COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

İKİNCİ DAİRE

AYDOĞAN VE DİĞERLERİ – TÜRKİYE

(Başvuru no. 41967/02)

KARAR

STRAZBURG

2 Aralık 2008

İşbu karar AİHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir. Şekli

düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

T.C. vatandaşları Hasan Aydoğan, Türkan Özen, Hüseyin İşeri, Süleyman Evren,

Ünsal Varol ve Hüseyin Öztürk (“başvuranlar”) tarafından Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, 7

Ekim 2002 tarihinde, İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin

Sözleşme’nin (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi - AİHS) 34. maddesi uyarınca yapılan

41967/02 numaralı başvuru sonucu bu dava görülmektedir.

Başvuranlar, İstanbul Barosu avukatlarından M. Filorinali ve Y. Başara tarafından

temsil edilmiştir.

OLAYLAR

I. DAVANIN KOŞULLARI

Başvurunun yapıldığı zamanda, başvuranlar Aydoğan ve Özen, sırasıyla Tekirdağ ve

Kütahya cezaevlerinde bulunmaktaydı. Diğer başvuranlar İstanbul’da ikamet etmekteydi.

DHKP/C (Devrimci Halk Kurtuluş Partisi/Cephesi) isimli yasadışı silahlı örgütün

eylemlerine yönelik olarak yürütülen bir operasyon zarfında, başvuranlar 22 ve 23 Ekim 1996

tarihlerinde yakalanmış ve gözaltına alınmışlardır.

5 Kasım 1996 tarihinde, başvuranlar, hakim önüne çıkmışlar ve hakim

tutuklanmalarına karar vermiştir.

İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı, 11 Kasım 1996 tarihli bir

iddianamede, Aydoğan ve Özen’i devletin anayasal düzenini bozma girişiminde bulunmakla

suçlamış ve Ceza Kanunu’nun 146/1 maddesi uyarınca mahkumiyetlerini talep etmiştir.

Çeşitli siyasi parti binalarına ve polis merkezlerine yapılan silahlı saldırılarda yer almak,

Mehmet Ünlü’nün ölümünden sorumlu olmak ve başka iki kişiye bedensel hasar vermekle

suçlanmışlardır. Diğer başvuranlar, yasadışı silahlı terör örgütüne yardım ve yataklık

yapmakla suçlanmışlardır. Cumhuriyet Savcısı, Ceza Kanunu’nun 169. maddesi uyarınca

mahkumiyetlerini talep etmiştir.

Belirli olmayan bir tarihte, başvuranlar hakkındaki cezai yargılama, bir askeri ve iki

sivil hakimden oluşan İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde başlamıştır.

1996 ve 1997 yıllarının muhtelif tarihlerinde, İşeri, Evren, Varol ve Öztürk’ün

tutuksuz yargılanmalarına karar verilmiştir.

18 Haziran 1999 tarihinde, Anayasa’da değişiklik yapılmış ve Devlet Güvenlik

Mahkemeleri heyetlerinde görevli askeri hakimler sivil hakimler ile değiştirilmiştir.

7 Temmuz 1999 tarihinde düzenlenen bir duruşmada, askeri hakimin yerine geçmesi

için atanan hakim, birinci derece mahkemesi heyetinde ilk olarak yer almıştır. Bu duruşmada,

Cumhuriyet Savcısı, esasa ilişkin önceki görüşlerini sürdürmüştür. Aydoğan, esasa ilişkin

görüşlerini okumuştur. Mahkeme, Özen’in avukatının, sanıklar hakkında devam etmekte olan

diğer davaların sonuçları hakkında bilgi edinme ve görüşlerini hazırlamak için ek süre

taleplerini kabul etmiştir.

1

10 Eylül 1999 ve 19 Ekim 2001 tarihleri arasında, mahkeme on bir duruşma

düzenlemiştir. Bu duruşmalarda, hakimler, dava dosyasının tamamlanmasına ve bilhassa,

temsilcilerinin sunmak için birkaç kez ek süre talep ettiği sanıkların nihai savunma

ifadelerinin sağlanmasına ilişkin usuli konulara bakmışlardır. Mahkeme, başvuranların

temsilcisini üç kez uyarmış ve 29 Kasım 2000 tarihinde düzenlenen bir duruşmada, davanın,

başvuranların davanın esasına ilişkin nihai görüşlerini sunmamaları nedeniyle uzadığını

belirtmiştir. Ancak, mahkeme, bir sonraki duruşmada, başvuranların temsilcisinin süre uzatma

talebini kabul etmiştir. Avukat, güvenlik güçlerinin cezaevlerinde geniş çaplı operasyon

yürütmeleri nedeniyle müvekkillerinin halen hayatta olup olmadıklarını bilmediğini

belirtmiştir. 4 Nisan 2001 tarihinde düzenlenen bir duruşmada, başvuranların temsilcisi,

cezaevi yetkililerinin, temsilcinin üzerinde vekaletname olmadığı zaman müvekkilleriyle

görüşmesine izin vermemek gibi davranışlarla savunmasını hazırlamasını güçleştirdiği

konusunda şikayetçi olmuştur. Mahkeme, başvuranların avukatına, bu konuda Cumhuriyet

Savcısı’na ve Adalet Bakanlığı’na şikayette bulunması için izin vermiştir. Bu süre zarfında,

mahkeme, her duruşmanın sonunda, Aydoğan ve Özen’in tutukluluklarının devamına karar

vermiştir.

19 Ekim 2001 tarihinde, İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi, dava dosyasında

bulunan delilleri inceledikten sonra, Aydoğan ve Özen’i iddia makamının talebine uygun

biçimde mahkum etmiş ve ölüm cezasına çarptırmıştır. Dava dosyasındaki deliller, olay yeri

tatbikatının ayrıntılı raporunu, arama ve yakalama tutanaklarını, adli tıp raporlarını, başka bir

devlet güvenlik mahkemesinde yargılanan diğer kişilerin ifadelerini ve birkaç tanığın

ifadelerini içermiştir. Mahkeme, diğer başvuranlar hususunda, 4616 sayılı Kanun’a uygun

olarak kesin cezanın infazının ertelenmesine karar vermiştir.

8 Nisan 2002 tarihinde, Yargıtay, Aydoğan ve Özen’in davalarını usul ve esas

açılarından inceledikten sonra, ilk derece mahkemesinin kararını onamıştır. Karar,

başvuranların avukatının duruşma talebinde bulunmuş olmasına rağmen duruşmaya

katılmamış olduğunu göstermektedir. Mahkeme, diğer başvuranlar hususunda, ilk derece

mahkemesinin kararının temyize açık olmaması nedeniyle temyiz başvurusuna izin

vermemiştir.

24 Eylül 2002 tarihinde, Aydoğan ve Özen’in cezaları müebbet hapis cezasına

çevrilmiştir. Sonraki gelişmelere ilişkin olarak taraflarca bilgi sunulmamıştır.

HUKUK

I. AİHS’NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuranlar, kendilerini yargılayan İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi heyetinde

askeri hakim bulunması nedeniyle bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davalarının

hakkaniyete uygun olarak görülmediği konusunda şikayetçi olmuşlardır. Ayrıca, Yargıtay

Cumhuriyet Başsavcısı’nın yazılı görüşünün kendilerine hiçbir şekilde tebliğ edilmediğini ve

böylece karşı iddialarda bulunma imkanından yoksun kaldıklarını belirtmişlerdir. Buna ek

olarak, başvuranlar, cezai yargılamanın başlangıç aşamalarında avukat yardımından mahrum

bırakıldıklarını ileri sürmüşlerdir. Bu iddialarını AİHS’nin 6. maddesine dayandırmışlardır.

Söz konusu maddenin ilgili kısmı şöyledir:

2

“1. Herkes, ... cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan,

yasayla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının ... hakkaniyete uygun

ve açık olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir.

2. Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır.

3.

...

Her

sanık

en

azından

aşağıdaki

haklara

sahiptir:

b) Savunmasını hazırlamak için gerekli zamana ve kolaylıklara sahip olmak;

c) Kendi kendini savunmak veya kendi seçeceği bir savunmacının yardımından yararlanmak

ve eğer savunmacı tutmak için mali olanaklardan yoksun bulunuyor ve adaletin selameti

gerektiriyorsa, mahkemece görevlendirilecek bir avukatın para ödemeksizin yardımından

yararlanabilmek;”

A. Kabuledilebilirliğe ilişkin

Aydoğan ve Özen’e ilişkin olarak, AİHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde

şikayetlerinin dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AİHM, ayrıca, şikayetlerin başka

açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru taşımadığını tespit etmiştir. Bu nedenle

şikayetler kabuledilebilir niteliktedir.

AİHM, İşeri, Evren, Varol ve Öztürk hususunda, cezai yargılamanın ertelemeden

dolayı durdurulması halinde, kişinin, AİHS’nin 6. maddesi uyarınca davanın hakkaniyete

uygun olarak görülmesi hakkının ihlali sonucu mağdur konumda olduğunu iddia

edemeyeceğini yinelemiştir (bkz., Koşti ve Diğerleri – Türkiye, no. 74321/01, 3 Mayıs 2007).

AİHM, başvuranların durumunun benzer olduğu görüşündedir. AİHM, 19 Ekim 2001

tarihinde, İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin, 4616 sayılı Kanun uyarınca, başvuranlar

hakkındaki kesin cezanın infazının ertelenmesi kararını vermiş olduğunu gözlemlemiştir.

Dolayısıyla, AİHM, yargılamanın şartlı ertelenmesi nedeniyle, AİHS’nin 6. maddesi uyarınca

yapılan şikayetlerin genel olarak gerektirdiği gibi yargılamayı bir bütün olarak

değerlendirebilecek durumda değildir (bkz., Güneş – Türkiye, no. 38413/02, 1 Eylül 2005).

AİHM, başvuranların yeni suçlamalarla karşılaşmadıkları ve böylece dava yeniden açılmadığı

sürece, başvuranların, yargılamanın bu aşamasında, AİHS’nin 34. maddesi anlamı dahilinde

mağdur konumda olduklarını iddia edemeyecekleri görüşündedir (bkz., Sincar – Türkiye, no.

46281/99, 19 Eylül 2002; F.A. – Türkiye, no. 36094/97, 1 Şubat 2005). AİHM, başvuranların

bu başlık altındaki şikayetlerinin, AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca

açıkça dayanaktan yoksun olmaları nedeniyle reddedilmesi gerektiği kararını vermiştir.

B. Esas

1. İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığı

Hükümet, 18 Haziran 1999 tarihli ve 4388 sayılı Kanun ile devlet güvenlik

mahkemeleri heyetinde askeri hakim bulunmaması için değişiklikler yapıldığını belirtmiştir.

Bu bağlamda, somut davada, İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi heyetinde yer alan askeri

hakimin, başvuranların avukatı davanın esasına ilişkin görüşlerini sunmadan önce zaten sivil

hakim ile değiştirilmiş olduğunu ve başvuranların üç sivil hakimden oluşan bir devlet

güvenlik mahkemesi tarafından mahkum edildiklerini işaret etmiştir.

3

Başvuranlar bu konuya özel bir yorumda bulunmamışlardır.

AİHM, devlet güvenlik mahkemeleri üyesi askeri hakimlerin statülerinin bazı

yönlerinin yönetimden bağımsızlıklarını şüpheli kıldığı sonucuna sıklıkla varmaktadır (bkz.,

Incal – Türkiye, 9 Haziran 1998 tarihli karar; Çıraklar – Türkiye, 28 Ekim 1998 tarihli karar).

AİHM, aynı zamanda, yukarıda anılan Öcalan – Türkiye kararında, askeri hakimin, ilgili cezai

yargılamada geçerli olmaya devam eden ara kararlardan bir veya birden fazlasına katılması

halinde, söz konusu yargılama zarfında karar verilmeden önce askeri hakimin sivil hakim ile

değiştirilmesinin başvuranın mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin endişesini

gidermediği, bunun istisnasının DGM’de bilahare devam eden dava sürecinin bu endişeleri

yeterince ortadan kaldıracak şekilde gerçekleşmesi olduğu kararını vermiştir.

Somut davada, AİHM, anayasal değişikliği müteakip, askeri hakimin sivil hakim ile

değiştirildiğini ve Aydoğan ile Özen’in yeni oluşturulmuş DGM tarafından mahkum

edildiğini kaydetmiştir. Ancak, başvuranların yargılamasının iki yılı aşkın bir süreyle üç sivil

hakimden oluşan İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi önünde devam etmesine rağmen,

askeri hakimin değiştirilmesinin mahkemenin oluşumundaki kusuru gidermediğini

gözlemlemiştir. Bilhassa, Hükümet’in sunduğu duruşma tutanağından, başvuranlar

hakkındaki adli takibatın bütününün, askeri hakimin değiştirilmesi öncesinde zaten temin

edilmiş olan ve mahkemenin daha sonradan mahkumiyet kararını dayandırdığı tanık

ifadelerini içeren bilgilere dayandığı anlaşılmaktadır. Esasında, AİHM, askeri hakim sivil

hakim ile değiştirildikten sonra başvuranların nihai savunma görüşleri haricinde, önem taşıyan

başka hiçbir ifadenin veya delilin dava dosyasına alınmadığını ve üç sivil hakimden oluştuğu

dönemde İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin davanın esasına ilişkin bir karar

vermediğini değerlendirmiştir. Özetle, özellikle başvuranların savunma haklarına ilişkin

olarak önemli ara kararların alındığı yargılamanın büyük kısmı, askeri hakimin devlet

güvenlik mahkemesinden alınmasından önce gerçekleşmiş ve askeri hakim sivil hakim ile

değiştirildikten sonra bu işlemlerin hiçbiri yenilenmemiştir.

Bu koşullarda, AHM, askeri hakimin değiştirilmesi öncesinde gerçekleşen adli

muamelelerin önemini göz önünde bulundurarak, askeri hakimin değişmesinin, Aydoğan ve

Özen’in mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığı konusundaki haklı endişelerini

gidermediğini değerlendirmiştir (bkz., Hıdır Kaya – Türkiye, no. 2624/02, 9 Ocak 2007; karşıt

olarak, Kabasakal ve Atar – Türkiye, no. 70084/01 ve no. 70085/01, 19 Eylül 2006).

Dolayısıyla, AİHS’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiştir.

2. Yargılamanın hakkaniyete uygunluğu

Dava olaylarını, tarafların görüşlerini ve 6. maddenin ihlali tespitini göz önünde

bulunduran AİHM, AİHS’nin 6. maddesi uyarınca ortaya konana temel hukuki sorunu ele

aldığını değerlendirmiştir. Dolayısıyla, Aydoğan ve Özen’in bu hüküm uyarınca olan diğer

şikayetlerine ilişkin ayrı bir karar vermenin gerekli olmadığı kararına varmıştır (bkz., örneğin,

Benli – Türkiye, no. 65715/01, 20 Şubat 2007; Getiren – Türkiye, no. 10301/03, 22 Temmuz

2008; Junkhe – Türkiye, no. 52515/99, 13 Mayıs 2008).

II. İDDİA EDİLEN DİĞER AİHS İHLALLERİ

4

Başvuru evrakında, başvuranlar, ayrıca, tutukluluk sürelerinin 5/3 maddede öngörülen

“makul süre” şartını aştığı konusunda şikayetçi olmuşlardır. Başvuranlar, AİHS’nin 6.

maddesi uyarınca, yargılama süresinin aşırı olduğunu ileri sürmüşlerdir. Başvuranlar, son

olarak, İstanbul’dan uzak bir yerde tutuklu bulundurulmaları, avukatlarının cezaevinde

aranması ve DGM’ler önünde yargılanan suçlara ilişkin cezai kovuşturma ve cezaların

infazındaki farklar nedeniyle ayrım gördükleri konularında şikayetçi olmuşlardır. Ek olarak,

İşeri, Evren, Varol ve Öztürk, haklarındaki cezai kovuşturmanın ertelendiği ve bunun onları

yargılanma ve beraat etme haklarından mahrum bıraktığı konusunda şikayetçi olmuşlardır.

Aydoğan ve Özen hakkındaki cezai kovuşturma süresine ilişkin olarak, AİHM, beş yıl

altı ay süren yargılamanın toplam süresini inceledikten ve davanın karmaşıklığını, sanık

sayısını, davanın iki yargı aşamasında görüldüğünü ve temyiz aşamasında önemli bir

gecikmenin yaşanmadığını göz önünde bulundurduktan sonra, somut davadaki yargılama

süresinin aşırı olmadığını değerlendirmiştir. AİHM, bu bağlamda, askeri hakim

değiştirildikten sonra yargılama süresinin uzamasından, nihai savunma görüşlerini gerekli

sürede teslim etmeyerek başvuranların kendilerinin de kısmen sorumlu olduğunu dikkate

almıştır. Ek olarak, yargı makamlarının önemli atalet süreleri gösterdiklerini

ispatlamamışlardır. AİHM, başvurunun bu kısmının AİHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4.

paragrafları anlamı dahilinde açıkça dayanaktan yoksun olduğu gerekçesiyle reddedilmesi

gerektiği kararını vermiştir.

AİHM, İşeri, Evren, Varol ve Öztürk’e ilişkin cezai kovuşturma süresine ilişkin

olarak, söz konusu başvuranlar hakkındaki cezai kovuşturmanın, kovuşturmanın

ertelenmesiyle birlikte 19 Ekim 2001 tarihinde sona erdiğini (bkz., bilhassa, Koç ve Tambaş –

Türkiye, no. 46947/99, 24 Şubat 2005); ancak, bu şikayetin AİHM’ye 7 Ekim 2002 tarihinde,

yani altı aydan uzun bir süreden sonra, sunulduğunu kaydetmiştir. AİHM, başvurunun bu

kısmının altı ay kuralına uyulmaması gerekçesiyle AİHS’nin 35. maddesinin 1 ve 4.

paragrafları uyarınca reddedilmesi gerektiği kararını vermiştir.

AİHM, ayrıca, elindeki tüm deliller ışığında, başvuranların yukarıda belirtilen diğer

iddialarının AİHS veya Protokollerinde ortaya konan hak ve özgürlüklerin ihlalini

oluşturmadığını değerlendirmiştir. Başvurunun bu kısımlarının da AİHS’nin 35. maddesinin

3. ve 4. paragrafları gereğince açıkça dayanaktan yoksun olarak reddedilmeleri gerektiği

kararını vermiştir.

III. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI

AİHS’nin 41. maddesi şöyledir:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği

takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Aydoğan ve Özen, cezaevinde bulundukları altı yıl süreyle yaşadıkları gelir kaybına

karşılık olarak, toplam 38.000 Euro talep etmişlerdir. Ayrıca, toplam 40.000 Euro manevi

tazminat talebinde bulunmuşlardır.

Hükümet, bu miktarlara karşı çıkmıştır.

5

AİHM, talep edilen maddi tazminat ile tespit edilen ihlal arasında illiyet bağı

görmemiş ve bu nedenle bu talebi reddetmiştir.

AİHM, Aydoğan ve Özen’in maruz kaldığı her türlü manevi zarar için 6/1 maddenin

ihlali tespitinin başlı başına yeterli tazminat teşkil ettiğini değerlendirmiştir (bkz., yukarıda

anılan, Hıdır Kaya – Türkiye, no. 2624/02). AİHM, söz konusu davada olduğu gibi, bireyin,

AİHS’nin bağımsızlık ve tarafsızlık şartlarını karşılamayan bir mahkeme tarafından mahkum

edildiği durumda, istendiği takdirde, yeniden yargılamanın veya davanın yeniden açılmasının

prensip itibariyle ihlali telafi etmenin uygun bir yolunu temsil ettiğini değerlendirir (bkz.,

yukarıda anılan Öcalan).

B. Yargılama masraf ve giderleri

İki başvuran Aydoğan ve Özen, ayrıca, yerel mahkemelerde ve AİHM’de yapılan

yargılama masraf ve giderlerine karşılık toplam 7.000 Euro talep etmişlerdir.

Hükümet, bu miktarlara karşı çıkmıştır.

Başvuranlar Mahkeme İç Tüzüğü’nün 60. maddesinin gerektirdiği gibi yargılama

masraf ve giderlerine ilişkin hiçbir gerekçe sunmadıkları için AİHM, bu başlık altında

tazminat ödenmemesine karar vermiştir.

C. Gecikme faizi

Gecikme faizi Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

orana üç puanlık bir artış eklenerek belirlenecektir.

BU GEREKÇELERE DAYANARAK, AİHM OYBİRLİĞİ İLE

1. Aydoğan ve Özen’in bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davanın hakkaniyete

uygun olarak görülmesi haklarına ilişkin şikayetin kabuledilebilir; başvurunun kalanının

kabuledilemez olduğuna;

2. Aydoğan ve Özen’in İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve

tarafsızlığına ilişkin şikayetlerine ilişkin olarak AİHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. Adı geçen başvuranların AİHS’nin 6. maddesi uyarınca olan diğer şikayetlerini ayrı olarak

incelemenin gerekli olmadığına;

4. Aydoğan ve Özen’in maruz kaldıkları her türlü manevi zarar için ihlal tespitinin başlı

başına yeterli tazminat teşkil ettiğine;

5. Adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddine

KARAR VERMİŞTİR.

6

İşbu karar İngilizce olarak hazırlanmış ve AİHM İç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve

3. paragrafları gereğince 2 Aralık 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.

Françoise Elens-Passos

Katip Yardımcısı

Françoise Tulkens

Başkan

7