COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYĐ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ĐKĐNCĐ DAĐRE

BÖKE VE KANDEMĐR – TÜRKĐYE

(Başvuru no. 71912/01, 26968/02 ve 36397/03)

KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ

STRAZBURG

10 Mart 2009

Đşbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecektir.

Şekli düzeltmelere tabi olabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

USUL

Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 71912/01, 26968/02 ve 36397/03 no’lu

davaların nedeni T.C. vatandaşları Rıfat Böke ve Halil Kandemir’in (“başvuranlar”) Avrupa

Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (“AĐHM”) 15 Haziran 2001, 7 Mayıs 2002 ve 28 Ekim 2003

tarihlerinde Đnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerinin Korunmasına Đlişkin Sözleşme’nin

(“AĐHS”) 34. maddesi uyarınca yapmış oldukları üç başvurudur.

Başvuranlar Đzmir Barosu avukatlarından M.N. Terzi tarafından temsil edilmektedir.

OLAYLAR

DAVANIN KOŞULLARI

1969 ve 1979 doğumlu başvuranlar Đzmir’de ikamet etmektedirler.

A. Başvuranların yakalanıp tutuklanmaları

Đki kişi 14 Şubat 2001 tarihinde bir otobüste vurulup yaralanmış, vuran kişi daha sonra

otobüsten inmiştir.

Aynı gün, vuran şüphelinin kırmızı bir arabada olduğuna ilişkin bilginin alınması üzerine,

Aydın Emniyet Müdürlüğü’nden polis memurları başvuranları Aydın otoyolunda başlattıkları

trafik kontrolünde yakalamışlardır. Güvenlik güçleri ayrıca içlerinde Rıfat Böke’nin başka bir

araç içerisinde bulunan erkek kardeşi de olmak üzere dört kişi daha yakalamışlardır. Polis

memurları başvuranların cep telefonlarıyla beraber içlerinde 5 silah bulunan her iki arabaya el

koymuştur. Aynı gün başvuranlar gözaltına alınmışlardır.

Üç polis memuru 15 Şubat 2001 tarihinde, Rıfat Böke’nin, erkek kardeşinin ve diğer

şüphelinin cep telefonlarından aranan ve bu telefonları arayan numaraları içeren bir rapor

düzenlemişlerdir.

Aydın Sulh Ceza Mahkemesi’nde görevli tek hakim 19 Şubat 2001 tarihinde

başvuranların gözaltı sürelerini üç gün daha uzatmıştır

Aynı gün Aydın Emniyet Müdürlüğü Organize Suçlar Şubesi’nde görevli polis memurları

başvuranların ifadelerini almışlardır. Başvuranların ifadelerini içeren belgeye göre,

başvuranlar, 4422 no’lu yasanın 1. maddesinde yasaklanan çıkar amaçlı suç örgütü kurmak

şüphesiyle gözaltına alınmışlardır. Belgeye göre, her iki başvuran suç örgütüne karıştıklarını

itiraf etmişlerdir.

Başvuranlar 15, 16 ve 21 Şubat 2001 tarihlerinde Aydın Devlet Hastanesi doktorları

tarafından muayene edilmişlerdir. Doktorlar raporlarında başvuranların vücutlarında darp ve

cebir izi bulunmadığını kaydetmişlerdir.

Başvuranlar 21 Şubat 2001 tarihinde Aydın Sulh Ceza Mahkemesi’nde görevli tek hakim

huzuruna çıkarılmışlardır, hakim tutuklanmalarına karar vermiştir. Başvuranlar, hakim

huzurunda, polisin aldığı ifadelerini içeren belgelerin doğruluğunu inkar etmişlerdir.

1

Arabalarda bulunan silahlar 22 Mart 2001 tarihinde balistik muayeneye gönderilmiştir.

Uzmanlar Rıfat Böke’nin erkek kardeşinin arabasında bulunan silahlardan birinin 14 Şubat

2001 tarihinde meydana gelen yaralama olayında kullanıldığını tespit etmişlerdir.

Başvuranlar ve diğer şüphelilerin ellerindeki barut izlerini tespit etmek için

belirlenemeyen bir tarihte bir test uygulanmış, test sonucunda başvuranların ellerinde barut

izine rastlanmıştır.

B. Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde görülen dava

Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Savcısı 19 Nisan 2001 tarihinde bir

iddianame sunmuş, başvuranlarla beraber diğer on bir kişiyi çıkar amaçlı suç örgütü kurmakla

suçlamıştır.

Başvuranlar 5 Haziran 2001 tarihinde Aydın Ağır Ceza Mahkemesi’nde ifade vermiş,

polis tarafından alınan ifadelerinin doğruluğunu reddetmiştir. Ardından ifadelerini içeren

tutanaklar Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’ne gönderilmiştir.

Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi 13 Haziran 2001 tarihinde davanın esasına ilişkin ilk

duruşmayı görmüş, sanıklardan bazılarını dinlemiştir. Duruşmada dava dosyasındaki deliller

okunmuştur. Aynı gün, başvuranların temsilcisi, mahkemede, başvuranların, aleyhlerindeki

delillerin doğruluğuna ve gözaltına alınmalarının ardından hazırlanan ve vücutlarında darp ve

cebir izi bulunmadığını belirten doktor raporlarına itiraz ettiklerini ifade etmiştir.

Mahkeme 2 Ağustos 2001 ile 11 Eylül 2001 tarihlerinde ikinci ve üçüncü duruşmaları

görmüş, diğer sanıklardan bazılarının ifadelerini almıştır.

Devlet Güvenlik Mahkemesi 13 Haziran 2001, 26 Temmuz 2001, 2 Ağustos 2001 ve 11

Eylül 2001 tarihlerinde, suçların ciddiyetiyle dava dosyasındaki delilleri gerekçe göstererek,

başvuranların serbest bırakılmamalarına karar vermiştir.

Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde 1 Kasım 2001 tarihinde görülen dördüncü duruşmada,

başvuran Rıfat Böke, gözaltında tutulurken işkenceye uğradığından ve bunun sonucunda

boynunun zedelendiğinden şikayetçi olmuştur. Gözaltında kendisinden alınan ifadelerin

geçersiz olduğunu belirtmiş ve kendisiyle ilgili hazırlanan doktor raporlarının doğruluğuna

itiraz etmiştir. Duruşmanın sonunda mahkeme, işlenen suçun niteliği ile kanıtların durumunu

göz önünde bulundurarak başvuranların serbest bırakılmamalarına karar vermiştir. Mahkeme

bir sonraki duruşmanın 27 Aralık 2001 tarihinde görülmesine karar vermiştir.

Başvuranlar, haklarında verilen, tutukluluk hallerinin devam etmesi yönündeki karara

itiraz etmiştir.

20 Kasım 2001 tarihinde Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin başka bir dairesi,

tutukluluk hallerinin devamına karar verilmesinin haklı olduğuna karar vererek başvuranların

itirazını reddetmiştir.

Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde 27 Aralık 2001 ile 14 Mayıs 2002 tarihleri

arasında dört duruşma daha yapılmıştır.

2

Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi 14 Mayıs 2002 tarihinde başvuranları çıkar amaçlı suç

örgütü kurmaktan suçlu bulmuş, üç yıl dört ay hapis cezasına çarptırmıştır. Mahkeme,

kararında, yakalama tutanağını, silahların başvuranların arabasında bulunduğunu belirten

tutanağı, gözaltı süreleri bittiğinde hazırlanan tıbbi raporları, Rıfat Böke’nin yaptığı telefon

görüşmelerinin ayrıntılarını içeren tutanakları, başvuranların ellerindeki barut izlerini gösteren

test sonuçlarıyla balistik raporu sonuçlarını delil olarak göz önünde bulundurmuştur.

Mahkeme ayrıca başvuranlarla diğer sanıkların geçmişte birbirleriyle olan ilişkileri ile,

aralarındaki ve 14 Şubat 2001 tarihinde vurulan kişilerden biri arasındaki düşmanlığı da

kaydetmiştir. Devlet Güvenlik Mahkemesi, dava dosyasındaki deliller ışığında, başvuranların

çıkar amaçlı suç örgütü kurdukları ve iki kişinin 14 Şubat 2001 tarihinde vurulmalarının da

örgütün işi olduğunun tespit edildiği kararına varmıştır. Mahkeme başvuranların yargılama

öncesi tutuklu bulunduruldukları toplam süreyi göz önünde bulundurarak serbest

bırakılmalarına karar vermiştir.

Yargıtay 5 Mayıs 2003 tarihinde Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin kararını

onamıştır.

C. Aydın Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülen dava

Aydın Cumhuriyet Savcısı 14 Haziran 2001 tarihinde Aydın Asliye Ceza Mahkemesi’ne

bir iddianame sunmuş, başvuranları üçüncü kişilere karşı ağır müessir fiil işlemekle

suçlamıştır.

Aydın Asliye Ceza Mahkemesi 4 Aralık 2006 tarihinde başvuranların beraatine karar

vermiştir. Mahkeme, vurulan kişilerin, başvuranları vurma eyleminin failleri olarak teşhis

edemediklerini kaydetmiştir. Dava dosyasında başvuranların vurma olayına karıştıkları

sonucuna varmak için yeterli delil bulunmadığına karar vermiştir.

D. Rıfat Böke’nin kötü muamele iddiaları ve ilgili davalar

Başvuran 26 Şubat 2001 tarihinde Aydın Cezaevi’nde temsilcisiyle görüşmüştür.

Başvuran gözaltında kötü muameleye uğradığını iddia edip, şikayetçi olmuştur.

Temsilcisinden tıbbi muayeneden geçmesini sağlamasını istemiştir.

Başvuranın temsilcisi 2 Mart 2001 tarihinde Đzmir Cumhuriyet Savcılığına dilekçe

sunmuş, her iki başvuranın da muayeneden geçmesini emretmesini talep etmiştir.

Başvuranların gözaltındayken, kollarından asılmak da dahil olmak üzere çeşitli kötü

muamelelere maruz kaldıklarını, bunun hala kendilerine acı verdiğini ve vücutlarında izler

bıraktığını iddia etmiştir. Ayrıca başvuranların daha önce bu izleri görmezden gelen ve doğru

raporlar düzenlemeyen doktorlar tarafından muayene edildiklerini ifade etmiştir. Đvedi bir

tıbbi muayenenin, kötü muamele izlerinin kaybolma tehlikesi olması nedeniyle gerekli olduğu

konusuna dikkat çekmiştir.

Aynı gün, Aydın Cumhuriyet Savcısı, Aydın Cezaevi yönetimine bir yazı göndererek,

başvuranların tıbbi muayeneden geçirilmek üzere Aydın Devlet Hastanesi’ne gönderilmelerini

ve kötü muameleye maruz kalıp kalmadıklarını tespit etmek için başvuranların vücutlarındaki

bulgulara ilişkin doktor raporlarının kendisine gönderilmesini talep etmiştir.

Rıfat Böke 29 Mart 2001 tarihinde Aydın Valiliği’ne bağlı bir polikliniğe gönderilmiştir.

Burada bir doktor başvuranı muayene etmiş ve kötü muamele emaresi olmadığını kaydeden

3

bir rapor düzenlemiştir. Başvuranın bir nörolog tarafından muayene edilmesini tavsiye

etmiştir.

Aydın Devlet Hastanesi’nde görevli bir doktor 30 Mart 2001 tarihinde Rıfat Böke’nin

nörolojik muayenesine ilişkin bir rapor hazırlamıştır. Başvuranla ilgili patolojik bulgu

bulunmadığını kaydetmiştir.

Rıfat Böke’nin görüşlerine göre, aynı gün, hastanedeki başka bir doktor boynunun

röntgenini çekmiştir. Başvuran ayrıca, doktorun, raporunda, başvuranda boyun fıtığı

bulunduğunu kaydettiğini belirtmiştir. Doktor başvuranın röntgenini Aydın Cezaevi’ne

göndermiştir.

Aydın Devlet Hastanesi’nde görevli bir doktor 4 Nisan 2001 tarihinde Rıfat Böke için sert

boyunluk yazmıştır. 26 Temmuz 2001 tarihinde Aydın Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülen

duruşmanın tutanaklarına göre başvuran mahkemeye boyunluğu takarak çıkmıştır.

Başvuran 10 Mayıs 2001 tarihinde Aydın Cumhuriyet Savcılığı’na, kendisine kötü

muamelede bulunduklarını iddia ettiği polis memurları ve muayenesi için hastaneye

götürülmesini sağlamayan cezaevi yönetimi hakkında şikayette bulunmuştur. Ayrıca kendisini

yönetmeliğe göre muayene etmeyen ve raporlarında yaralarını kaydetmeyen doktorlardan da

şikayetçi olmuştur.

Bir doktor, 23 Mayıs 2001 tarihinde başvuran için reçeteye ateş düşürücü ilaç (Tilcotil)

yazmıştır.

Başvuran 5 Haziran 2001 tarihinde Aydın Ağır Ceza Mahkemesi’nde, Đzmir Devlet

Güvenlik Mahkemesi’nde hakkında açılan davaya ilişkin savunması çerçevesinde, işkenceye

maruz kaldığını ve sonuç olarak boynunun zedelendiğini belirtmiştir. Ayrıca tutuklu

yargılandığından, kendisine uygun tıbbi müdahalede bulunulmadığını ileri sürmüştür.

Aydın Cumhuriyet Savcısı 23 Ekim 2001 tarihinde, başvuranın vücudunda kötü muamele

emaresine rastlanmadığından, polis memurları hakkındaki davanın düşmesine karar vermiştir.

Cumhuriyet Savcısı, kararında, yalnızca başvuranla ilgili 15, 16 ve 21 Şubat 2001 tarihlerinde

hazırlanan doktor raporlarıyla soruşturma sırasında hazırlanan doktor raporuna dayanmıştır.

Rıfat Böke 9 Ocak 2002 tarihinde Nazilli Ağır Ceza Mahkemesi’ne başvurarak karara

itiraz etmiştir. Üç hafta boyunca boyunluk taktığını öne sürmüştür. Ayrıca boyun röntgeninin,

boynuyla ilgili şikayetleri olduğunu kaydeden doktor raporunun ve reçetenin kendisine

verilmediğini iddia etmiştir. Ayrıca bunlar soruşturma dosyasına da eklenmemiştir.

Nazilli Ağır Ceza Mahkemesi 5 Şubat 2002 tarihinde başvuranın itirazını reddetmiştir.

Mahkeme, başvuranın kötü muamele iddialarını kanıtlayacak yeterli delil olmaması nedeniyle

davanın düşürülmesinin haklı olduğu kanısına varmıştır.

HUKUK

I. BAŞVURULARIN BĐRLEŞTĐRĐLMESĐ

Başvuruların benzer olması karşısında, AĐHM birleştirilmelerinin uygun olduğu kanısına

varır.

4

II. RIFAT BÖKE’YE ĐLĐŞKĐN OLARAK 3. MADDENĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

26968/02 no’lu başvuruda Rıfat Böke, gözaltında tutulduğu sırada AĐHS’nin 3. maddesi

ihlal edilerek işkenceye uğradığından şikayetçi olmuştur. Ayrıca AĐHS’nin 6. ve 13.

maddeleri kapsamında, ulusal makamların, iddialarına ilişkin etkili soruşturma

yapmadıklarından şikayetçi olmuştur.

AĐHM bu şikayetlerin yalnız AĐHS’nin 3. maddesi çerçevesinde incelenmelerinin uygun

olduğu kanısındadır.

A. Kabuledilebilirlik

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. fıkrası çerçevesinde bu şikayetin dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca başka bir gerekçe altında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle başvuru kabuledilebilir niteliktedir.

B. Esas

1. AĐHS’nin 3. maddesinin esası açısından Savunmacı Devlet’in yükümlülüğü

Başvuran gözaltındayken işkenceye maruz kaldığını belirtmiştir. Özellikle “Filistin

askısına” alınmış, başı ve boynu geriye çekilmiş, bu da daha sonra boynunun zedelenmesine

sebebiyet vermiştir. Başvuran ayrıca gözaltına alınmadan önce böyle bir rahatsızlığının

olmadığını, doktorun kendisine boyunluk ve ateş düşürücü ilaç yazmasının iddialarını

doğrulayıcı bir kanıt olduğunu belirtmiştir. Vücudunda darp ve cebir izi bulunmadığı

yönündeki doktor raporunun gerçeği yansıtmadığını iddia etmiştir. Son olarak başvuran,

AĐHM’nin istemesine karşın, Hükümet’in, başvuranın hastane kayıtları ve röntgenlerini

sunmadığını belirtmiştir.

Hükümet başvuranın kendisinde bulunduğunu iddia ettiği boyun zedelenmesinin

gözaltında meydana geldiğini gösteren bir delil bulunmadığını iddia etmiştir.

AĐHM kötü muamele iddialarının uygun delillerle desteklenmeleri gerektiğini yineler

(özellikle bkz. Tanrıkulu ve Diğerleri - Türkiye, 45907/99). Bu delili değerlendirmek için,

AĐHM, ‘her türlü makul şüphenin ötesinde’ delil kıstasını kabul eder, ancak, böylesi bir

delilin itirazı kabil olmayan yeterince ciddi, belirgin ve tutarlı birtakım emare ya da

karinelerden doğabileceğini ekler (diğerlerinin yanı sıra bkz. Labita - Đtalya [BD], 26772/95;

Süleyman Erkan - Türkiye, 26803/02).

Mevcut davada, AĐHM, başlangıçta, Rıfat Böke’nin kötü muamele iddialarını, yalnızca

ulusal makamlara şikayette bulunurken değil, AĐHM’ye başvurduğunda da devamlı olarak

sürdürdüğünü kaydeder. Ancak kendisiyle ilgili düzenlenen ve AĐHM’ye sunulan doktor

raporlarından hiçbiri, başvuranın vücudunda kötü muamele emaresi bulunduğuna işaret

etmemektedir.

Bununla beraber, AĐHM, AĐHM’ye sunulan doktor raporlarının ayrıntı belirtmekten uzak

olduğunu ve hem AĐHM tarafından kötü muameleyle ilgili davaları (diğer hususlar meyanında

bkz. Akkoç - Türkiye, 22947/93) incelerken düzenli olarak göz önünde tutulan Avrupa

Đşkencenin ve Đnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamele ve Cezanın Önlenmesi Komitesi’nin

(AĐÖK) tavsiye ettiği standartları hem Birleşmiş Milletler Đnsan Hakları Yüksek

5

Komiserliği’ne sunulan Đşkence ve Diğer Zalimane, Đnsanlık dışı veya Aşağılayıcı Muamele

veya Cezanın Etkili Bir Şekilde Soruşturulması ve Belgelenmesi Đçin El Kılavuzu’nda,

“Đstanbul Protokolü”, belirtilen prensipleri büyük ölçüde karşılayamadığını kaydeder (bkz.

Mahmut Eren - Türkiye, 32347/02 ve Gülbahar ve Diğerleri - Türkiye, 5264/03)¹.

AĐHM ayrıca, kötü muamelenin delili olarak, reçeteleri yapıldığı iddia edilen kötü

muameleyle ilişkilendiren hiçbir tıbbi görüşle desteklenmedikleri için, Rıfat Böke’nin

AĐHM’ye sunduğu, ateş düşürücü ilaç ve boyunluğun yazıldığı reçeteler gibi diğer belgelere

önem addedilemeyeceği kanısındadır. AĐHM ayrıca, bu bağlamda, başvuranın işaret ettiği

üzere, Hükümet’in, başvuranın hastane kayıtlarıyla röntgenlerini sunmadığını gözlemler. Yine

de, bu delilin gerçekten var olduğu varsayılsa bile, AĐHM’ye göre, teşhisi içeren bir doktor

raporu ve başvuranın sahip olduğunu iddia ettiği hastalık ile meydana geldiği iddia edilen

kötü muamele arasında olası bir bağlantı olmadan, hastane kayıtlarıyla röntgenlere belirleyici

bir önem addedilemez.

Yukarıdaki etmenler ışığında, Rıfat Böke’nin iddialarını destekleyici, belirleyici bir delil

olmaksızın, AĐHM, “şüpheye yer bırakmayacak” bir biçimde başvuranın kötü muameleye

uğradığı kanısına varamaz. Bu nedenle AĐHM AĐHS’nin 3. maddesinin esası yönünden ihlal

edilmediği sonucuna varmıştır.

2. AĐHS’nin 3. maddesinin usulü açısından Savunmacı Devlet’in yükümlülüğü

Başvuran kötü muamele iddialarına ilişkin etkili bir soruşturma yapılmadığını iddia

etmiştir. Özellikle, Aydın Cumhuriyet Savcısı gözaltında bulunan diğer şüphelilerin veyahut

sözkonusu tarihlerde görev başında olan polis memurlarının ifadelerini almamıştır.

Hükümet ulusal makamların başvuranın iddialarına ilişkin etkili soruşturma

yükümlülüklerini yerine getirdiklerini belirtmiştir. Aydın Cumhuriyet Savcısı doktor

raporlarından hiçbirinin başvuranın vücudunda herhangi bir yaralanma emaresine işaret

etmemesi üzerine soruşturmayı sona erdirmeye karar vermiştir.

AĐHM, AĐHS’nin 3. maddesinin yetkililerin, kötü muamele iddialarını, “savunulabilir”

olmaları “makul şüphe ortaya çıkarmaları” halinde soruşturmalarını gerektirdiğini hatırlatır

(bkz. özellikle Ay – Türkiye, no. 30951/96). AĐHM içtihadında tanımlanan asgari etkililik

standartlarından biri yetkili makamların örnek bir titizlik ve ivedilikle hareket etmesidir (bkz.

örneğin Çelik ve Đmret – Türkiye, no. 44093/98).

Somut davada AĐHM, delil yetersizliği nedeniyle Rıfat Böke’ye kötü muamele

yapıldığının kanıtlandığını tespit etmemiştir. Ne var ki bu durum, daha önceki davalarda da

hükmedildiği gibi sözkonusu başvuranın şikâyetini soruşturma pozitif yükümlülüğü

kapsamında 3. madde ile ilgili “savunulabilir” bir iddia olmaktan çıkarmaz (bkz. mutatis

mutandis, Yaşa – Türkiye, Raporlar 1998-VI). AĐHM bu sonuca varırken hem ulusal

makamlara başvurduğunda hem AĐHM’ye verdiği ifadesinde birinci başvuranın iddialarının

tutarlılığını özellikle dikkate almıştır. Bu nedenle etkili bir soruşturmanın yapılması

gerekmekteydi.

¹Bu kararlar henüz nihai değildirler.

6

AĐHM öncelikle gerçekten de Aydın Cumhuriyet Savcısı tarafından bir ön soruşturma

yürütüldüğünü gözlemler. Ancak bu soruşturmanın titizlikle ya da etkili bir şekilde

yürütüldüğü konusunda ikna olmamıştır.

Bu bağlamda AĐHM, başvuranın muayene edilme isteğini temsilcisine 26 Şubat 2001

tarihinde iletmiş, temsilcisinin de bu taleple 2 Mart 2001 tarihinde savcılığa başvurmuş

olduğunu kaydeder. Ancak Aydın Cumhuriyet Savcısı’nın başvuranın aynı gün muayene için

devlet hastanesine gönderilmesini cezaevi yetkililerinden talep etmiş olmasına karşın,

başvuranın muayenesi 29 Mart 2001 tarihine kadar yapılmamış, cezaevi yetkilileri savcının

talimatını 27 gün sonra yerine getirebilmişlerdir. AĐHM, yetkililerin bu tür şikâyetleri

soruştururken ivedilikle harekete geçmelerinin halkın hukukun üstünlüğüne duyduğu güvenin

korunması ve kanun dışı fiillere bulaşıldığı ya da bunlara müsamaha edildiği izleniminin

oluşmasını önlemek bakımından zaruri olarak değerlendirilmesi nedeniyle (bkz. Abdülsamet

Yaman – Türkiye, no. 32446/96), işkence ya da kötü muamele iddialarını içeren olaylarda

yetkililerin suç duyurusu yapılmasıyla birlikte en kısa zamanda harekete geçmeleri

gerektiğine daha önce hükmetmiştir (bkz. Batı vd., yukarıda anılan). AĐHM, başvuranın

doktor muayenesi için cezaevi yetkililerinin neredeyse dört hafta sonra harekete geçmelerinin,

özellikle iddia konusu kötü muamelenin izlerinin kaybolması gibi muhtemel sonuçları dikkate

alındığında “ivedilik” şartına uymadığını tespit etmiştir.

AĐHM ayrıca, Aydın Cumhuriyet Savcısı’nın sadece 15, 16 ve 21 Şubat 2001 tarihli

doktor raporları ve soruşturma sırasında hazırlanan raporu dikkate aldığını gözlemler. Savcı

başvuranın Aydın Emniyet Müdürlüğü’ndeki gözaltı sırasında görevde olan polis memurları,

diğer tutuklular ya da başvuranın kendisini sorgulamamıştır. Savcı ateş düşürücü ilaç ve

boyunluk reçetesi gibi başvuranın sunduğu delilleri de dikkate almamış ve 30 Mart 2001

tarihli raporla 4 Nisan 2001 tarihli reçete arasındaki çelişkiyi ele almamıştır.

Yukarıda belirtilenler ışığında AĐHM, başvuranın kötü muamele iddialarının ulusal

makamlarca, AĐHS’nin 3. maddesinin gerektirdiği üzere etkili bir şekilde soruşturulmadığına

karar vermiştir.

Bu nedenle AĐHS’nin 3. maddesi usul açısından ihlal edilmiştir.

III. AĐHS’NĐN 5/3 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Başvuranlar, 71912/01 no’lu başvuruda bir yargıç veya adli görev yapmaya yasayla yetkili

kılınmış diğer bir görevli önüne çıkarılmadan 7 gün gözaltında tutulmalarından şikâyetçi

olmuşlardır. Aynı başvuruya dair 13 Aralık 2001 tarihli ifadelerinde başvuranlar ayrıca aynı

başlık altında tutukluluk sürelerinin haddinden fazla olduğunu savunmuşlardır.

A. Başvuranların gözaltında tutulmalarına ilişkin olarak

Hükümet başvuranların AĐHS’nin 5. maddesini ulusal makamlar nezdinde dile

getirmediklerini ya da gözaltı süresinin uzatılması kararına itiraz etmediklerini ifade etmiştir.

AĐHM benzer davalarda Hükümetin ön itirazını inceleyip reddetmiştir (bkz. örneğin Öcalan –

Türkiye [BD], no. 46221/99). Somut davada da bu içtihadından ayrılmasını gerektirecek özel

koşul görmemektedir. Bu nedenle başvurunun bu kısmı kabuledilebilir olarak ilan edilmelidir.

Sözkonusu şikâyetin esasına ilişkin olarak ise AĐHM, başvuranların 7 gün süreyle

gözaltında tutulduklarını gözlemler. AĐHM, Brogan vd. – Đngiltere (A Serisi no. 145 B)

7

davasında yargı denetimine tâbi olmadan 4 gün 6 saat süren gözaltının AĐHS’nin 5/3

maddesinin titiz süre kısıtlamasını aştığını tespit etmiştir. Brogan davasında belirtilen ilkeler

ışığında AĐHM başvuranların, suçlandıkları eylemler ciddi nitelikte olsa bile yargının

müdahalesi olmadan 7 gün gözaltında tutulmalarının gerekli olduğunu kabul etmemektedir.

Bu nedenle AĐHS’nin 5/3 maddesi ihlal edilmiştir.

B. Başvuranların tutukluluğuna ilişkin olarak

Hükümet sözkonusu şikâyetin AĐHS’nin 35/1 maddesinin gerektirdiği iç hukuk yollarının

tüketilmesi şartına uyulmaması nedeniyle reddedilmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Başvuranların eski TCK’nın 128. maddesine göre gözaltı sürelerine itiraz edebileceklerini

savunmuştur. Başvuranların ayrıca Kanun Dışı Yakalanan veya Tutuklanan Kimselere

Tazminat Verilmesine Dair 466 sayılı kanun uyarınca tazminat talep edebileceklerini

savunmuştur.

AĐHM benzer davalarda Hükümet’in ön itirazlarını inceleyip reddetmiş olduğunu hatırlatır

(bkz. örneğin Karatay vd. – Türkiye, no. 11468/02; Bayam – Türkiye, no. 26896/02). Somut

davada da bu içtihadından ayrılmasını gerektirecek özel koşul görmemektedir. Sonuç olarak

Hükümetin ön itirazlarını reddeder.

Ancak AĐHM başvurunun bu kısmını aşağıdaki nedenlerle kabuledilemez olarak

değerlendirmektedir:

AĐHM, başvuranların tutukluluğunun yakalandıkları 14 Şubat 2001 tarihinde başlayıp

birinci derece mahkemesinin mahkûmiyet kararı verip tutuklu bulundukları toplam süreyi

dikkate alarak başvuranların serbest bırakılması talimatını verdiği 14 Mayıs 2002 tarihinde

sona erdiğini kaydeder. Buna göre dikkate alınması gereken süre 15 aydır.

AĐHM bu bağlamda Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin her duruşma sonunda, kendi

gerek görmesi ya da başvuranların talebi ile tutukluluk halini yeniden değerlendirdiğini

gözlemler. AĐHM ayrıca başvuranlar ve diğer 11 sanığın bir suç örgütü kurmak gibi ciddi

nitelikte bir suçlama ile karşı karşıya olduklarını gözlemler. AĐHM, davanın karmaşıklığı ve

başvuranlara isnat edilen ve daha sonra mahkûm edilmelerine neden olan suçun ciddiyetini

dikkate alarak ulusal mahkemelerin tutukluluğun kaldırılmaması için ortaya koyduğu

gerekçelerin, özellikle dava dosyasındaki deliller dikkate alındığında başvuranların 15 ay

süren tutukluluklarını haklı çıkarmaya yeterli olduğunu tespit etmiştir. Buna göre tutukluluk

süresinin gayrimakul olmadığına karar verir.

AĐHM, başvurunun bu kısmının AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. fıkraları çerçevesinde

dayanaktan yoksun olduğu ve reddedilmesi gerektiği kanaatindedir.

IV. AĐHS’NĐN 6/3 (c) MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Başvuranlar,

36397/03

no’lu

başvuruda,

gözaltında

avukat

yardımından

yararlanamamaları nedeniyle savunma haklarının ihlal edildiğini iddia etmişler, iddialarını

AĐHS’nin 6/3 (c) maddesine dayandırmışlardır.

8

AĐHS’nin 35. maddesinin 3. fıkrası çerçevesinde sözkonusu şikâyetin dayanaktan yoksun

olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca başka bir gerekçe altında da kabuledilemezlik unsuru

bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle şikâyet kabuledilebilir niteliktedir.

Esasa ilişkin olarak AĐHM, aynı mağduriyeti Salduz – Türkiye davasında inceleyip

AĐHS’nin 6/3 (c) maddesinin 6/1 maddesi ile bağlantılı olarak ihlal edildiğini tespit ettiğini

hatırlatır. AĐHM mevcut davayı incelemiş ve yukarıda anılan Salduz kararındaki

tespitlerinden ayrılmasını gerektirecek özel koşul bulamamıştır. Bu nedenle mevcut davada

AĐHS’nin 6/3 (c) maddesi, 6/1 maddesi ile bağlantılı olarak ihlal edilmiştir.

V. AĐHS’NĐN DĐĞER MADDELERĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

A. AĐHS’nin 5. ve 6. maddelerinin ihlal edildiği iddiası

Başvuranlar AĐHS’nin 5/5 maddesine dayanarak gözaltı ve tutukluluk sürelerine ilişkin

olarak tazminat hakkına sahip olmamalarından şikâyetçi olmuştur. Ayrıca AĐHS’nin 6/1 ve

6/2 maddelerine dayanarak Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin, savcı tarafından dava

dosyalarına eklenen, kanun dışı telefon dinleme kayıtları ve kendilerinden baskı altında

alınmış ifadeler gibi kanunsuz delillere dayanmış ve Aydın Asliye Ceza Mahkemesi’nin

kararını beklemeden kendilerini mahkûm etmiş olması nedeniyle bağımsız ve tarafsız bir

mahkeme olmadığını öne sürmüşlerdir. AĐHS’nin 6/3 (b) ve (d) maddelerine dayanarak Aydın

Cezaevi’ndeki tutukluluklarının kendilerini avukatlarıyla kolay bir şekilde temas kurmaktan

mahrum bıraktığını ve Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin kendilerine, iddia makamınca

sunulan kanun dışı telefon kayıtları hakkında yorum yapma imkânı tanımadığını ifade

etmişlerdir. Başvuranlar ayrıca AĐHS’nin 7. maddesine dayanarak, yetersiz delillere dayalı

olması nedeniyle mahkûmiyet kararının kanunsuz olduğunu öne sürmüşlerdir.

AĐHM, dava olayları, tarafların ifadeleri ve yukarıda belirtildiği üzere AĐHS’nin 5/3 ve

6/3 (c) maddelerinin ihlalinin tespitini dikkate alarak somut davada 5. ve 6. maddelere dayalı

olarak dile getirilen temel hukuki sorunu incelediği kanaatindedir. Bu nedenle başvuranların

sözkonusu hükümlere dayalı diğer şikâyetlerine dair ayrı bir hüküm verilmesini gerekli

görmemektedir (bkz. Yalçın Küçük – Türkiye (no. 3), no. 71353/01; Kamil Uzun – Türkiye,

no. 37410/97 ve Getiren – Türkiye, no. 10301/03).

B. AĐHS’nin 8. ve 1 no’lu Protokolün 1. maddesinin ihlal edildiği iddiası

Başvuranlar AĐHS’nin 8. maddesine dayanarak telefon konuşmaları ve gözaltındaki

konuşmalarının kanun dışı olarak kaydedildiğini savunmuşlardır. Son olarak AĐHS’ye Ek 1

No’lu Protokolün 1. maddesine dayanarak otomobil ve cep telefonlarına ulusal makamlarca el

konulmasından şikâyetçi olmuşlardır.

Elindeki tüm deliller ışığında AĐHM, başvuranların yukarıda kaydedilen görüşlerinin

AĐHS ya da Protokollerinde korunan hak ve özgürlüklerin herhangi bir ihlalini ortaya

çıkarmamaktadır. Dolayısıyla sözkonusu şikâyetlerin, açıkça dayanaktan yoksun olmaları

nedeniyle AĐHS’nin 35. maddesinin 3. ve 4. fıkraları çerçevesinde kabuledilemez olarak ilan

edilmesi gerekmektedir.

9

VI. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme işbu Sözleşme ve Protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili Yüksek

Sözleşmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme, gerektiği takdirde,

hakkaniyete uygun surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A. Tazminat

Rıfat Böke başvuran 25,000 Euro, Halil Kandemir 15,000 Euro manevi tazminat

ödenmesini talep etmiş, Hükümet taleplere itiraz etmiştir.

AĐHM, başvuran Rıfat Böke’ye ilişkin olarak AĐHS’nin 3, 5/3 ve 6/3 (c) maddelerinin

ihlalinin tespit edildiğini hatırlatır. Başvuran Halil Kandemir’e ilişkin olarak ise AĐHS’nin 5/3

ve 6/3 (c) maddelerinin ihlal edildiği tespit edilmiştir. AĐHM başvuranların AĐHS’nin 6/3 (c)

maddesinin ihlali bağlamında uğranmış olabilecek tüm zararlara ilişkin olarak ihlal tespitinin

tek başına yeterli adil tatmin sağladığı görüşündedir. Öte yandan AĐHS’nin 3. ve 5/3

maddelerinin ihlali nedeniyle uğranan manevi zararların sadece ihlal tespiti ile tazmin

edilemeyeceğini kabul etmektedir. Hakkaniyete dayalı bir değerlendirme ile AĐHM, Rıfat

Böke’ye 6,500 Euro, Halil Kandemir’e ise 1,500 Euro ödenmesini uygun bulmaktadır.

AĐHM ayrıca başvuranların talep etmesi halinde yargılamanın AĐHS’nin 6/1 maddesi

gereklerine uygun olarak yeniden yapılmasının ihlalin düzeltilmesi için en uygun yol olduğu

görüşündedir (bkz. Salduz, yukarıda anılan).

B. Yargılama masraf ve giderleri

Başvuranlar ulusal mahkemeler ve AĐHM önündeki masraf ve giderler için 6,000 Euro

talep etmişler, Hükümet talebe karşı çıkmıştır.

AĐHM’nin içtihadına göre bir başvuran, ancak masrafların gerçekten ve gerektiği için

yapıldığı ve miktarın makul olduğu kanıtlanmış ise bunları geri almaya hak kazanmaktadır.

Sözkonusu davada başvuranlar talep ettikleri masrafları yaptıklarını kanıtlayamamışlardır.

Dolayısıyla AĐHM bu başlık altında ödeme yapılmasına hükmetmez.

C. Gecikme faizi

AĐHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi faizlerine

uyguladığı orana üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar

vermiştir.

10

BU GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1. Başvuruların birleştirilmesine;

2. Birinci başvuranın kötü muameleye uğradığı ve ilgili soruşturmanın etkisiz olduğu

iddialarına dayanan ve her iki başvuranın gözaltı süreleri ve gözaltındayken avukata

erişimlerinin olmayışına dayanan şikâyetlerinin kabuledilebilir olduğuna;

3. Başvuruların kalan kısmının kabuledilemez olduğuna;

4. Rıfat Böke açısından AĐHS’nin 3. maddesinin esastan ihlal edilmediğine;

5. Rıfat Böke açısından AĐHS’nin 3. maddesinin usulden ihlal edildiğine;

6. Başvuranların gözaltı sürelerine ilişkin olarak AĐHS’nin 5/3 maddesinin ihlal edildiğine;

7. Başvuranların gözaltındayken avukata erişimleri bulunmayışı nedeniyle AĐHS’nin 6/3 (c)

maddesinin ihlal edildiğine;

8. Başvuranların AĐHS’nin 5. ve 6. maddelerine dayalı diğer şikâyetlerinin ayrıca

incelenmesine gerek bulunmadığına;

9. (a) Savunmacı Devlet’in, AĐHS’nin 44/2 maddesi uyarınca kararın kesinleştiği tarihten

itibaren üç ay içinde, ödeme tarihinde geçerli olan kur üzerinden Savunmacı Devlet’in

ulusal para birimine çevrilmek üzere:

(i) Rıfat Böke’ye 6,500 Euro (altı bin beş yüz Euro) manevi tazminat;

(ii) Halil Kandemir’e 1,500 Euro (bin beş yüz Euro) manevi tazminat;

(iii) bu miktarlara uygulanabilecek her tür vergiyi ödemesine;

(b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten ödemenin yapılmasına kadar geçen süre için Avrupa

Merkez Bankası’nın marjinal kredilere uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle

elde edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına;

10. Adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddine

KARAR VERMĐŞTĐR.

Đşbu karar Đngilizce olarak hazırlanmış ve AĐHM Đç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve 3.

paragrafları uyarınca 10 Mart 2009 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.

11