CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSANHAKLARI MAHKEMESİ

Baran - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no:48988/99)

KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ

STRAZBURG

10 KASIM 2004

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (no:48988/99) başvuru no'lu

davanın nedeni Türk vatandaşı Zeynep Baran'ın (Başvuran) Avrupa insan

Hakları Komisyonu'na (AlHK) 13 Mayıs 1999 tarihinde Avrupa insan Hakları

ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi'nin (AlHS) eski 25. maddesi uyarınca

yapmış olduğu başvurudur. Başvuran adli yardımdan faydalanarak İstanbul'da

avukat olan F. Karakaş tarafından temsil edilmiştir.

OLAYLAR

DAVA KOŞULLARI

1960 doğumlu başvuran İstanbul'da ikamet etmektedir.

Kürt Kadınları ile Dayanışma ve Kadın Sorunları Araştırma Vakfi (K.KA.Da.V)

başkanı olan başvuran, Mart 1997'de vakfın kuruluş amacını ve faaliyetlerim

tanıtmak amacıyla bir broşür hazırlatmıştır.

İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) 3 Haziran 1997 tarihinde bu

broşürün toplatılmasını kararlaştırmıştır.

Ayrıı gün Cumhuriyet Savcısı İstanbul Emniyet Müdürlüğü'nden ifadesi

alınmak üzere başvuranın çağrılmasını talep etmiştir.

Emniyet Müdürlüğü'nün 4 Haziran 1997 tarihinde saat 14.45'te düzenlediği

tutanakta ihtilaf konusu iki yüz adet broşürün toplatıldığı ve Cumhuriyet

Savcısı'nın yaptığı çağrı hakkında başvurana bilgi verildiği yer almıştır.

Cumhuriyet Savcısı, 6 Haziran 1997 tarihinde sunulan ve Türk Ceza

Kanunu'nun (TCK) 312. maddesine dayanan iddianame ile ihtilaf konusu

broşürün yayımlanması nedeniyle başvuran hakkında ceza davası açmıştır.

Başvuran, DGM'deki 25 Mart 1988 tarihli duruşmada, bu broşürde kadın

haklarını, insan haklarını ve ifade özgürlüğünü savunduğunu ve halkı kine

kışkırtmanın sözkonusu bile olmadığını beyan etmiştir. Başvuran suç

unsurunun bulunmadığını ve bu davanın ifade özgürlüğünün bulunmadığını

ortaya koyduğunu belirtmiştir.

DGM, TCK'nın 312 § 2 maddesine dayanan 7 Ağustos 1998 tarihli kararla

başvuranı iki yıl hapis ve 1.720.000 T.L. para cezasına çarptırmıstır. DGM,

suç unsuru broşürün sosyal sınıf ayrımcılığı yaratarak halkı için ve

düşmanlığa tahrik ettiğini saptamıştır.

Başvuran 24 Eylül 1998 tarihinde, duruşma yapılmasını talep ederek DGM

kararına karşı temyiz başvurusunda bulunmuştur.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı 19 Elam 1998 tarihli görüşünde temyizine

gidilen kararın onanması talebinde bulunmuştur.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Yargıtay 16 Kasım 1998 tarihinde, başvuran tarafından yapılan temyiz

başvurusunu reddetmiştir.

DGM başkanı, 6 Ekim 1999 tarihli karar ile 28 Ağustos 1999 tarihinde

yürürlüğe giren 4454 sayılı Kanun'a dayanarak başvuran hakkında verilen

cezanın infazının tecil edilmesine karar vermiştir.

HUKUK AÇISINDAN

I. AİHS'NİN 10. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, broşür yayımlanması nedeniyle baklanda verilen cezai mahkumiyet

kararının ifade özgürlüğünü ihlal etmesinden şikayet etmektedir. Buna

istinaden AÎHS'nin 10. maddesini öne sürmüştür.

Hükümet, broşürün içeriğine atıfta bulunarak, recmetmenin İslam dinine dayalı

hukuki sistem olan şeriatın öngördüğü bir ceza olduğunu ve Türkiye'de

uygulanmadığını savunmuştur. Hükümet, kadın haklarım savunan bir

derneğin başkam olarak başvuranın, toplum içinde öfkeye neden olan nitelikte

benzeri sözleri kullanmama gibi entellektüel ve sosyal sorumluluğa sahip

olması gerektiğinin üzerinde durmuştur, özgürlüğün, özellikle kadın olan

vatandaşlar arasında devlete karşı güvensizlik ve korku duygusu yaratmaya

özgü bir sorumsuzluk anlamına gelmediğini ileri sürmüştür, tfade özgürlüğü,

okuyucuyu hataya düşürebilecek dayanağı olmayan ve lekeleyici iddialarda

bulunma anlamına da gemlemektedir.

Hükümet, böyle davranarak başvuranın, kadınların kökenlerine göre ayrımcılık

yaparak ve haklarını savunma bahanesiyle lekeleyici ve sorumsuz sözler

söyleyerek Türkiye'de yaşayan bütün kadınlara karşı saygısızlık yaptığını ileri

sürmüştür. Bu balomdan Hükümet, başvuranın ayrımcı propaganda yapma

amacının bulunduğunu savunmuştur.

Hükümet, broşürün çevirisine atıfta bulunarak ulusal mahkemelerin, bu

yayımın toplumda hoşgörüsüzlük ve kin yaratan nitelikte sözler içerdiği

kanaatinde olduklarını ileri sürmüştür. Başvuran demokratik toplumda ifade

özgürlüğü sınırlarını aşmıştır, bu da vatandaşların değişik kökenlerinden

dolayı halkın içinde kin uyandırdığı gerekçesiyle hakkında mahkumiyet

kararının alınmasına sebep olmuştur. Bu bakımdan Hükümet, AlHM'nin,

toprak bütünlüğünü tehdit eden terör durumunun bulunduğu gerekçesiyle

ifade özgürlüğünün sınırlarını tespit ettiği Zana-Türkiye davasına atıfta

bulunmuştur (25 Kasım 1997 tarihli karar, 1997-VII, § 61-62).

Başvuran, tamamı incelendiğinde broşürün, kadının maruz kaldığı ayrımcılığın

üzerinde durduğunu savunmuştur. Başvuran, birçok çatışmanın meydana

geldiği az gelişmiş olan bölgedeki kurt kadınının koşullarını öne çıkarmıştır,

özellikle Hükümet'i veya kamu görevlilerim suçlamadan, kadınların sorunları

hakkında onlarla dayanışma içinde olduğunu göstermiştir. Başvuran,

recmetmenin Türkiye'de uygulanmadığının ancak İran gibi ülkelerde veya

şeriatın uygulandığı diğer ülkelerde uygulandığının bilincinde olduğunu

belirtmiştir. Başvuran, ayrımcılığa ve şiddete maruz kalan kadınların haklarını

savunmaya çağırmayı amaçlamıştır.

AlHM, dava konusu mahkumiyet kararının, 10§1 maddesinin güvence altına

aldığı başvuranın ifade özgürlüğü hakkına müdahale oluşturmasının taraflar

arasında ihtilaf konusu olmadığını kaydetmiştir. Üstelik müdahalenin kanun

tarafından öngörüldüğüne ve 10§2 maddesi bakımından toprak bütünlüğünün

korunması gibi yasal amaç güttüğüne itiraz edilmemektedir (Bkz. 4 Haziran

2002 tarihli Yağmurdereli -Türkiye kararı, no: 29590/96, §40). AlHM, bu

değerlendirmeyi benimsemiştir. Buna karşın uyuşmazlık, bu müdahalenin

"demokratik bir toplumda gerekli" olup olmadığı sorusuna dayanmaktadır.

AÎHM, geçmişte mevcut davada olduğu gibi bir çok davada ortaya çıkan buna

benzer sorunları irdelemiş ve AİHS'nin 10. maddesinin ihlal edildiği kanaatine

varmıştır (Bkz. Özellikle Ceylan-Türkiye, no:23556/94, §38, 1999-IV, Öztürk-

Türkiye, no:22479/93, §74, 1999-VI, İbrahim Aksoy, §§80, Karkın, §39, 23

Eylül 2003 ve Kızılyaprak-Türkiye, no .27528/95, §43,2 Ekim 2003).

AÎHM, içtihat kararlan ışığında mevcut davayı incelemiş ve Hükümet'in, söz

konusu durumu farklı bir sonuca ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil

sunduğuna kanaat getirmiştir.

AlHM, suç unsuru broşürde kullanılan ifadelere ve broşürün yayımlandığı

duruma önem vermiştir. Bu bağlamda, göreceği davanın bulunduğu koşullan

ve özellikle terörle mücadeleye bağlı zorluklan göz önünde bulundurmuştur

(Bkz. İbrahim Aksoy, §60 ve 9 Haziran 1998 tarihli Incal-Türkiye kararı, 1998-

IV, s. 1568, §58).

"Kürt Kadınları ile Dayanışma ve Kadın Sorunları Arastama Vakfi" başlıklı

dava konusu broşür, sadece Güneydoğu Anadolu'daki kurt kadınlarının genel

statü ve şartlarını eleştirerek, şüphesiz taraf tutan genel bir tablo çizmektedir.

AlHM, DGM'nin, dava konusu broşürün sosyal sınıf ayrımcılığı yaratarak halkı

kin ve düşmanlığa tahrik etmeyi amaçlayan ifadeler içerdiğine kanaat

getirdiğini belirtmiştir.

AÎHM, başvuranın ifade özgürlüğüne yapılan müdahaleyi haklı gösterecek

kendi içinde yeterli olmayan yerel mahkemelerin aldığı kararlarda bulunan

gerekçeleri incelemiştir. (Bkz. Mutatis mutandis, Sürek-Türkiye (no:4), no:

24762/94, §58, 1999-IV). AlHM, broşürün hassas niteliği olan bazı bölümler

içerse de ve Türkiye'deki kurt kadınlarının şartlan hakkında bazen abartılı olsa

da, ne şiddet kullanmaya, ne silahlı mücadeleye, ne de ayaklanmaya teşvik

etmiş ve AÎHM'nin gözünde, gözönünde bulundurulması gereken başlıca

unsur olan konuşmanın kin güden bir konuşma olmadığını gözlemlemiştir

(Bkz. a contrario, Sürek-Türkiye (no:l), no: 26682/95, §62, 1999-IV ve Gerger-

Türkiye, no:24919/94, §50,8 Temmuz 1999).

AÎHM, müdahalenin oranını belirlemek sözkonusu olduğunda, verilen

cezaların niteliği ve ağırlığının da gözönünde bulundurulması gereken

unsurlar olduğunu saptamıştır.

Davada başvuranın mahkumiyetinin amaçlanan hedeflerle orantılı olmadığı

ortaya çıkmaktadır ve bu nedenle "demokratik bir toplumda gerekli" değildir.

Dolayısıyla AÎHS'nin

10.10.maddesi ihlal edilmiştir.

II. AİHS'NİN 6. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, kendisim mahkum eden DGM'nin, bünyesinde bir askeri hakim

bulundurması nedeniyle, kendisine hakkaniyete uygun yargılamayı garanti

eden "tarafsız ve bağımsız bir mahkeme" olamayacağını iddia etmiştir.

Ayrıca başvuran, Yargıtay Savcı görüşünün kendisine tebliğ edilmediğinden

dolayı Yargıtay'daki yargılamanın hakkaniyete uygun olmadığını belirterek

AÎHS'nin 6§1 ve 3 b) maddesinin ihlal edildiğini öne sürmüştür.

A. Kabul edilebilirlik hakkında

AÎHM, geçmişte de birçok defa benzer olayların meydana geldiği sözü edilen

durumlarla ilgili sorunlara benzer sorunları birçok kez incelemiş ve AÎHS'nin

6§1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir (Bkz. 7 Kasım 2002 tarihli Özel-

Türkiye kararı, no: 42739/98, §§33-34 ve 6 Şubat 2003 tarihli Özdemir-

Türkiye,kararı, no: 59659/00, §§35-36).

AÎHM, mevcut davayı incelemiş ve Hükümet'in, söz konusu durumu farklı bir

sonuca ulaştırabilecek ne bir olay ne de bir delil sunduğuna kanaat getirmiştir.

AÎHM, "milli güvenlik"e ilişkin suçlar baklanda DGM'ye çıkarılan başvuranın,

aralarında askeri hakimin de bulunduğu mahkeme heyeti önüne çıkmaktan

çekinmesinin anlayışla karşılanacağını saptamıştır. Bu nedenden dolayı,

başvuran, DGM'nin bu türden davalara ters düşen değerlendirmelerle haksız

yere yönlendirilmelerine izin vermesinden haklı olarak çekinmektedir. Böylece,

bu mahkemenin tarafsızlığı ve bağımsızlığı hakkında başvuran tarafından

duyulan şüphelerin objektif olarak kanıtlandığı düşünülebilir (sözüedilen Incal

kararı, §72 in fine).

Sonuç olarak AlHM, başvuranı yargılayan DGM'nin AÎHS'nin 6§1 maddesi

uyarınca tarafsız ve bağımsız bir mahkeme olmadığı kanaatine varmıştır.

2. Savcı görüşünün tebliğ edilmemesi baklanda

Hükümet ihlalin bulunduğuna itiraz etmiştir.

AÎHM, benzer davalarda, tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olduğu

ortaya konulan bir mahkemenin, her olasılıkta, kendi yargısına tabi kişilere

hakkaniyetli bir yargı sağlayamayacağı hükmüne varıldığını hatırlatmıştır.

AÎHM, başvuranın tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından dinlenme

hakkının ihlal edilmesi sonucu gözönünde bulundurulursa, işbu şikayeti

incelemeye gerek olmadığı kanaatine varmıştır (Bkz. diğerleri arasında, 28

Ekim 1998 tarihli Çıraklar-Türkiye kararı, s.3074, §§ 44-45).

III. AİHS'NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA

AİHS'nin 41. maddesi gereğince,

A. Tazminat

Başvuran mesleki gelir kaybından dolayı 4.347 euro (EURO) tutarında maddi

zarara uğradığını iddia etmiştir.

Ayrıca başvuran 10.000 EUR tutarındaki manevi zararın tazmin edilmesini

talep etmiştir.

Hükümet görüş bildirmemiştir.

AlHM, iddia edilen gelir kaybı konusunda sunulan delillerin, başvuranın

AÎHS'nin 10. maddesinin ihlalinden doğan kazanç kaybının miktarının kesin

olarak belirlenmesini sağlamadığı kanısındadır (Bkz. ayrıı yönde alınan

Karakoç ve diğerleri kararı, no:27692/95, 28138/95 ve 28498/95, § 69, 15

Ekim 2002). AlHM, buradan yola çıkarak bu talebi reddetmiştir.

AlHM, verilen para cezası konusunda kararın infazının askıya alındığını ve

başvuranın bu tutan ödediğine dair hiçbir belge sunmadığını ortaya

koymuştur.

AlHM, manevi zarar hakkında, ilgilinin dava koşullarından dolayı şaşkınlık

içinde olabileceğinin söylenebileceğine kanaat getirmiştir. AlHM, AlHS'nin 41.

maddesi uyarınca hakkaniyete uygun olarak bu bağlamda başvurana 5.500

EUR verilmesine karar vermiştir.

AlHM, başvuran hakkındaki mahkumiyet kararının 6§1 maddesi bağlamında

tarafsız ve bağımsız olmayan bir mahkeme tarafından verildiği sonucuna

vardığında prensip olarak en uygun tazminin, başvuranı zamanında tarafsız

ve bağımsız bir mahkeme tarafından yemden yargılamak olacağı

kanaatindedir (Gençel-Türkiye, no: 53431/99, §27,23 Ekim 2003).

B. Masraf ve Harcamalar

Başvuran ayrıca, ulusal merciler ve AlHM'de yapılan masraf ve harcamalar

için 6.280 EUR talep etmiştir. Başvuran delil olarak çeviri ücretlerine ilişkin

ücret tarifesini ve makbuzları vermiştir.

Hükümet görüş bildirmemiştir.

AlHM, elinde bulunan unsurları ve konu hakkındaki içtihadını gözönünde

bulundurarak yapılan bütün masraflar için 3.000 EUR tutarının makul

olduğuna kanaat getirmiş ve bu tutardan adli yardım adı altında Avrupa

Konseyi tarafından ödenen 660 EUR'nun çıkarılarak kalan miktarın başvurana

verilmesine karar vermiştir.

C. Temerrüt faizi

AlHM, Avrupa Merkez Bankası'nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı

basit faize dayalı olarak %3 'lük bir faiz oranı uygulanacağını belirtmektedir.

BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,

1. 1. AlHS'nin 10. maddesinin ihlal edildiğine;

2. 2. İstanbul DGM'nin tarafsızlıktan ve bağımsızlıktan yoksun olması

nedeniyle AlHS'nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;

3. 3. AlHS'nin

maddesine

göre yapılan diğer şikayetlerin

incelenmesine gerek olmadığına;

a) Bu kararın, AlHS'nin 44§2 maddesine göre kesinleştiği tarihten itibaren üç

ay içinde ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL'sına çevrilmek üzere

Savunmacı Hükümet'in başvurana:

i. manevi tazminat için 5.500 EUR (beş bin beş yüz euro)

ii. masraf ve harcamalar için 3.000 EUR'dan (üç bin euro) adli yardım adı

altında alınan 660 EUR (altı yüz altmış euro) çıkarılarak kalan miktarı;

iii. miktara yansıtılabilecek KDV ve pul, harç ve masraflarla birlikte ödemesine;

b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için,

yukarıda belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası'mn kredi faiz oranına yüzde

üç puan eklenmek suretiyle gecikme faizi uygulanmasına;

karar vermiştir.

4. Hakkaniyete uygun tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine karar vermiştir.

İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve 10 Kasım 2004 tarihinde,

içtüzüğün 77. maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ

edilmiştir.