COUNCIL

OF EUROPE

AVRUPA

KONSEYĐ

EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ÜÇÜNCÜ DAĐRE

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE DAVASI

(Baꢀvuru no. 42942/02)

KARAR

STRAZBURG

8 Nisan 2008

Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde

kesinleꢀecektir. ꢁekli düzeltmelere tâbi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

USUL

Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 42942/02 no’lu davanın nedeni iki T.C. vatandaꢁı

Ali ve Ayꢁe Duran’ın (“baꢁvuranlar”) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 6 Eylül 2002

tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢁmesi’nin (“Sözleꢁme”) 34. maddesi uyarınca yapmıꢁ

olduğu baꢁvurudur.

Baꢁvuranlar, AĐHM önünde Đstanbul Barosu avukatlarından ꢀ. Turgut tarafından temsil

edilmiꢁtir.

25 Ocak 2007’de AĐHM baꢁvuruyu kısmen kabuledilemez bulmuꢁ ve baꢁvuranın

AĐHS’nin 2., 3. ve 13. maddelerinin ve yedi polis memuruna karꢁı yürütülen ceza

kovuꢁturmasının uzunluğundan dolayı 6. maddenin 1. paragrafının ihlal edildiğine iliꢁkin

ꢁikayetlerini Hükümet’e iletmeye karar vermiꢁtir.

OLAYLAR

DAVANIN KOꢀULLARI

Baꢁvuranlar sırasıyla 1933 ve 1945 doğumludur ve Đstanbul’da yaꢁamaktadır.

Baꢁvuranlar, dört polis memuru tarafından dövülmesi sonucunda 16 Ekim 1994 tarihinde

Đstanbul’da bir polis karakolunda 26 yaꢁında hayatını kaybeden Bayram Duran’ın anne ve

babasıdır.

Bayram Duran, 15 Ekim 1994 tarihinde M.Y. adlı ꢁahsın ꢁikâyeti üzerine polis

tarafından gasp suçundan gözaltına alınmıꢁ, konulduğu Gazi karakolunda 16 Ekim 1994

sabah saat 5 sıralarında ölü bulunmuꢁtur.

Aynı tarihte bir “olay yeri ve ceset incelemesi” raporu düzenlenmiꢁ ve Gaziosmanpaꢁa

Cumhuriyet Savcısı, bir adli tabip, Gaziosmanpaꢁa Emniyet Müdürü ve baꢁka dört kiꢁi

tarafından imzalanmıꢁtır. Rapora göre Duran’ın vücudunda mermi ya da kötü muamele iꢁareti

bulunmamakta, ölüm nedeninin belirlenmesi için otopsi yapılması gerekmektedir.

Aynı tarihte savcı görevli polis memurlarının ifadesini almıꢁ, memurlar ꢁahsa gözaltında

kötü muamele uygulanmadığını, kendisine çay ikram etmek için hücresine gittiklerinde onu

ölü bulduklarını savunmuꢁlardır.

17 Ekim 1994 tarihinde Bayram Duran’a otopsi uygulanmıꢁ, Cerrahpaꢁa Üniversitesi

Hastanesi’nden dört doktor tarafından imzalanan 14 Aralık 1994 tarihli otopsi raporunda ölüm

nedeni kalp yetmezliği olarak belirtilmiꢁtir. Uzmanlar sol skapular bölgede 3 x 8 cm’lik bir

kanama tespit etmiꢁ, ancak bu kanamanın doğrudan ölüm nedeni olmadığı belirtilmiꢁtir.

29 Aralık 1994 tarihinde savcı, Bayram Duran’ın ölümü ile ilgili takipsizlik kararı

vermiꢁ, kararda 14 Aralık 1994 tarihli otopsi raporuna dayanarak ölüm nedeninin kanama

olmadığı belirtilmiꢁtir.

Birinci baꢁvuran Ali Duran 21 ꢀubat 1995 tarihinde Beyoğlu Ağır Ceza Mahkemesi’ne

itirazda bulunmuꢁ, diğer hususlar yanında Bayram Duran’ın vücudundaki kanamanın nasıl

oluꢁmuꢁ olabileceğini belirtmemesi nedeniyle otopsi raporunun yetersiz olduğunu ileri

1

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

sürmüꢁtür. Ayrıca karar vermeden önce savcının sadece polis memurlarını sorguladığını,

oğlunun iꢁkence ile öldürüldüğünü ve takipsizlik kararının yaꢁam hakkının bir ihlali olduğunu

savunmuꢁtur.

Beyoğlu Ağır Ceza Mahkemesi’nin talebi üzerine Gaziosmanpaꢁa Sulh Ceza

Mahkemesi birinci baꢁvuran ve H.K. ve Ü.Y. adında iki tanığın ifadelerine baꢁvurmuꢁtur.

Mahkeme daha sonra Bayram Duran’ın vücudunda tespit edilen kanamanın kötü muamele

nedeniyle oluꢁmuꢁ olup olamayacağı ve kanama ile ölüm arasındaki iliꢁkinin tespit edilmesi

için bir rapor hazırlanmasını Adli Tıp Kurumu’ndan talep etmiꢁtir.

13 Mart 1996 tarihinde hazırlanan ve Adli Tıp Kurumu Baꢁkanı dahil altı adli tıp

uzmanı tarafından imzalanan raporda uzmanlar, otopsi raporuna dayanarak Bayram Duran’ın

kalp rahatsızlığı bulunduğunu belirtmiꢁlerdir. Ayrıca kanamanın skapular bölgeye gelen

direkt bir travma nedeniyle oluꢁtuğunu değerlendirmiꢁlerdir. Uzmanlar travmanın yarattığı

baskı ve gözaltı koꢁullarının Bayram Duran’ın kalp rahatsızlığını kötüleꢁtirdiği ve kalp

yetmezliğine yol açtığı kanaatine varmıꢁlardır.

9 Nisan 1996 tarihinde Beyoğlu Ağır Ceza Mahkemesi takipsizlik kararını iptal etmiꢁ ve

Bayram Duran’ın yakalanmasına iliꢁkin 15 Ekim 1994 tarihli evrakı imzalayan yedi polis

hakkında cezai iꢁlem baꢁlatma kararı almıꢁtır. Mahkeme, kararında Bayram Duran’ın

ölümünün kendisine uygulanan iꢁkence sonucunda meydana gelmiꢁ olabileceği ve bu nedenle

cezai iꢁlem baꢁlatılması gerektiğini ifade etmiꢁtir.

6 Haziran 1996 tarihinde Eyüp Cumhuriyet Savcısı Eyüp Ağır Ceza Mahkemesi’ne

sunduğu iddianamede yedi polis memurunu eski Türk Ceza Kanunu’nun 452/2. ve 251.

maddelerine göre ꢁiddet sonucu kasıtsız olarak ölüme sebebiyet vermekle suçlamıꢁtır.

28 Ağustos 1996 tarihinde Eyüp Ağır Ceza Mahkemesi kamu güvenliği gerekçesiyle

dava dosyasının Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’ne gönderilmesine karar vermiꢁtir.

18 Kasım 1996 – 6 Nisan 2000 tarihleri arasında sanık polis memurları, birinci baꢁvuran

ve çeꢁitli tanıkların ifadesi alınmıꢁtır. 26 ꢀubat 1997 tarihli duruꢁmada birinci baꢁvuran, 22

Haziran 1999 tarihinde de ikinci baꢁvuran maddi ve manevi tazminat talepleri için davaya

müdahil olmuꢁlardır.

Denizli Ağır Ceza Mahkemesi 6 Eylül 2000 tarihli kararında olay zamanında görevli

polis memurları M.S., A.A., A.K. ve Đ.U.’nun belirlenemeyen nedenlerle Duran’ı dövmeleri

sonucunda kasıtsız olarak ölümüne neden oldukları kanaatine varmıꢁ ve sanıkları mahkûm

etmiꢁtir. Sözkonusu ꢁahıslar eski TCK’nın 448 ve 452/2. maddeleri uyarınca beꢁ yıl hapis

cezasına çarptırılmıꢁtır. Mahkeme, A.ꢀ., A.Ç. ve H.A. adlı polis memurlarını ise delil

yetersizliği nedeniyle beraat ettirmiꢁtir. Ağır Ceza Mahkemesi, Bayram Duran’ın baꢁına gelen

darbeye asıl neden olan kiꢁinin belirlenememesini dikkate alarak polis memurlarının hapis

cezalarını eski TCK’nın 463. maddesi gereği 2 yıl 6 aya indirmiꢁtir. Memurların suçu görev

baꢁında iꢁlemiꢁ olmaları nedeniyle cezaları eski TCK’nın 251. maddesi gereği 3 yıl 4 aya

çıkarılmıꢁ, ceza son olarak bazı sanık polis memurlarının ifadelerinin yetkililere dava

olaylarının tespitinde yardımcı olduğu dikkate alınarak TCK’nın 59. maddesi uyarınca her bir

polis memuru için 2 yıl 9 ay 10 güne indirilmiꢁtir. Birinci derece mahkemesi baꢁvuranların

maruz kaldıkları maddi ve manevi zararları talep haklarını saklı tutmuꢁtur.

2

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

Sanık polis memurları ve avukatı vasıtasıyla birinci baꢁvuran kararı temyiz etmiꢁtir.

Birinci baꢁvuranın avukatı, temyiz dilekçesinde eski TCK’nın 452. maddesinin uygulanması

ve hapis cezalarının yeterince ağır olmamasının birinci derece mahkemesi kararını etkisiz hale

getirdiği ve dolayısıyla Đꢁkenceye Karꢁı Birleꢁmiꢁ Milletler Sözleꢁmesi, Avrupa Đnsan Hakları

Sözleꢁmesi ve Avrupa Đꢁkence ve Đnsanlık Dıꢁı ya da Onur Kırıcı Muamele veya Cezanın

Önlenmesi Sözleꢁmesine ihlal teꢁkil ettiğini savunmuꢁtur.

1 Ekim 2001 tarihinde Yargıtay, 6 Eylül 2000 tarihli kararı usul yönünden bozmuꢁtur.

Mahkeme, Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’nin ikinci baꢁvuranın davaya müdahil olma talebi

hakkında herhangi bir karar vermediğini belirtmiꢁ ve dava dosyasını Denizli Ağır Ceza

Mahkemesi’ne geri göndermiꢁtir.

10 Aralık 2001 tarihinde birinci derece mahkemesi ikinci baꢁvuranın davaya müdahil

olma talebini kabul etmiꢁtir. Mahkeme sanıkları bir kez daha mahkûm etmiꢁ ve aynı cezaya

çarptırmıꢁtır. Baꢁvuranların tazminat talep etme hakları saklı tutulmuꢁtur.

Baꢁvuranlar avukatları vasıtasıyla kararı temyize götürmüꢁlerdir. Oğullarının iꢁkence

sonucunda öldüğünü ve birinci derece mahkemesinin dava olaylarını doğru bir ꢁekilde

yorumlayamadığını iddia etmiꢁlerdir. Polis memurlarının AĐHS’nin 3. maddesi, Đꢁkenceye

Karꢁı Birleꢁmiꢁ Milletler Sözleꢁmesi ve Avrupa Đꢁkence ve Đnsanlık Dıꢁı ya da Onur Kırıcı

Muamele veya Cezanın Önlenmesi Sözleꢁmesine uygun olarak eski TCK’nın 243 ve 450/3.

maddeleri uyarınca cinayet suçundan mahkûm edilmeleri gerektiğini savunmuꢁlardır.

Baꢁvuranlar son olarak sanık polis memurlarının kamu görevinden men edilmeleri gerektiğini

iddia etmiꢁlerdir.

Yargıtay 10 Haziran 2003 tarihinde baꢁvuranların temyiz talebini reddetmiꢁ ve 25 Mart

2002 tarihli kararı onamıꢁtır.

1 Haziran 2005 tarihinde 5237 sayılı yeni TCK’nın yürürlüğe girmesiyle birlikte A.A.,

A.K. ve Đ.U. mahkumiyetlerinin yeni kanun hükümlerine göre gözden geçirilmesini talep

etmiꢁler, eylemlerinin “küçük yaralanmaya neden olma” olarak değerlendirilmesi gerektiğini

ve halihazırda kamu görevinden men edildiklerini belirtmiꢁlerdir.

24 Kasım 2005 tarihinde Denizli Ağır Ceza Mahkemesi ꢁahısların mahkumiyetlerini

gözden geçirmiꢁ ve 25 Mart 2002 tarihli kararda değiꢁiklik yapmamıꢁtır. A.A., A.K. ve Đ.U.

karara itiraz etmiꢁtir.

Tarafların son ifadelerine dayanan dava dosyasındaki bilgilere göre dava halen

Yargıtay’da devam etmektedir.

HUKUK

I. BAYRAM DURAN’IN ÖLÜMÜNE ĐLĐꢀKĐN OLARAK AĐHS’NĐN 2., 3., 6. VE 13.

MADDELERĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢁvuranlar, AĐHS’nin 2., 3., 6. ve 13. maddelerine dayanarak oğullarının güvenlik

güçlerinin elinde iꢁkence ile öldürülmüꢁ olmasından ꢁikâyetçi olmuꢁlardır. Baꢁvuranlar ayrıca

polis memurları hakkında yürütülen yargılamanın makul süre içinde tamamlanmamıꢁ olması

ve oğullarının kötü muamele görmesi ve öldürülmesinden sorumlu olanlara caydırıcı bir ceza

3

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

verilmemiꢁ olması nedeniyle yetkililerin etkili bir soruꢁturma yürütememiꢁ olmalarından

ꢁikâyetçi olmuꢁtur.

Mahkeme, baꢁvuranlarca dile getirildiği ꢁekliyle yukarıdaki ꢁikâyetlerin temel olarak

kiꢁinin yaꢁamı ve fiziksel ve ruhsal bütünlüğünü kanun yoluyla koruyan pozitif

yükümlülüklerle ilgili olduğunu (bkz. Öneryıldız – Türkiye [BD], no. 48939/99; Okkalı –

Türkiye, no. 52067/99; Zeynep Özcan – Türkiye, no. 45906/99 ve karꢁıt olarak Dölek –

Türkiye, no. 39541/98) ve bu nedenle AĐHS’nin sadece 2 ve 3. maddeleri temelinde

incelenmesi gerektiğini değerlendirir.

A. Kabuledilebilirlik

1. Tarafların görüꢀleri

Hükümet, baꢁvuranların Sözleꢁme mağduriyetlerini ulusal yetkililer nezdinde dile

getirmediklerini savunmuꢁtur.

Hükümet, ayrıca Gaziosmanpaꢁa Cumhuriyet Savcısı tarafından yürütülen soruꢁturma,

dört polis memuru hakkında baꢁlatılan kovuꢁturma ve onların Denizli Ağır Ceza Mahkemesi

tarafından mahkûm edilmesinin iddia edilen AĐHS ihlallerine etkili bir çare oluꢁturduğunu

savunmuꢁtur. Hükümet ayrıca baꢁvuranların ulusal mahkeme kararlarından tatmin olmamaları

halinde idari mercilerden ve sonrasında idare mahkemelerinden tazminat talebinde

bulunabileceklerini ve bulunmaları gerektiğini ifade etmiꢁtir. Hükümet baꢁvuranların mevcut

iç hukuk yollarını tüketmemiꢁ olduklarını belirtmiꢁtir.

Baꢁvuranlar Hükümetin görüꢁlerine cevap olarak ꢁikâyet baꢁvurusu yaparak, polis

memurları hakkında açılan davaya müdahil olarak ve birinci derece mahkemesi ve

Yargıtay’da görülen davanın esası hakkında görüꢁ beyan ederek iç hukuk yollarını tüketmiꢁ

olduklarını savunmuꢁlardır. Ayrıca mahkûm edilmiꢁ olmalarına karꢁın polis memurlarına

caydırıcı bir ceza verilmemiꢁ olduğunu ve hapis cezalarının infazının ertelendiğini ifade

etmiꢁlerdir. Hükümetin belirttiği tazminat yolunun etkili bir yol olmadığını savunmuꢁlardır.

2. AĐHM’nin değerlendirmesi

Hükümetin görüꢁlerinin ilk kısmına iliꢁkin olarak Mahkeme, AĐHM’ye yapılan

ꢁikâyetlerin, en azından esasının, öncelikle, resmi gereklere uygun ꢁekilde ulusal merciler

nezdinde dile getirilmesinin yeterli olduğunu hatırlatır (bkz. Gökçe ve Demirel – Türkiye, no.

51839/99 ve Fressoz ve Roire – Fransa [BD], no. 29183/95).

Bu bağlamda Mahkeme Bayram Duran’ın ölümünü takiben Gaziosmanpaꢁa Cumhuriyet

Savcısının kendi isteğiyle bir soruꢁturma baꢁlattığını ve bunun 29 Aralık 1994 tarihli

takipsizlik kararı ile sona erdiğini gözlemler. Baꢁvuranların itirazı üzerine sözkonusu karar

iptal edilmiꢁ ve yedi polis memuru hakkında dava açılmıꢁ, baꢁvuranlar da bu davaya aktif bir

ꢁekilde katılmıꢁlardır. Hem birinci derece mahkemesi hem Yargıtay önündeki taleplerinde

baꢁvuranlar sanık polis memurlarının sorumluluklarına dair beyanda bulunmanın yanı sıra

oğullarının ölümünün Đꢁkenceye Karꢁı Birleꢁmiꢁ Milletler Sözleꢁmesi, Avrupa Đnsan Hakları

Sözleꢁmesi ve Avrupa Đꢁkence ve Đnsanlık Dıꢁı ya da Onur Kırıcı Muamele veya Cezanın

Önlenmesi Sözleꢁmesine göre kötü muamele yasağı ve yaꢁam hakkına ihlal teꢁkil ettiğini

açıkça belirtmiꢁlerdir.

4

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

Yukarıdaki hususları dikkate alan Mahkeme, baꢁvuranların Sözleꢁme mağduriyetlerini

ulusal merciler nezdinde dile getirmiꢁ olduklarını tespit etmiꢁtir. Bu nedenle Hükümetin

itirazlarının ilk kısmını reddeder.

Hükümetin sözkonusu davadaki ceza hukuku yolunun baꢁvuranlara yeterli ve etkili

telafi imkanı sunduğu ve baꢁvuranların idari merciler ve sonrasında idare mahkemelerinden

tazminat talebinde bulunmadığı görüꢁüne iliꢁkin olarak Mahkeme, somut baꢁvurunun temelde

kiꢁinin yaꢁamı ve fiziksel ve ruhsal bütünlüğünü kanun yoluyla koruyan pozitif

yükümlülüklerle ilgili olduğunu hatırlatır. Bu nedenle Mahkeme, Hükümetin itirazlarının

baꢁvuranların ꢁikâyet konusuyla ayrılamaz ꢁekilde bağlantılı olduğu ve bu hususun davanın

esası ile birlikte incelenmesi gerektiği kanaatindedir (bkz. Okkalı, yukarıda anılan).

Mahkeme, tarafların ifadeleri ıꢁığında baꢁvuranların ꢁikayetlerinin, belirlenmesi

esaslarının incelenmesine bağlı olan, AĐHS bağlamında ciddi hukuki ve olgusal konular

ortaya koyduğu kanısındadır. Bu nedenle sözkonusu ꢁikâyetlerin AĐHS’nin 35/3. maddesi

bağlamında açıkça dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, baꢁvurunun baꢁka

açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru bulunmadığını tespit eder.

B. Esas

1. Tarafların görüꢀleri

Hükümet, Bayram Duran’ın ölümü hakkında yürütülen soruꢁturmanın ivedi, ayrıntılı ve

etkili olduğunu savunmuꢁtur. Bu bağlamda bir otopsi yapıldığı ve olay sırasında görev

baꢁında olan polis memurlarını ifadelerinin derhal alındığını belirtmiꢁlerdir. Ayrıca Denizli

Ağır Ceza Mahkemesi’nin yedi polis memuru hakkındaki yargılamayı titizlikle yürüttüğünü

ifade etmiꢁlerdir. Mahkeme ilgili delilleri toplamıꢁ, tanıkları dinlemiꢁ ve sonrasında

memurlardan dördünü mahkûm etmiꢁtir.

Baꢁvuranlar cevap olarak Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’nin, Bayram Duran’ın iꢁkence

ile öldürüldüğünü göz önüne almadığını belirtmiꢁtir. Đꢁlenen suçun Denizli Ağır Ceza

Mahkemesi tarafından eski TCK’nın 452. maddesi kapsamında değerlendirilmesinin hapis

cezalarının uygulanmasının ertelenmesine yol açtığı ve hükümlü memurlara dokunulmazlık

sağladığını ileri sürmüꢁlerdir.

2. AĐHM’nin değerlendirmesi

a. Genel ilkeler

AĐHM, AĐHS’nin 2. maddesinin AĐHS’nin en temel hükümlerinden biri olduğunu

yinelemektedir. Sözkonusu madde, istisnasına izin verilmeyen 3. madde ile birlikte, Avrupa

Konseyi’ni oluꢁturan demokratik toplumların temel değerlerinden birini muhafaza etmektedir.

Bireylerin korunması için bir araç olarak AĐHS’nin amaç ve hedefi, bu hükümlerin

sağladıkları güvenceleri, uygulanabilir ve etkili kılmak amacıyla yorumlanmasını ve

uygulanmasını da gerektirmektedir.

AĐHM, bir kiꢁinin 3. maddeye aykırı olarak polis tarafından ciddi bir kötü muameleye

tâbi tutulduğu yönünde savunulabilir bir iddia ortaya attığı durumlarda, sözkonusu hükmün,

AĐHS’nin 1. maddesinde yer alan devletin “kendi yetki alanı içinde bulunan herkese AĐHS’de

yer alan hak ve özgürlükleri tanıması” genel yükümlülüğüyle birlikte okunduğunda, etkili bir

resmi soruꢁturma yapılması gerekliliğini içerdiğini hatırlatır. Soruꢁturma, sorumluların

5

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

belirlenmesi ve cezalandırılmasını sağlar nitelikte olmalıdır. Aksi takdirde, yaꢁam hakkını

koruma yükümlülüğü ve kötü muamelenin yasaklanması, taꢁıdıkları yadsınamaz öneme

rağmen, uygulamada etkisiz olacaktır ve bazı durumlarda Devlet görevlilerinin, fiili bir

dokunulmazlıkla kontrolleri altındaki kiꢁilerin haklarını suistimal etmeleri mümkün olacaktır.

Yerel mahkemelerde dava açılmasına yol açtığı takdirde, 2. ve 3. madde gerekleri resmi

soruꢁturmanın ötesine geçmektedir: kovuꢁturma, yargılama aꢁaması da dahil, bir bütün

olarak, kanunlar ve kötü muamelenin yasaklanması yoluyla yaꢁamın korunmasına iliꢁkin

pozitif yükümlülüğünün gereklerini yerine getirmelidir. Tüm adli kovuꢁturmaların,

mahkumiyet veya belirli bir hüküm giyme ile sonuçlanmasına iliꢁkin kesin bir zorunluluk

bulunmamakla birlikte, yerel mahkemeler hiçbir koꢁul altında yaꢁamı tehdit eden suçların ve

fiziksel ve ruhsal bütünlüğe yapılan ağır saldırıların cezasız kalmasına izin vermemelidir.

Bu nedenle Mahkeme’nin değerlendirmesi gereken önemli nokta, mahkemelerin

kararlarını verirken, yürürlükteki adli sistemin caydırıcı etkisinin ve bunun, yaꢁam hakkı ve

kötü muamelenin yasaklanmasını engellemede oynaması gereken rolün öneminin

zayıflamaması için davayı AĐHS’nin 2. ve 3. maddelerininin gerektirdiği titizlikle

davrandıklarının varsayılıp sayılmayabileceği ve ne dereceye kadar varsayılabileceğidir.

Bu bağlamda zımni olarak bir ivedilik ve makul süre zorunluluğu da bulunmaktadır.

Yetkili makamlar tarafından gözaltında tutulduğu sırada ölen bir kiꢁinin davasında yine yetkili

makamların verecekleri ivedi cevabın, hukukun üstünlüğüne bağlılıklarına duyulan kamu

güveninin korunmasında ve kanun dıꢁı fiillere karıꢁtıkları ya da bu fiilleri hoꢁ gördükleri

manzarasının önlenmesinde önemli rol oynadığı kabul edilebilir.

Mahkeme son olarak bir Devlet görevlisinin, iꢁkence veya kötü muamele içeren suçlarla

itham edildiği hallerde soruꢁturma ve yargılama sırasında görevden alınmasının ve mahkum

edildiği takdirde görevine son verilmesinin büyük önem taꢁıdığını yinelemektedir.

b. Genel ilkelerin somut dava koꢁullarına uygulanması

Mahkeme, öncelikle Gaziosmanpaꢁa Cumhuriyet Savcısı tarafından bir ön soruꢁturma

yapıldığını ve bu soruꢁturmanın, takipsizlik kararı ile sonuçlandığını belirtmektedir. Bununla

birlikte, baꢁvuranın sözkonusu karara itirazını müteakiben Denizli Ağır Ceza Mahkemesi

önünde yedi polis memuru aleyhinde cezai takibat baꢁlatılmıꢁ ve bu cezai takibatta,

gerçekleꢁen olaylar karara bağlanmıꢁtır. Denizli Ağır Ceza Mahkemesi, baꢁvuranların

oğullarının dört polis memuru tarafından dövüldüğünü ve müteakiben öldüğünü tespit

etmiꢁtir. Mahkeme ayrıca dava olaylarının, Denizli Ağır Ceza Mahkemesi tarafından tespit

edildiği ꢁekliyle, Mahkeme önünde taraflar arasında ihtilaflı olmadığını belirtmektedir.

Bu nedenle, Mahkeme asıl konuyu, Hükümet’in savunduğu gibi tüm usul

gerekliliklerine uygun bir ön soruꢁturmanın yapılıp yapılmadığının incelenmesinden çok adli

makamların, yetki alanları kapsamındaki kiꢁilerin yaꢁamları ile fiziksel ve ruhsal

bütünlüklerini korumak üzere konan kanunların koruyucuları olarak, sorumlu olanlara

yaptırım uygulamakta kararlı olup olmadıklarının teꢁkil ettiği kanısındadır. ꢀahsi cezai

mesuliyete iliꢁkin iç hukuk meselelerine değinmenin ya da kiꢁilerin suçlu olup olmadıklarına

iliꢁkin karar vermenin Mahkeme’nin görevi olmadığı doğru olmakla birlikte, sorumlu

Hükümet’in uluslararası hukuka iliꢁkin AĐHS bağlamındaki sorumluluğunu yerine getirip

getirmediğine karar vermek için, Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’nin dört polis memurunu

suçlu bulurken göz önüne aldıkları noktaları ve sonuç olarak bu memurlara getirilen cezaları

6

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

göz ardı etmemelidir. Mahkeme bunu yaparken yerel mahkemelerin, Devlet görevlilerin

iꢁledikleri kötü muamele ve adam öldürme suçları için uyguladıkları yaptırım tercihlerine

saygı göstermelidir. Ancak yine de belli bir teftiꢁ gücü uygulamalı ve suçun ağırlık derecesi

ile verilen ceza arasında açık bir orantısızlık olduğu durumlarda müdahale etmelidir.

Bu bağlamda Mahkeme, M.S., A.A., A.K. ve Đ.U.’nun Bayram Duran’ı döverek

ölümüne kasıtsız olarak sebebiyet verdiğinin tespit edildiğini yinelemektedir. Ayrıca

sözkonusu suçun, iꢁlenmiꢁ olduğu ve bu nedenle polis merkezinde hırsızlık suçlaması ile

gözaltında tutulduğu, burada kendisini döven polis memurlarının kontrolü altında tutulduğu

sırada ve polis memurlarının asıl görevlerinin, Bayram Duran’ı aleyhindeki suçlamalara

iliꢁkin sorgulamak olduğu halde öldüğü tespit edilmiꢁtir. Đlk derece mahkemesi, polis

memurlarının Bayram Duran’ı dövdükleri ve ölümüne sebebiyet verdikleri sırada görevlerini

yerine getirdiklerini göz önüne alarak eski TCK’nın 251. maddesi uyarınca cezayı üçte bir

oranında artırmıꢁtır.

Ancak “verdikleri ifadeler, soruꢁturma ve dava olaylarının tespiti aꢁamasındaki cezai

takibat sırasında yetkili makamlara yardımcı olduğu için” hapis cezaları azaltılmıꢁtır. Polis

memurlarının, Gaziosmanpaꢁa Cumhuriyet Savcısı ve Denizli Ağır Ceza Mahkemesi önünde

ifade vermedikleri, yalnızca sürekli olarak aleyhlerindeki suçlamaları reddettikleri göz önüne

alındığında, AĐHM, Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’nin, takdir yetkisini, tutukluyu kötü

muamele yaparak ölümüne sebep olmak gibi vahim suç oluꢁturan fiilin hiçbir ꢁekilde hoꢁ

görülemeyeceğini göstermekten ziyade, bu fiilin sonuçlarını hafifletmek için kullandığı

kanısına varmaktadır.

Ayrıca, yeni Ceza Kanunu’nun 1 Haziran 2005’te yürürlüğe girmesini müteakiben A.A.,

A.K. ve Đ.U. tarafından Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’ne sunulan dilekçelerden mahkum

edilmiꢁ polis memurlarının, 4616 Nolu Kanun uyarınca ifası ertelendiği için hiçbir zaman

hapis cezalarını çekmedikleri anlaꢁılmaktadır. Mahkeme daha önce de bir devlet görevlisinin,

kötü muamele içeren suçlarla itham edildiği hallerde, cezai takibatın ve cezalandırmanın

zamanaꢁımına uğramamasının ve genel af veya af çıkarma gibi tedbirlere müsaade

edilmemesinin büyük önem taꢁıdığı sonucuna varmıꢁtır. AĐHM, mahkum edilen polis

memurlarının cezalarının ifasının 4616 Nolu Kanun uyarınca ertelenmesinin, kısmi bir genel

aftan farklı olmadığı ve mahkum edilen polis memurlarının, mahkumiyetlerine rağmen

dokunulmazlığa sahip olmaları nedeniyle içtihadı uyarınca müsaade edilemez bir tedbir

olduğu kanısındadır.

Mahkeme, yeni Ceza Kanunu’nun 1 Haziran 2005’te yürürlüğe girmesini müteakiben

A.A., A.K. ve Đ.U. tarafından Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’ne sunulan dilekçelerden,

mahkeme bu hususta bir hüküm vermemesine rağmen sözkonusu polis memurlarının

mahkumiyetleri ardından görevlerine son verildiği anlaꢁılmaktadır. Mahkeme, bu tedbirin

mahkum edilen polis memurlarının cezalarının hiçbir zaman ifa edilmediği gerçeğini telafi

etmeye yeterli olmadığı kanısındadır. Mahkeme, ne cezai kovuꢁturma sırasında ne dava

sonuçlandığında polis memurları hakkında herhangi bir disiplin tedbiri alınmadığını tespit

etmektedir.

Yukarıda kaydedilenler ıꢁığında Mahkeme, Denizli Ağır Ceza Mahkemesi’nin

değerlendirmesinin, mahkum edilmiꢁ polis memurlarının cezalarının hiçbir zaman ifa

edilmemesi ile birlikte iꢁlenen suç ve verilen ceza arasındaki açık bir orantısızlığa iꢁaret ettiği

kanaatindedir (bkz. mutatis mutandis, Zeynep Özcan kararı 43. paragraf ve karꢁılaꢁtırınız

Dölek kararı 76-83. paragraflar: yerel mahkemenin, baꢁvuranın kocasının, bir güvenlik gücü

7

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

mensubunun silahını ele geçirmeye çalıꢁtığı sırada sözkonusu güvenlik gücü mensubunca

öldürüldüğünü tespit ettiği, bu kiꢁiyi eski Ceza Kanunu’nun 452. maddesi uyarınca mahkum

ettiği ve 647 Nolu Kanun’un 6. maddesi uyarınca hapis cezasının ifasını ertelediği bir

durumda AĐHM’nin gerekli ꢁahsi sorumluluğun, tespit edildiği ve bu nedenle, etkin bir

soruꢁturma yapıldığı kanısına varmıꢁtır.).

Sonuç olarak, Mahkeme polis memurlarına verilen cezaların ifasının ertelenmesine

iliꢁkin, sözkonusu davada uygulandığı ꢁekliyle ceza hukuku sisteminin, titizlikten uzak

olduğu ve baꢁvuranların ꢁikayetçi olduğu gibi kanun dıꢁı fiillerin etkin ꢁekilde önlenmesini

temin eden caydırıcı bir etkiye sahip olmadığı kanısındadır. Bu nedenle, sorumlu devletin

sözkonusu davada kiꢁilerin yaꢁamlarını ve fiziksel ve ruhsal bütünlüklerini kanunlar

aracılığıyla koruma hususundaki pozitif yükümlülüklerini yerine getirmediği sonucuna

varmaktadır.

Dolayısıyla AĐHM, Hükümet’in iç hukuk yollarının tüketilmemesine iliꢁkin ön itirazını

reddetmiꢁ ve AĐHS’nin 2. ve 3. maddelerinin ihlal edildiği sonucuna varmıꢁtır.

II. BAYRAM DURAN’IN GÖZALTI KOꢀULLARINA ĐLĐꢀKĐN OLARAK AĐHS’NĐN 3.

MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

AĐHM, AĐHS’nin 2. ve 3. maddelerinin yukarıda kaydedilen ihlallerini göz önüne

aldığında, Bayram Duran’ın gözaltı koꢁullarına iliꢁkin 3. madde bağlamında ayrı bir karara

varmayı gerekli görmemektedir.

III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme iꢁbu Sözleꢁme ve Protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleꢁmeci

Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde, hakkaniyete

uygun surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Maddi Tazminat

Baꢁvuranlar, Bayram Duran’ın öldüğü sırada 26 yaꢁında, evli ve simit satan bir sokak

satıcısı olduğunu belirtmiꢁtir. 14 Mart 1995’te, Bayram Duran’ın ölümünden beꢁ ay sonra,

karısı Erdem Duran isimli bir çocuk doğurmuꢁtur. 7 Nisan 2006’da ilk baꢁvuran, Ali Duran,

torununun kanuni vasisi olmuꢁtur. Baꢁvuranlar, maddi tazminat taleplerine gerekçe göstermek

için Türkiye’deki tazminat davalarındaki gelir kayıplarını hesaplamada uzman bir bilirkiꢁi

tarafından hazırlanan raporu sunmuꢁtur. Türkiye’deki ortalama yaꢁam süresini ve yasal asgari

ücreti göz önüne alan bilirkiꢁi, Bayram Duran’ın oğlunun babasının ölümü nedeniyle uğradığı

ve on sekiz yaꢁına gelene kadar uğrayacağı iddia edilen mali destek kaybını 8,872.06 Yeni

Türk Lirası (YTL) (5,051 Euro) olarak hesaplamıꢁtır. Ancak baꢁvuranlar, bu meblağın faizi

kapsamadığını ileri sürmüꢁtür. Ayrıca, torunlarının eğitim masrafları için 30,000 YTL (

17,081 Euro) talep etmiꢁlerdir. Kısaca baꢁvuranlar, maddi tazminat olarak 50,000 Euro talep

etmiꢁtir.

8

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

Hükümet, taleplerine gerekçe gösterememeleri nedeniyle baꢁvuranlara tazminat

ödenmemesi gerektiğini belirtmiꢁtir. Talep edilen meblağın, gerçeği yansıtmadığını ve

gerçekçi beklentilere dayanmadığını ileri sürmüꢁtür. Baꢁvuranların sunduğu bilirkiꢁi

raporundaki hesaplamaya itiraz etmiꢁtir. Hükümet son olarak AĐHM tarafından hesaplanan

meblağın, haksız iktisaba yol açmaması gerektiğini ileri sürmüꢁtür.

AĐHM, Hükümet’in baꢁvuranların hesaplamalarında dayandıkları temeli çürütecek

detaylı iddialar öne sürmediğini gözlemlemektedir. Makul bir hesaplama da sunmamıꢁlardır.

AĐHM ayrıca AĐHS’nin 2. ve 3. maddelerinin ihlallerini tespit ettiklerini belirtmektedir. 2.

maddenin ihlali ve baꢁvuranların torunlarının uğradığı maddi destek kaybı arasında direkt bir

illiyet bağı bulunduğu kanısındadır. AĐHM, Bayram Duran halen hayatta olsaydı, oğlunun

finansal açıdan kendisine bağlı olacağını kabul etmektedir.

Mukayese edilebilir davalarda ödenmesine karar verilen tazminatları göz önüne alan ve

hakkaniyet temelinde karar veren AĐHM, baꢁvuranlara Bayram Duran’ın oğlu Erdem Duran

için 22,000 Euro tazminat ödenmesine karar vermiꢁtir.

B. Manevi Tazminat

Baꢁvuranlar AĐHM’nin kendilerine, Bayram Duran’ın ölümüyle birlikte yaꢁadıkları

sıkıntı için 60,000 Euro manevi tazminat ödenmesine karar vermesini talep etmiꢁtir. Ayrıca,

babasını tanıma ꢁansı bulamadığını ve babasız büyütüleceği için sıkıntı çekeceğini ileri

sürerek Erdem Duran için 50,000 Euro talep etmiꢁlerdir.

Hükümet, sözkonusu meblağın haddinden fazla olduğunu ileri sürmüꢁtür.

AĐHM, AĐHS’nin 2. ve 3. maddelerinin ihlal edildiğini tespit ettiğini yinelemektedir.

Ayrıca sözkonusu ihlaller sonucu uğranan manevi zararın yalnızca ihlal tespiti ile telafi

edilemeyeceğini kabul etmektedir. AĐHM, hakkaniyet temelinde, baꢁvuranların her birine

10,000 Euro tazminat ödenmesine karar vermektedir.

C. Yargılama masraf ve giderleri

Baꢁvuranlar ayrıca AĐHM önünde yaptıkları masraf ve harcamalar için 10,000 Euro

talep etmiꢁtir.

Hükümet, talebin haddinden fazla olduğunu ve gerekçesinin bulunmadığını belirtmiꢁtir.

Baꢁvuranlar tarafından taleplerini destekleyecek bir makbuz ya da belge sunulmadığını ileri

sürmüꢁtür.

AĐHM içtihadına göre, bir baꢁvuran gerçekliğini ve gerekliğini kanıtladığı makul

miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir. AĐHM, sözkonusu davada, kendisine sunulan

bilgiye ve yukarıdaki ölçütlere dayanarak, AĐHM önünde yaptıkları yargılama masraf ve

giderleri için baꢁvuranlara Avrupa Konseyi’nden aldıkları yasal yardım olan 850 Euro

çıkarılmak üzere 4,000 Euro tazminat ödenmesinin makul olduğu kanısındadır.

9

ALĐ VE AYꢀE DURAN – TÜRKĐYE KARARI

D. Gecikme faizi

AĐHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi faizlerine

uyguladığı orana üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar

vermiꢁtir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Hükümetin, baꢁvuranların AĐHS’ye iliꢁkin ꢁikayetlerini yerel makamlar önünde

sunmadıkları hususundaki ön itirazının reddine;

2. Hükümetin, baꢁvuranların idari mahkemeler önünde tazminat talep etmediklerine iliꢁkin ön

itirazının davanın esası ile birleꢁtirilmesine ve reddine;

3. Baꢁvuranın kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna;

4. AĐHS’nin 2. ve 3. maddelerinin ihlal edildiğine;

5. Baꢁvuranların oğullarının gözaltı koꢁulları hususunda AĐHS’nin 3. maddesinin ihlal edilip

edilmediğini ayrıca incelemenin gerekli olmadığına;

6. (a) AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleꢁtiği tarihten itibaren üç

ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere

aꢁağıda kaydedilen miktaları ödemesine;

(i) baꢁvuranlara, Bayram Duran’ın oğlu Erdem Duran için ödenebilecek her türlü vergi

ile birlikte maddi tazminat olarak toplam 22,000 Euro (yirmi iki bin Euro);

(ii) baꢁvuranların her birine, ödenebilecek her türlü vergi ile birlikte manevi tazminat

olarak 10,000 Euro (on bin Euro);

(iii) baꢁvuranlara Avrupa Konseyi’nden aldıkları yasal yardım olan 850 Euro (sekiz

yüz elli Euro) çıkarılmak üzere yargılama masraf ve harcamaları için ödenebilecek her türlü

vergi ile birlikte toplam 4,000 Euro (dört bin Euro) tazminat ödenmesine;

(b)Yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına

kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi faiz oranının üç

puan fazlasına eꢁit oranda basit faiz uygulanmasına;

7. Adil tatmine iliꢁkin diğer taleplerin reddine

KARAR VERMĐꢀTĐR.

Đꢁbu karar Đngilizce olarak hazırlanmıꢁ ve AĐHM Đç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragrafları uyarınca 8 Nisan 2008 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiꢁtir.

Santiago QUESADA

Kâtip

Josep CASADEVALL

Baꢁkan

10