COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

ALĐ KEMAL UĞUR VE DĐĞERLERĐ/TÜRKĐYE

(Başvuru no. 8782/02)

KARAR

STRAZBURG

3 Mart 2009

Sözkonusu karar AĐHS’nin 44/2 maddesi uyarınca kesinlik kazanacaktır. Ancak ,şekle ilişkin

değişiklik yapılabilir.

1

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USULĐ ĐŞLEMLER

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 8782/02 no’lu davanın nedeni 21 T.C.

vatandaşının (“başvuranlar”), Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 11 Aralık 2001 tarihinde

Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Sözleşmesi’nin (“AĐHS”) 34. maddesi uyarınca

yapmış oldukları başvurudur. Đsimleri, doğum tarihleri ve ikametgah yerleri ekte kaydedilen

başvuranlar, AĐHM önünde Ankara Barosu avukatlarından Yavuz Selim Sarıibrahimoğlu

tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

DAVA OLAYLARI

Başvuranların ataları, 1877-1878 Osmanlı – Rusya Savaşı sırasında Kafkaslar’dan

Anadolu’ya göç etmiştir. 1920’de yetkili makamlar, başvuranlara Adana yakınlarındaki

Kadirli Đlçesi idari bölgesinde bulunan bir arsanın kullanım hakkını vermiştir. Arsayı

kullanma hakları olmuş, ancak satma hakları olmamıştır. 1926’da, o zaman yeni kurulmuş

olan Türkiye Cumhuriyeti’nin Medeni Kanun’u yürürlüğe girdiğinde, özel şahısların mülk

sahibi olması mümkün olmuştur.

1924 ve 1929 yılları arasında ordu komutanı, meclis üyesi ve hakim olan Ali Saip

Ursavaş, başvuranların atalarını ve aynı yerde yaşayan diğer köylüleri arsalarını terk etmeye

zorlamış ve arsayı kendisi ve eşi adına kaydettirmiştir.

1950’lerde sözkonusu arsanın, Ursavaş ailesi adına kaydedilmesine karşı dava

açılmıştır. 1965’te başvuranların ataları Kadirli Tapu Kadastro Mahkemesi’ne (bundan böyle

“Kadirli Mahkemesi” olarak anılacaktır) müdahil olma başvurusunda bulunmuşlardır.

Talepleri 7 Nisan 1967’de reddedilmiştir.

Başvuranların atalarının, Kadirli Mahkemesi kararına itirazı, Yargıtay tarafından kabul

edilmiş ve sonuç olarak 7 Nisan 1967 tarihli karar bozulmuştur.

1969’da Kadirli Mahkemesi’nde yeniden başlayan yargılama, 14 yıl sonra 21 Temmuz

1983 tarihli bir kararla son bulmuştur. Kadirli Mahkemesi, başvuranların atalarının lehine

karar vermiş (bu tarihe kadar başvuranların bir kısmı duruşmalara bizzat katılmaya başladığı

için, pratik nedenlerden ötürü, sözkonusu başvuranlar ve daha genç başvuranların ataları

bundan böyle “başvuranlar” olarak anılacaktır) ve arsanın, kendi adlarına tapu siciline

tescilini öngörmüştür.

Hazine ve Ali Saip Ursavaş’ın varisleri tarafından 21 Temmuz 1983 tarihli karara

yapılan itiraz, 13 Kasım 1984’te Yargıtay tarafından kabul edilmiş ve 21 Temmuz 1983

tarihli karar bozulmuştur. Başvuranların yaptığı düzeltme talebi de reddedilmiştir.

1987’de dava Kadirli Mahkemesi’nde yeniden görülmeye başlamıştır. Sözkonusu

yargılama, dokuz yıl devam etmiş ve 4 Mart 1996’da sona ermiştir. Kadirli Mahkemesi,

kararında başvuranların 1-3 no’lu parsellere ilişkin taleplerini reddetmiş ve 4-6 no’lu

parsellere ilişkin davaların ayrıca görülmesine karar vermiştir.

2

Bu süre zarfında, 10 Mayıs 1994’te beş başvuran, Gülşen Başdoğan, Akif Uğur, Salih

Uğur, Mahmut Nedim Uğur ve Cevriye Uğur, kendilerini Türkiye’de görülen bütün davalarda

temsil etmesi için Hanifi Uğur’a vekaletname vermiştir.

1. 1-3 no’lu parsellere ilişkin yargılama

18 Temmuz 1997’de başvuranlar, 1-3 no’lu parsellere ilişkin haklarına dair 4 Mart

1996 tarihli karara itiraz etmiştir. Sözkonusu itiraz, 6 Temmuz 1999’da Yargıtay tarafından

reddedilmiştir. Yargıtay, 1-3 no’lu parsellere ilişkin duruşmalara katılan diğer kişilerin

taleplerini kabul etmiş ve bu kişilerin taleplerine ilişkin 4 Mart 1996 tarihli kararı bozmuştur.

Sözkonusu kişilerin 1-3 no’lu parsellere yönelik haklarına ilişkin yeni bir yargılama süreci

başlatılmıştır.

Başvuranların kararın düzeltilmesine ilişkin 8 Kasım 1999’da yaptıkları talep, 6

Haziran 1991’de reddedilmiş ve 4 Mart 1996 tarihli kararın, başvuranların 1-3 no’u parsellere

ilişkin haklarına dair bölümü nihai hale gelmiştir. Diğer kişilerin 1-3 no’u parsellere dair

haklarına ilişkin yargılama devam etmiştir.

2. 4-6 no’lu parsellere ilişkin yargılama

1996’da Kadirli Mahkemesi’nde 4-6 no’lu parsellere ilişkin yeni bir yargılama

başlatılmıştır. Sözkonusu yargılama, başvuranların 4 no’lu parsele ilişkin taleplerinin

reddedildiği bir kararla 24 Haziran 1997’de sona ermiştir. Başvuranlar, 23 Şubat 1998’de

kararı temyiz etmiştir.

9 Ekim 2000’de Yargıtay, 24 Haziran 1997 tarihli kararı bozmuş ve 4-6 no’lu

parsellere ilişkin davanın, diğer kişilerin 1-3 no’u parsellere ilişkin davası ile birleştirilmesine

karar vermiştir.

Sonuç olarak, her iki parsel grubuna ilişkin davalar birleştirilmiştir ve halen asıl

davacıların yüzlerce varisinin ve Ursavaş ailesinin katılımı ile devam etmektedir.

Ulusal mahkemelere sunulan dilekçelerde ve bu mahkemelerin vermiş olduğu

kararlarda yalnızca iki başvuranın ismi – Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur – göze

çarpmaktadır.

HUKUK

I. AĐHS’NĐN 6/1 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐALARI

Başvuranlar, yargılama süresinin, AĐHS’nin 6/1 maddesinde öngörülen “makul süre”

gereğine uygun olmadığından şikayetçi olmuştur. Ayrıca aynı madde uyarınca Yargıtay’ın, 13

Kasım 1994 tarihli kararında, usule ilişkin hata yaptığından şikayetçi olmuşlardır.

AĐHS’nin 6/1 maddesinin ilgili kısmı aşağıda kaydedilmiştir:

“Herkes ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan … bir mahkeme

tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ... olarak görülmesini istemek hakkına

sahiptir.”

3

A. Yargılama süresine ilişkin şikayet

AĐHM, göz önüne alınacak sürenin Türkiye’nin bireysel dilekçe hakkını kabul ettiği

28 Ocak 1987 tarihinde başladığını kaydeder. Ancak, sözkonusu tarihten sonra geçen sürenin

makul olup olmadığı değerlendirilirken, o tarihte yapılan yargılama göz önüne alınmalıdır

(bkz. Şahiner/Türkiye, no. 29279/95, 21. paragraf, AĐHM 2001-IX). Sözkonusu tarihte

başvuranlara ilişkin davanın 22 yıldır devam etmekte olduğunu kaydetmektedir. Yargılamanın

halen devam etmekte olması nedeniyle sözkonusu süre henüz sona ermemiştir. Bu nedenle, üç

aşamalı yargılamada 22 yıldır sürmektedir.

1. Kabuledilebilirlik

a. Mağdur statüsü

Hükümet, 21 başvurandan isimleri ulusal yargılamada yer almayan 19’unun, davaya

müdahil olmamaları nedeniyle mağdur olduklarını iddia edemeyeceklerini ileri sürmüştür.

Başvuranlar, yıllar boyunca duruşmalara katılanların varisleri olmaları nedeniyle,

ulusal hukuk uyarınca, sözkonusu yargılamaya müdahil olma haklarının bulunduğunu ileri

sürmüştür. Başvuranlardan beşinin, kendilerini temsil etmesi için Hanifi Uğur’a vekalet

vermesi, yargılamaya katılmış olduklarını kanıtlamaktaydı.

AĐHM öncelikle sorumlu Hükümet’e başvuruyu tebliğ ederken, başvuranların her

birinden, katıldıkları davaları ve ne kadar süreyle katıldıklarını gerekli belgelerle birlikte,

belirtmelerinin talep edildiğini kaydeder. Ancak, başvuranlar sözkonusu talebe uymamıştır.

Bunun yerine, AĐHM’ye yargılamayı başlatan ya da davalara müdahil olan kişilerden

bazılarının varislerini olduklarını gösteren belgeler sunmuşlardır.

Kendisi de başvuranlardan biri olan Hanifi Uğur’a vekaletname verilmesi hususunda

AĐHM, vekaletnamenin mevcut başvurunun konusunu teşkil eden yargılamaya açıkça atıfta

bulunmadığını kaydeder. Ayrıca, Hanifi Uğur’un ismi ulusal mahkemelerin verdiği kararların

hiçbirinde ya da sözkonusu mahkemelere sunulan dilekçelerde görülmemektedir.

AĐHM, ulusal kanunların başvuranların devam etmekte olan yargılamaya katılmasına

ve ölmüş yakınlarının yerini almalarına izin verdiğini kaydeder. Ancak, daha önce de

kaydedildiği gibi, başvuranlar AĐHM’ye bunu gerçekleştirdiklerini gösteren yazılı deliller

sunmamıştır.

Bu nedenle AĐHM, AĐHS’nin 6/1 maddesi bağlamındaki yargılamanın uzunluğuna

ilişkin şikayet hususunda, yalnızca isimleri ulusal mahkeme kararlarında görülen iki

başvuranın – Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur – AĐHS’nin 34. maddesi kapsamında

mağdur olduklarını iddia edebilecekleri sonucuna varır. Diğer 19 başvuranın talepleri,

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları bağlamındaki AĐHS hükümlerine ratione

personae uygun olmaması nedeniyle reddedilmelidir.

4

b. Đç hukuk yollarının tüketilmesi

Hükümet, yargılamanın halen devam etmekte olması nedeniyle, başvuranların henüz

iç hukuk yollarının tüketilmesi gereğine uymadıkları ve bu nedenle, şikayetin zamanından

önce yapılmış olduğu kanaatindedir.

AĐHM, Hükümet’in dikkatini, başvuranların şikayetinin özellikle 1950’lerden bu yana

devam etmekte olan yargılamanın uzunluğuna ilişkin olduğuna çeker.

Her halükarda, Türk hukuk sisteminin, yargılamanın hızlandırılmasını ya da bu tür

gecikmeler karşılığında tazminat elde edilmesini sağlayan iç hukuk yolları sağlamadığı

kaydedilmelidir. Sonuç olarak, başvuranların AĐHS’nin 35/1 maddesi açısından

kullanabilecekleri uygun ve etkili bir iç hukuk yolu bulunmamaktadır (bkz. Mete/Türkiye, no.

39327/02, paragraflar 18-19, 25 Ekim 2005). Bu nedenle AĐHM, Hükümet’in itirazını

reddeder.

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde sözkonusu şikayetin dayanaktan

yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca başka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik

unsuru taşımadığını tespit eder. Bu nedenle, şikayet Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur

açısından kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

AĐHM, yargılamanın uzunluğunun makul olup olmamasının, dava koşulları ışığında

ve davanın karmaşıklığı, başvuranların ve ilgili makamların tutumları ve ihtilaf durumunda

başvuran için neyin risk teşkil ettiği gibi kriterlere atıfta bulunularak değerlendirilmesi

gerektiğini yineler (bkz., Frydlender/Fransa [BD], no. 30979/96, 43. paragraf, AĐHM 2000-

VII).

AĐHM sıklıkla mevcut başvurudakine benzer konuların ortaya çıktığı davalarda

AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir (bkz. Frydlender).

Sunulan delilleri inceleyen AĐHM, Hükümet’in kendisini, mevcut yargılamanın

uzunluğunun aşırı olmadığına ve “makul süre” gereğini ihlal etmediğine ikna edecek deliller

ya da argümanlar ortaya koymadığı kanısına varmıştır. Konuya ilişkin içtihadını göz önüne

alan AĐHM, mevcut başvuruda yargılama süresinin aşırı olduğu ve “makul süre” gereğini

karşılamadığı kanısındadır.

Dolayısıyla Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur hususunda AĐHS’nin 6/1 maddesi

ihlal edilmiştir.

B. AĐHS’nin 6. maddesi bağlamındaki diğer şikayet

Başvuranlar, Yargıtay’ın 13 Kasım 1984 tarihli kararında usule ilişkin hatalı

tutumundan şikayetçi olmuştur.

AĐHM, başvuranların atıfta bulunduğu kararın, Türkiye’nin bireysel dilekçe hakkını

tanıdığı 28 Ocak 1987 tarihinden önce verildiğini kaydeder.

5

Bu nedenle, sözkonusu şikayet 35/3 madde bağlamında AĐHS hükümlerine ratione

temporis uygun değildir ve 35/4 madde bağlamında reddedilmelidir.

II. AĐHS’NĐN 8. MADDESĐNĐN VE 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐNĐN

ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Başvuranlar, başvuru formlarında AĐHS’nin 8. maddesine dayanarak konuta saygı

haklarının, evlerini ve arsalarını 70 yıl süreyle kullanamamaları nedeniyle ihlal edildiğini ileri

sürmüşlerdir. Bu bağlamda, başvuranlar sorumlu Hükümet’in, kendilerini özel şahısların

haksız müdahalelerinden korumayarak pozitif yükümlülüğünü ihlal ettiğini ileri sürmüştür.

25 Eylül 2008’de AĐHM’ye sunulan görüşlerinde, AĐHM’den sözkonusu şikayeti

AĐHS’nin 8. maddesi ile AĐHS’ye ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesi bağlamında

incelemesini istemişlerdir.

AĐHM, mevcut dava koşullarında, AĐHS’nin 8. maddesi bağlamında bir konunun

ortaya çıkmadığı kanaatindedir. Her halükarda, başvuranların 8. maddeye dayanarak

yaptıkları şikayetin, 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesi bağlamında incelenebileceği farz edilse

dahi, şikayet aşağıda kaydedilen nedenlerden ötürü kabuledilebilir değildir.

AĐHM, 1-3 no’lu arsalara ilişkin yargılamanın, Yargıtay’ın başvuranların sözkonusu

arsalar hususundaki taleplerinin birinci derece mahkemesi tarafından reddedildiği 4 Mart

1996 tarihli kararı onadığı 6 Haziran 2001 tarihinde sona erdiğini gözlemler. Bu noktada,

ihtilaflı arsanın mülkiyeti konusunu çözüme kavuşturmanın, AĐHM’nin görevi olmadığı

vurgulanmalıdır (bkz. Nalbant/Türkiye (karar), no. 61914/00, 12 Mayıs 2005). Öte yandan,

AĐHM ulusal mahkemelerin başvuranların 1-3 no’lu arsalara dair haklarına ilişkin

kararlarında keyfilik tespit etmemektedir. Sonuç olarak, başvuranlar 1-3 no’lu arsalara ilişkin

olarak 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinin ilk cümlesi uyarınca “mülk” sahibi olduklarını ileri

süremezler ve bu nedenle, sözkonusu hükmün sağladığı garantiler, mevcut başvuruya

uygulanmaz (bkz., mutatis mutandis, Pekinel/Türkiye, no. 9939/02, paragraflar 57-61, 18 Mart

2008).

AĐHM, 4-6 no’lu parsellere ilişkin olarak, sözkonusu parsellere ilişkin yargılamanın

halen devam etmekte olduğunu ve bu nedenle başvuranların kanuni bir hakları olup

olmadığına henüz karar verilmediğini gözlemler.

AĐHM, yukarıda kaydedilenler ışığında sözkonusu şikayetin bütün olarak dayanaktan

yoksun olması nedeniyle AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları gereğince

reddedildiği sonucuna varır.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesi aşağıda kaydedilmiştir:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollarının ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleşmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

6

A. Tazminat

Başvuranlar, maddi tazminat olarak 6,383,580 yeni Türk Lirası (yaklaşık 3,500,000

Euro) talep etmiştir. Ayrıca başvuranların her biri, manevi tazminat olarak 30,000 Euro talep

etmiştir.

Hükümet, bu taleplere itiraz etmiştir.

AĐHM, tespit edilen ihlal ile iddia edilen maddi zarar arasında nedensel bir bağlantı

görmediği için bu talebi reddetmiştir. Ancak, manevi tazminat olarak Ali Kemal Uğur ve

Ömer Lütfi Uğur’a ayrı ayrı 19,200 Euro ödenmesine karar vermiştir.

Ayrıca, yargılamanın halen ulusal mahkemeler önünde devam etmekte olduğunu göz

önüne alarak, en uygun telafi yolunun, AĐHS’nin 6/1 maddesi gereklerine uygun şekilde

yargılamanın olabildiğinde çabuk sonuca bağlanması olacağı kanaatindedir (bkz.,

Uğuz/Türkiye, no. 31932/03, 30. paragraf, 13 Aralık 2007).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuranlar, yargılama masraflarının karşılanmasını talep etmemiştir. Dolayısıyla

AĐHM, başvuranlara bu başlık altında tazminat verilmesini gerekli görmemektedir.

C. Gecikme Faizi

AĐHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere

uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun

olduğuna karar vermiştir.

BU NEDENLERLE, AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur’un yargılamanın aşırı uzun olmasına ilişkin

şikayetlerinin kabuledilebilir ve başvurunun kalan kısmının kabuledilmez olduğuna;

2. Ali Kemal Uğur ve Ömer Lütfi Uğur hususunda AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edilmiş

olduğuna;

3. (a) AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç

ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden ulusal para birimine çevrilmek üzere

Sorumlu Devlet tarafından iki başvuranın her birine, uygulanabilecek her tür vergi ile birlikte,

manevi tazminat olarak 19,200 Euro (on dokuz bin iki yüz Euro) ödenmesine;

(b) Yukarıda kaydedilmiş olan üç aylık sürenin bitiminden ödeme gününe kadar, Avrupa

Merkez Bankası’nın uyguladığı marjinal faiz oranına üç puan eklemek suretiyle oluşacak faiz

oranına göre yukarıda belirtilen miktarlarda ödenecek basit faizi ödemekle yükümlü

olduğuna karar vermiş,

4. Başvuranların adil tazmin taleplerinin kalan kısmını reddetmiştir.

7

Đşbu karar, Đngilizce olarak hazırlanmış ve Mahkeme Đç Tüzüğü’nün 77. Maddesi’nin 2. ve

3. fıkraları uyarınca 3 Mart 2009 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

8