CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA Đ NSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ÇOLAK ve FĐLĐ ZER - TÜRKĐ YE DAVASI

(Baꢀvuru no.32578/96 VE 32579/96)

KARAR

STRAZBURG

8 Ocak 2004

Çolak ve Filiz-Türkiye Davasında,

Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (3. Bölüm),

Sn. G. Ress, Baꢀkan,

Sn. P. Kuris

Sn. B. Zupancic,

Sn. J. Hedigan,

Sn. M. Tsatsa-Nikolovska,

Sn. H.S.Greve, yargıçlar

Sn. F. Gölcüklü, ad hoc yargıç

ile Kısım Sekreteri Sn. V. Berger'in katılımı ile Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi Heyeti

olarak toplanmıꢀ, 4 Aralık 2003 tarihinde yapılan gizli oturum sonucunda, aꢀağıdaki karara

varmıꢀtır.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USULĐ ĐꢁLEMLER

1. Davanın nedeni, Türk vatandaꢀları Abdullah Çolak ve Ömer Filizer'in ("baꢀvuranlar") 28

Aralık 1995 tarihinde, Đnsan Haklarını ve Temel Özgürlükleri Korumaya Dair Sözleꢀme'nin

("Sözleꢀme") eski 25.maddesi uyarınca, Türkiye aleyhine Avrupa Đnsan Haklan

Komisyonu'na ("Komisyon") yaptığı baꢀvurudur (baꢀvuru no. 32578/96 ve 32579/96)).

2. Baꢀvuranı Đstanbul'da faaliyet gösteren avukat M. Đriz temsil etmiꢀtir. Türk Hükümeti ise

Mahkeme'deki yargılamaya yönelik herhangi bir Temsilci tayin etmemiꢀtir.

3. Baꢀvuranlar, polis tarafından göz altında tutulurken çeꢀitli kötü muamele türlerine maruz

kaldıklarını iddia etmiꢀlerdir.

4. 30 Haziran 1997 tarihli bir kararla, Komisyon, baꢀvuruları birleꢀtirerek davalı Hükümete

baꢀvuranların kötü muamele iddialarıyla ilgili ꢀikayetlerini bildirmiꢀ, diğer ꢀikayetlerini ise

kabul edilemez bulmuꢀtur. 11 No'lu Protokolün l Kasım 1998 tarihinde yürürlüğe girmesiyle

(11 No.'lu Protokol m.5§2) baꢀvurular Mahkeme'ye havale edilmiꢀtir. Mahkeme'de Türkiye'yi

temsil eden Sn. Yargıç Rıza Türmen davadan çekilmiꢀtir (Đçtüzük 28.madde). Bunun üzerine

Hükümet Sn. Feyyaz Gölcüklü'yü Sn. Rıza Türmen'in yerine ad hoc yargıç olarak atamıꢀtır

(Sözleꢀme'nin 27§2 ve Đçtüzüğün 29§1 maddeleri).

5. Baꢀvuru, Mahkeme'nin Dördüncü Bölümüne verilmiꢀ (Đçtüzük, 52. madde, 1.fıkra) ve bu

bölüm içinde davayı inceleyecek olan Daire (Sözleꢀme'nin 27 § l Maddesi), Đçtüzüğün 26 § l

maddesine uygun olarak teꢀekkül etmiꢀtir.

6. 25 Mayıs 2000 tarihli bir kararla Mahkeme baꢀvuruları kabul edilebilir bulmuꢀtur.

7. 1 Kasım 2001 tarihinde Mahkeme Bölümlerin oluꢀumunu değiꢀtirmiꢀtir (Đçtüzük m. 25§1)

ve bu dava yeni oluꢀan Üçüncü Bölüme verilmiꢀtir (Đçtüzük m.52 § 1).

8. Gerek baꢀvuranlar ve gerekse Hükümet esasa iliꢀkin görüꢀlerini sunmuꢀlardır. (Đçtüzük

59§1).

OLAYLAR

I. DAVAYA ESAS TEꢁKĐL EDEN OLAYLAR

A. Baꢀvuranların yakalanarak gözaltına alınmaları

9. Baꢀvuranlar 1969 ve 1964 doğumlu olup ꢁanlıurfa'da yaꢀamaktadırlar.

10. Đstanbul Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele ꢁubesine bağlı polisler yasadıꢀı PKK

örgütüne üye oldukları ꢀüphesiyle baꢀvuranları yakalayarak, sırasıyla 28 ve 29 Nisan 1995

tarihlerinde göz altına almıꢀlardır. Baꢀvuranların her ikisi de Emniyet Müdürlüğü Binasına

götürülürken dayak yediklerini ve aꢀağılandıklarını iddia etmektedirler.

11. 29 Nisan 1995 tarihinde Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) savcısı

baꢀvuranların gözaltı sürelerinin 9 Mayıs 1995 tarihine kadar uzatılmasını emretmiꢀtir.

12. Baꢀvuranlar, Emniyet Müdürlüğündeki sorgulamaları esnasında gözlerinin bağlandığını

ve tanımadıkları kiꢀiler hakkında bilgi vermeye zorlandıklarını, çeꢀitli kötü muamele türlerine

maruz kaldıklarını, dövüldüklerini, bileklerinden yüksek bir yere bağlandıklarını ölümle tehdit

edildiklerini ve elektrik ꢀoku verildiğini iddia etmektedirler.

13. Baꢀvuranlar, 2 Mayıs 1995 tarihinde PKK'daki faaliyetleri ve diğer PKK üyeleriyle

bağlantıları hakkındaki ifadeleri imzalamak zorunda bırakıldıklarını ileri sürmüꢀlerdir.

14. 5 Mayıs 1995 tarihinde baꢀvuranlarla birlikte baꢀka on dört kiꢀi daha Đstanbul Adli Tıp

Enstitüsünün muayenesinden geçirilmiꢀlerdir. Enstitü doktorunun hazırladığı rapora göre

baꢀvuranların vücutlarında herhangi bir darp, cebir ya da ꢀiddet izine rastlanmamakla birlikte,

muayeneden geçirilen diğer ꢀahıslardan ikisinde bazı darp izleri tespit edilmiꢀtir.

15. 22 Mayıs 1995 tarihinde birinci baꢀvuran, cezaevinde ikinci bir muayeneden geçirilmiꢀtir.

Cezaevi doktorunun raporuna göre baꢀvuranın vücudunda çürükler ve sol ayağında ezikler

bulunmaktadır. Baꢀvuran daha sonra Fatih Adli Tıp Enstitüsüne sevk edilmiꢀ ve burada da

muayene edilmiꢀtir. 20 Haziran 1996 tarihinde baꢀvurana iki gün iꢀ göremezlik raporu

verilmiꢀtir.

16. 18 Mayıs 1995 tarihinde cezaevi doktoru ikinci baꢀvuranı da muayene etmiꢀtir. Cezaevi

doktorunun hazırladığı rapora göre, cinsel organda sıyrıklar, göğüs kafesinde ağrı ve sol ayak

altında çürüklere rastlanmıꢀtır. Raporda ayrıca baꢀvuranın çiğnerken ve omuzlarını oynatırken

ağrı hissettiğine de dikkat çekilmiꢀtir.

B. Baꢀvurana Karꢀı Yürütülen Ceza Kovuꢀturması

17. 5 Mayıs 1995 tarihinde baꢀvuranlar Đstanbul DGM savcısının önüne çıkarılmıꢀtır. Yapılan

sorgulamada baꢀvuranlar polise verdikleri ifadeleri ve kendilerine yönelik suçlamaları

reddetmiꢀlerdir.

18. 6 Mayıs 1995 tarihinde DGM'ye çıkartılan baꢀvuranlar, savcı tarafından alınan ifadeleri

reddetmiꢀlerdir. Mahkeme, baꢀvuranlara yönelik suçlamaların niteliğini ve önündeki mevcut

kanıtlan göz önünde bulundurarak baꢀvuranların tutukluluk hallerinin devamına karar

vermiꢀtir.

19. 22 Haziran 1995 tarihinde Đstanbul DGM savcısı baꢀvuranlara karꢀı ceza kovuꢀturması

baꢀlatmıꢀ ve kendilerini, Devletin bölünmez bütünlüğünü bozmaya yönelik eylemlerde

bulunmakla suçlamıꢀtır.

C. Polislere Karꢀı Yürütülen Ceza Kovuꢀturması

20. 1 Haziran 1995 tarihinde baꢀvuranlar Fatih Cumhuriyet Savcılığına, gözaltındayken çeꢀitli

kötü muamele türlerine maruz kaldıklarına iliꢀkin ꢀikayette bulunmuꢀlardır.

21. 19 ve 21 Eylül 1995 tarihli kararlarla Fatih Cumhuriyet Savcısı, kanıt yetersizliği

nedeniyle kötü muamele iddialarının muhatabı olan polislere karꢀı ceza kovuꢀturması

baꢀlatılması istemini reddetmiꢀtir.

22. 13 Aralık 1995 tarihinde baꢀvuranlar Beyoğlu Ağır Ceza Mahkemesinde savcının bu

kararını temyiz etmiꢀlerdir.

23. 14 Aralık 1995 tarihinde Ağır Ceza Mahkemesi, ikinci baꢀvuranın temyiz istemini yine

kanıt yetersizliği gerekçesiyle reddetmiꢀ; ancak birinci baꢀvuranın temyiz baꢀvurusunu kabul

etmiꢀtir.

24. 8 Haziran 1998 tarihinde Đstanbul Cumhuriyet Baꢀsavcısı, Đstanbul Emniyet Müdürlüğüne

bağlı iki polis memurunu, birinci baꢀvurana kötü muamelede bulunmakla suçlayan

iddianamesini Đstanbul Ağır Ceza Mahkemesine sunmuꢀtur.

25. 27 Ekim 1999 tarihinde Đstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, sanıkları mahkum etmeye

yetecek yeterli ve inandırıcı kanıtların bulunmadığı gerekçesiyle iki polis memurunun

beraatına karar vermiꢀtir. Ağır Ceza Mahkemesi, kendisine iꢀkence yapılırken gözlerinin bağlı

olduğunu öne süren davacının, polis memurlarını teꢀhis etmesinin imkansız olduğuna dikkat

çekmiꢀ; ayrıca , Đstanbul Adli Tıp Enstitüsünün raporunda davacının vücudunda herhangi bir

darp ve ꢀiddet izine rastlanmadığına iliꢀkin bulguyu da göz önünde bulundurmuꢀtur. Bunun

dıꢀında, Ağır Ceza Mahkemesi, Fatih Adli Tıp Enstitüsünün, iddia konusu olaydan 15 gün

sonra muayene raporu hazırladığına ve sanığın tüm iddiaları reddettiğine de dikkat çekmiꢀtir.

II. ĐLGĐLĐ ĐÇ HUKUK

26. Türk Ceza Kanunu (TCK), bir bireyin iꢀkence ya da kötü muameleye maruz kalmasını

cezai bir suç olarak kabul etmiꢀtir (sırasıyla m.243 ve 245).

HUKUK

1. SÖZLEꢁMENĐN 3. MADDESĐNĐN ĐHLALĐ ĐDDĐASI

27.Baꢀvuranlar, Sözleꢀme'nin 3. maddesinin ihlali anlamına gelen çeꢀitli kötü muamele

türlerine maruz kaldıklarım iddia etmiꢀlerdir. 3. madde ꢀöyledir:

"Hiç kimse iꢀkenceye, insanlık dıꢀı ya da onur kırıcı ceza veya iꢀlemlere tabi tutulamaz."

28. Baꢀvuranlar uğradıkları mağduriyetin iꢀkenceye tekabül ettiğini iddia etmiꢀlerdir. Bu

bağlamda, birinci baꢀvuran Đstanbul Emniyet Müdürlüğünün terörle mücadele ꢀubesinde 6

gün boyunca göz altında tutulurken boğazının sıkıldığını, dövüldüğünü tekmelendiğini,

kollarından yüksek bir yere asıldığını, gözaltında kaybolanlarla aynı kaderi paylaꢀacağını

söyleyen polis memurları tarafından tehdit edildiğini öne sürmüꢀtür. Đkinci baꢀvuran yedi

günlük göz altı süresi boyunca gözlerinin bağlandığını, kafasına, midesine, karnına sert bir

biçimde vurulduğunu, kollarından asıldığını ve teslislerinin sıkıldığını ileri sürmüꢀtür. Ayrıca

adı geçen, cinsel organlarına ve parmak uçlarına elektrik veren polisler tarafından, elektrik

akımının vücutta dolaꢀması için bir sandalyeye oturtulduğunu da öne sürmüꢀtür. Ayrıca,

hücresinde aꢀırı yüksek sesli müzik dinlemek zorunda bırakıldığını da iddia etmiꢀtir. Her iki

baꢀvuran da cezaevi doktorunun hazırladığı, çürüklere ve incinmelere iꢀaret eden rapora atıfta

bulunmuꢀlardır. Đlk muayene raporu ile sonraki raporlar arasındaki çeliꢀkiler hususunda

baꢀvuranlar Đstanbul Adli Tıp Enstitüsü’nde yapılan 5 Mayıs 1995 tarihindeki muayeneden

sonra gözaltında bir gün daha geçirdiklerine ve polis nezaretinden, cezaevine 6 Mayıs 1995

tarihinde geçtiklerine dikkat çekmiꢀlerdir (bkz üstte 18. paragraf).

29. Hükümet, baꢀvuranların iddialarının dayanaksız olduğunu ve baꢀvuranların öne sürdükleri

iꢀkence iddialarını destekleyecek somut kanıtlar gösteremediklerini belirtmiꢀtir. Hükümet,

baꢀvuranların vücutlarında herhangi bir darp izine rastlanmadığına iliꢀkin olarak Đstanbul Adli

Tıp Enstitüsünün hazırladığı rapora dikkat çekmiꢀtir. Hükümet'e göre, Cezaevi doktoru

tarafından tespit edilen çürükler, yetkililerin sorumluluk taꢀımadığı baꢀka durumlardan

kaynaklanmıꢀ olmalıdır. Bu bağlamda, Hükümet, baꢀvuranların birinci muayeneden sırasıyla

16 ve 30 gün sonra ikinci bir muayeneden geçirildiğine dikkat çekmiꢀtir. Bu süre,

baꢀvuranların diğer PKK'lılarla birlikte Bayrampaꢀa E-tipi cezaevinde geçirdikleri süreye

tekabül etmektedir. Hükümet'e göre, bu iddialar güvenlik güçlerinin teröre karꢀı verdikleri

mücadeledeki ꢀevklerini kırma amacı taꢀımaktadır.

30. Mahkeme, sağlık durumu iyi bir ꢀekilde gözaltına alınan bir bireyin serbest bırakıldığında

çeꢀitli darp ve cebir izleri taꢀıması durumunda, Devletin bu izlerin nedenine iliꢀkin makul bir

açıklama getirmek ve mağdurların iddialarını -hele bir de bu iddialar tıbbi raporlarla

desteklenmiꢀse- çürüten kanıtlar ileri sürmek yükümü taꢀıdığını tekrarlar (bkz. Selmouni-

Fransa [GC], no.25803/94, § 87, ECHR 1999-V; 18 Aralık 1996 tarihli Aksoy-Türkiye kararı,

Reports ofJudgments and Decisions 1996-VI, s. 2278, § 62; 27 Ağustos 1992 tarihli Tomasi-

Fransa kararı, Series A no. 241-A, ss.40-41, §§ 108-111; ve 4 Aralık 1995 tarihli Ribitsch-

Avusturya kararı, Series A no. 336, s.26, § 34).

31. Mahkeme kanıtları değerlendirirken genellikle 'makul ꢀüphenin ötesi' kanıt standardını

uygulamaktadır (bkz. 18 Ocak 1978 tarihli Đrlanda-Birleꢀik Krallık kararı, Series A no. 25,

ss.64-65, § 161). Bu tür bir kanıtlama yeterince güçlü, açık, belirgin ve uyumlu emareler

toplamından veya çürütülmemiꢀ karinelerden oluꢀmalıdır. Söz konusu olaylar, gözaltında

tutulan ꢀahısların durumunda olduğu gibi bütünüyle ya da büyük ölçüde yetkililerin münhasır

bilgisi dahilinde cereyan ediyorsa, gözaltında meydana gelen incinmelere güçlü karineler

ortaya çıkacaktır. Bu durumda kanıt yükü, tatminkar ve inandırıcı bir açıklama getirmek

zorunda olan yetkililer üzerindedir (bkz. Salman-Türkiye [GC], no. 21986/93, § 100, ECHR

2000-VII).

32. Bu davada Mahkeme baꢀvuranların gözaltına alınırken tıbbi muayeneden

geçirilmediklerine ve yetkililerin, baꢀvuranlar tarafından seçilen bir avukat ya da doktorun

baꢀvuranların gözaltında tutuldukları yere girmesine izin vermediklerine dikkat çeker.

Baꢀvuranlar, Emniyet Müdürlüğünden cezaevine sevk edildikten sonra, birbiriyle çeliꢀken

raporların verildiği üç farklı muayeneden geçirilirler. Baꢀvuranların, ilk muayeneden sonra

Emniyet Müdürlüğünde bir gün daha geçirdikleri yönündeki iddialarım ve Hükümet

tarafından bu tutarsızlıklara iliꢀkin makul bir açıklama getirilememesini göz önünde

bulunduran Mahkeme, yaptığı değerlendirmede, baꢀvuranların vücudunda herhangi bir darp .,

izine rastlanmadığını belirten ilk muayene raporuna herhangi bir ağırlık vermemektedir. Bu

bağlamda Mahkeme, birinci baꢀvuranın vücudundaki çürüklere ve morluklarla ikinci

baꢀvuranın vücudundaki kızartı ve morluklara iliꢀkin makul bir açıklama getirilemediğine

dikkat çeker (bkz. Üstte 15 ve 16. paragraf). Ayrıca Hükümet, baꢀvuranların vücutlarında

rastlanan ꢀiddet emarelerinin yakalanmalarından önce meydana gelmiꢀ olabileceğini de ileri

sürmemiꢀtir.

33. Mahkeme, bir Devlet'in, zaten zayıf bir durumda bulunan gözaltındaki bir kiꢀiden sorumlu

olduğunu ve yetkililerin bu tür bir kiꢀiyi koruma yükümü altında bulunduklarını tekrarlar.

Yetkililerin, gözaltında tutulan ꢀahısların vücutlarında meydana gelen incinmelere iliꢀkin

makul bir açıklamada bulunma yükümlülüğünü göz önünde bulunduran Mahkeme kötü

muamelede bulunmakla suçlanan polislerin beraat etmesinin o Devleti Sözleꢀme

sorumluluğundan kurtarmaya yetmeyeceğini düꢀünmektedir (bkz. Esen-Türkiye, no.

29484/95, § 28; Yaz- Türkiye, no. 29485/95, § 30; ve Ayꢀe Tepe-Türkiye, No. 29422/95, 22

Temmuz 2003).

34. Üstte bahsedilenlerin ıꢀığında ve Hükümetin makul bir açıklama getirememesi karꢀısında

Mahkeme, cezaevi doktorunun raporundaki semptomların Hükümetin sorumluluğunda olan

bir muamele sonucunda meydana geldiğini düꢀünmektedir.

Dolayısıyla Sözleꢀmenin 3. maddesi ihlal edilmiꢀtir.

II. SÖZLEꢁMENĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

35. Sözleꢀme'nin 41. maddesi aꢀağıdaki gibidir:

"Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleꢀmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği

takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder."

A. Zarar

36. Baꢀvuranların her biri maddi tazminat tutarı olarak 42,240 Fransız Frangı (FRF) (6,440

Euro) ve manevi tazminat tutarı olarak da 550,000 FRF (83,847 EUR) talepte bulunmuꢀtur.

37.Hükümet baꢀvuranların, iddialarını destekleyecek kanıtlar gösteremediklerini öne

sürmektedir. Hükümete göre baꢀvuranların talep ettikleri miktarlar abartılıdır ve sebepsiz

zenginleꢀmeye yol açıcı niteliktedir.

38. Mahkeme, baꢀvuranın maddi zarara uğradığı iddiasını kanıtlayamadığına dikkat çeker;

dolayısıyla bu baꢀlık altındaki talebi değerlendirmeye almamıꢀtır. Fakat her iki baꢀvuran da,

Mahkeme'nin salt Sözleꢀme ihlali olduğu yönündeki kararıyla telafi edilemeyecek sıkıntılar

çekmiꢀlerdir. Bu davadaki ihlalin niteliğini göz önünde bulunduran Mahkeme manevi zarar

tutarı olarak baꢀvuranların her birine 12,000 Euro tazminat verilmesini kararlaꢀtırmıꢀtır.

B. Masraflar

39. Baꢀvuranlar masraflar için 668,380 FRF (101,894 EUR) talep etmiꢀlerdir.

40. Hükümet, baꢀvuranların bu baꢀlık altındaki taleplerinin abartılı ve dayanaksız olduğunu

öne sürmüꢀtür.

41. Mahkeme baꢀvuranların yaptıkları masrafların büyük bölümünü kanıtlayamadıklarını

düꢀünmektedir. Hakkaniyet temelinde karar veren Mahkeme, baꢀvuranlara müꢀtereken toplam

2,500 Euro verilmesine hükmetmiꢀtir.

C. Temürrüt Faizi

42. Mahkeme, Avrupa Merkez Bankasının marjinal kredi faizinin üç puan fazlasının temerrüt

faizi olarak uygulanmasının uygun olacağını düꢀünmektedir.

BU SEBEPLERLE MAHKEME

1. Sözleꢀmenin 3. maddesinin ihlal edildiğine;

2. (a) Davalı Devlet'in kararın Sözleꢀmenin 44/2 hükmü uyarınca kesinleꢀmesinden itibaren

üç ay içinde ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilmek suretiyle

aꢀağıdaki miktarları baꢀvuranlara ödemesine;

(i) baꢀvuranların her birine manevi tazminat tutan olarak 12,000 (onikibin) Euro;

(ii) yargılama masraftan için baꢀvuranlara müꢀtereken 2,500 (ikibinbeꢀyüz) Euro;

(iii) üstteki miktarlara yüklenebilecek her türlü vergi;

(b) üstte bahsedilen üç aylık sürenin dolmasından ödeme tarihine kadar geçen süre için,

Avrupa Merkez Bankasının marjinal kredi faizinin üç puan fazlasına eꢀit oranda temerrüt faizi

uygulanmasına;

3. Baꢀvuranların diğer adil tatmin iddialarının reddine karar vermiꢀtir.

Đngilizce verilen iꢀbu karar, 8 Ocak 2004 tarihinde içtüzüğün 77/2 ve 77/3 hükümleri uyarınca

yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.

Vincent Berger

Sekreter

Georg Ress

Baꢀkan