Partisi (DDP) kurulmuş ve parti programı İçişleri Bakan-

lığı’na iletilmiştir.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı (Başsavcı) 5 Haziran 1995 tarihli iddianamesi ile Anayasa Mahkemesi’ne

başvurarak DDP’nin kapatılması yönünde dava açmıştır. Sözkonusu partinin siyasi programında yer alan bazı

bölümlere atıfta bulunan Başsavcı, partiyi Anayasa’yı ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanununu ihlal etmekle itham

etmiştir. Başsavcıya göre kürt halkının varlığının ve temel hak ve özgürlüklerinin Türk ulusundan ayrı değerlendi-

rilmesinin ulusal birliğe, toprak bütünlüğüne ve Devletin resmi diline yönelik bir ihlali oluşturmaktadır. AİHS’nin

11 § 2. ve 17. maddelerine göndermede bulunan Başsavcı bu hükümlerin ulusal güvenliğin sağlanması, kamunun

güvenliği ve kamu düzeninin korunması amacıyla dernek kurma özgürlüğüne bir kısıtlama getirmediğini ifade

etmektedir.

28 Temmuz 1995 tarihinde başvuran partinin avukatları yazılı ön görüşlerini iletmiş ve DDP’nin

kurulmasının ardından iki ay içinde ve herhangi bir siyasi eylemde bulunmaksızın kapatıldığını savunmuşlardır.

Avukatlar ayrıca partinin kapatılmasının uluslararası metinlerin olduğu kadar Paris Şartı’nın ve AİHS’nin 9, 10.

ve 14. maddelerinin ihlali anlamına geldiğini iddia etmektedirler.

19 Mart 1996 tarihinde Anayasa Mahkemesi, özellikle partinin programının «Devletin toprak bütünlüğüne,

ulusal birliğe ve Devletin resmi diline saldırı nitelinde olduğuna ve Siyasi Partiler Kanunu’nun 78 a) ve 81 a) ve

b) maddelerinin ihlaline neden olduğuna» atıfta bulunarak DDP’nin feshedilmesine karar vermiştir.

Anayasa Mahkemesi’nin DDP’yi feshetme kararının ardından partinin nakit mali malvarlığı 2820 sayılı

Kanun’un 107 § 1. maddesine uygun olarak ipso jure bakımından Hazineye aktarılmıştır.

236 Ekim 1997’de Anayasa Mahkemesi’nin kararı resmi gazetede yayımlanmış, bu karar uyarınca beş yıl

süreyle partinin kurucularına ve yöneticilerine başka bir siyasi partinin çatısı altında benzer faaliyetlerinden men

cezası getirilmiştir (Anayasa’nın 69. ve 2820 sayılı Kanunun 95 § 1. maddesi).

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS’NİN 11. MADDESİ’NİN İHLALİ HAKKINDA

Başvuranlar DDP’nin kapatılmasının AİHS’nin 11. maddesi ile güvence altına alınan dernek kurma

özgürlüğüne yönelik bir ihlali oluşturduğunu ileri sürmektedirler.

AİHM, sözkonusu partinin feshedilmesi ile 11. madde ile garanti altına alınan başvuranların dernek kurma

özgürlüklerine bir müdahalenin olduğu hususunda taraflar arasında itilafın bulunmadığını not etmektedir. Yapılan

müdahalenin yasayla öngörüldüğüne, AİHS’nin 11 § 2 maddesi uyarınca toprak bütünlüğünün korunması gibi

meşru bir amacı taşıdığına itiraz

_____________________________________________________________________________________________

Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmı olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak

belirtilmi olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması ko ulu ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi

ve Đnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

edilmemektedir (Bkz. Sosyalist Türkiye Partisi (STP) ve diğerleri-Türkiye kararı, no: 26482/95, §§ 27 ve 28, 12

Kasım 2003). AİHM bu uygulamayı kabul etmektedir. Bununla birlikte, yapılan müdahalenin «demokratik bir

toplum için gereklilik» taşıyıp taşımadığının incelenmesi gerekmektedir.

Hükümet bu noktada, terörün ulusal toprak bütünlüğünü tehdit ettiği ve binlerce ölüme neden olduğu bir

dönemde, siyasi bir partinin yöneticilerinin terörist grupların beyanlarını, savlarını ve eylemlerini destekler

mahiyetli beyanlar vermekten kaçınmaları gerektiğini savunmaktadır. Anayasa Mahkemesi’nin gerekçeli kararına

atıfta bulunan Hükümet, DDP’nin feshedilmesinin «demokratik bir toplum için» zorunluluk arz ettiğini ve kamu

düzeninin korunması gibi sosyal bir ihtiyacı karşıladığını ifade etmektedir.

AİHM, DDP’nin faaliyetlerine başlamadan önce feshedildiğini ve bu önlemin yalnızca parti programına day-

alı olarak alındığını not etmektedir. Ulusal yargı makamları nezdinde olduğu gibi, AİHM sözkonusu müdahalenin

gerekliliği üzerinde duracaktır.

AİHM, Refah Partisi kararındaki içtihadın bu noktada tatbik edilmesini gerekli görmektedir (Bkz. Refah

Partisi ve diğerleri-Türkiye kararı, no: 41340/98, 41342/98, 41343/98 ve 41344/98, §§ 86-89 ve 96-100, AİHM

2003-II.).

AİHM özellikle bir siyasi partinin bir yasada ya da Devletin yasal ve anayasal yapılarında değişiklik yapmayı

iki koşulla önerebileceğini düşünmektedir: birincisi bu amaçla kullanılan araçlar yasal ve demokratik olmalıdır;

ikincisi önerilen değişikliğin kendisi temel demokratik ilkelerle uyuşmalıdır. AİHM, liderleri şiddeti teşvik eden,

demokrasiye saygı duymayan demokrasiyi, demokraside tanımlanan hak ve özgürlükleri yok etmeyi amaçlayan

siyasi bir partinin, bu gerekçelerle kendisine karşı uygulanan yaptırımlara karşı Sözleşmenin korumasını talep ed-

emeyeceğini düşünmektedir (Bkz, 9 Nisan 2002 tarihli Yazar ve diğerleri-Türkiye kararı, n: 22723/93,22724/93

ve 22725/93, § 49 ve mutatis mutandis, 1 Temmuz 1961 tarihli Lawless-İrlanda kararı, §§ 46-47, Refah Partisi ve

diğerleri-Türkiye kararı, no: 41340/98, 42342/98, 41343/98 ve 41344/98, § 98).

DDP’nin demokratik ilkelere aykırı amaçları izleyip izlemediğinin bilinmesi gerekmektedir, Türk Anayasa

Mahkemesi DDP’yi Türk ulusunu Kürtler ve Türkler olarak ikiye bölmeye çalışmakla ve ulusal bütünlüğü ve to-

prak bütünlüğünü yıkma amacında olmakla itham etmiştir.

AİHM, DDP programının sözü edilen taraftarlarının amacının tarihi bir tespitte bulunma ve Türkiye’deki

kürt sorununa değin politikaların durumunu irdeleyen, Türkiye’yi bağlayıcılığı bulunan uluslararası sözleşmelerce

öngörülen kürt kökenli vatandaşların haklarının tanınması ve onlar üzerindeki baskıyı durdurma eğilimli ön-

erilerde bulunma olarak özetlenebileceğini belirtmektedir. AİHM, DDP tarafından savunulan ilkelerin demokratik

temel prensiplere aykırı olmadığını kabul etmektedir.

Ayrıca AİHM, DDP’nin programının politik bir araç olarak hiçbir şiddet unsurunu tasvip etmediği

tespitinde bulunmaktadır.

Hükümetin DDP’nin hedeflerinin silahlı eylemleri savunan PKK terör örgütü ile benzerlikler taşıdığı

yönündeki savına gelince, AİHM, bahsekonu prensiplerin özetlenebilir tek bir savunması olduğu varsayıldığında,

siyasi bir oluşum açısından, terörist eylemlere karşı yapılan bir desteğin, demokratik bir tartışma çerçevesinde bu

sorunları ele alma olasılığını azaltacağını ve 11. maddenin ruhu ile ve dayalı olduğu demokratik ilkelerle çelişe-

ceğini hatırlatmaktadır (Bkz. sözü edilen Yazar ve diğerleri kararı).

DDP’nin siyasi bir programını demokratik bir ülke rejiminde uygulayamaması ve/veya politik amaçlarla şiddete

başvuruyu doğrulamaması ve teşvik etmemesi ölçüsünde, partinin «sosyal bir ihtiyacı» karşılama ve «demokratik

bir toplum için zorunluluk» gibi gerekçelerle feshedilmesi makul görülmemektedir.

Bu durumda AİHS’nin 11. maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS’NİN 9, 10. VE 14. MADDELERİNİN İHLAL EDİLMESİ HAKKINDA

Başvuranlar ayrıca AİHS’nin 9, 10. ve 14. maddelerinin ihlal edildiğini ileri sürmektedirler. AİHM, aynı

olaylarla 11. maddenin alanına giren şikâyetlerini ayrıca incelemeyi gereksiz bulmuştur (Bkz. Özgürlük ve De-

mokrasi Partisi (ÖZDEP)-Türkiye no: 23885/94, § 49, AİHM 1999-VIII).

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI ÜZERİNE

AİHS’nin 41. maddesinde yer alan unsurlar.

A. Tazminat

Başvuranların temsilcisi sözü edilen zararla ilgili olarak hiçbir adil tazmin talebinde bulunmamıştır. Bu

nedenle AİHM, bu başlık altında tazminat ödenmesini gerekli görmemektedir (Bkz. Willekens-Belçika kararı, no:

50859/99, 24 Nisan 2003, § 27).

B. Masraf ve harcamalar

Başvuranlar, yerel mahkemeler ve AİHM nezdinde yapmış oldukları harcamalar için 4.316 Euro talep et-

mektedirler. Kanıtlayıcı belge niteliğinde Diyarbakır barosunun yayımladığı ve uygulanan minimum ücret tarifes-

ini sunmaktadırlar.

Hükümet bu konuda görüş bildirmemiştir.

AİHM, özellikle davanın Strazburg organları önündeki karmaşık yapısını ve uzunluğunu göz

önünde bulundurarak talep edilen miktarın ödenmesini kararlaştırmıştır.

C. Gecikme faizi

AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı % 3 'lük bir faiz oranının

uygulanacağını belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. AİHS’nin 11. maddesinin ihlal edildiğine ;

2. AİHS’nin 9. ve 10. maddeleriyle birlikte 14. maddeye yönelik yapılan şikâyetin incelenmesine gerek

olmadığına;

3. a) Tazminat başlığı altında bir ödemenin yapılmasının gerekli olmadığına;

b) Savunmacı Devletin AİHS’nin 44 § 2 maddesi uyarınca kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay

içinde döviz kuru üzerinden T.L.’ye çevrilmek üzere masraf ve harcamalara ilişkin başvuranlara

4.316 (dört bin üç yüz on altı) Euro ödemesine;

c) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez

Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda basit faizin uygulanmasına;

KARAR VERMİŞTİR.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3. maddelerine uygun

olarak 21 Nisan 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.