COUNCIL

AVRUPA

OF EUROPE

KONSEYİ

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ

ÜÇÜNCÜ DAĐRE

BÖREKÇĐOĞULLARI (ÇÖKMEZ) VE DĐĞERLERĐ - TÜRKĐYE

(Baꢀvuru no. 58650/00)

KARAR

STRAZBURG

19 Ekim 2006

Bu karar AĐHS’nin 44 § 2 maddesinde belirtilen ꢀartlarda kesinlik kazanacaktır. Ancak,

üzerinde ꢀekle iliꢀkin değiꢀiklik yapılabilir.

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

Dava, Suna Börekçi oğulları (Çökmez), Nazmiye Hançerli, Ahmet Göksenin Hançerli,

Ayꢀe Göknil Hançerli, ꢁeref Hakan Hançerli ve Serpil Tetik (“baꢀvuranlar”) isimli altı Türk

vatandaꢀının, 25 Ocak 2000 tarihinde, Đnsan Hakları ve Temel Hürriyetlerin Korunması

Sözleꢀmesi’nin (“Sözleꢀme”) 34. maddesine dayanarak Türkiye Cumhuriyeti aleyhine

AĐHM’ye yaptığı baꢀvurudan (no. 58650/00) kaynaklanmaktadır.

OLAYLAR

I.DAVA OLAYLARI

Baꢀvuranlar sırasıyla 1935, 1957, 1980, 1983, 1967 ve 1958 doğumlu olup Ankara’da

ikamet etmektedirler. Dava olayları, taraflarca sunulduğu ꢀekliyle ꢀöyle özetlenebilir.

Baꢀvuranlar, Ankara’da 321.76 m2’lik bir arsası olan Mustafa Çökmez’in mirasçılarıdır.

1942’de Milli Savunma Bakanlığı bu arsayı kullanmaya baꢀlamıꢀ ve askeri bir üs kurmuꢀtur.

Baꢀvuranlara göre, araziyi ꢀuyulandırma iꢀlemlerine kadar, idare, baꢀvuranların

taꢀınmazlarının kontrolünü üzerine almamıꢀtır. Baꢀvuranlar, üzerlerine olan arsa tapularının

Devlete devredildiği 23 Aralık 1998 tarihine kadar her yıl vergi ödemeye devam etmiꢀtir.

1981 ve 1989 yılları arasında, yerel makamlar araziyi ꢀuyulandırma iꢀlemlerini yürütmüꢀ ve

yerel planları gözden geçirmiꢀtir. 1990’da Mustafa Çökmez öldüğünde, baꢀvuranlar bu arsayı

miras olarak almıꢀlar ve arsa bu kiꢀiler adına kayda geçmiꢀtir. 18 Nisan 1990 tarihinde,

Bakanlık talebi üzerine, tapu kaydında idarenin sözkonusu arsanın kamulaꢀtırılmasını

değerlendirdiği not edilmiꢀtir. 24 Nisan 1990 tarihinde, baꢀvuranlara bu not bildirilmiꢀtir. 21

Ağustos 1990 tarihinde, bir bilirkiꢀi komitesi arsanın değer takdirini yapmıꢀtır. Ardından

idare, arsanın kamulaꢀtırılmasından vazgeçmiꢀtir. 22 Mart 1991 tarihinde, baꢀvuranlar,

Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi’nde Milli Savunma Bakanlığı’na tazminat davası açmıꢀtır.

Baꢀvuranlar, kamulaꢀtırma iꢀlemlerini yapmadığı ya da müdahaleden kaynaklanan zarar için

kendilerine tazminat ödemediği için Milli Savunma Bakanlığı’nın kanundıꢀı bir biçimde arsa

üzerinde fiili tasarrufa sahip olduğunu belirtmiꢀlerdir. Milli Savunma Bakanlığı, iddiaları

reddetmiꢀ ve 1942’den beri arsa üzerinde fiili tasarrufa sahip olduklarını ileri sürmüꢀtür. Bu

nedenle, Milli Savunma Bakanlığı, baꢀvuranların açtığı tazminat davasının zaman aꢀımına

uğramıꢀ olması nedeniyle reddedilmesi gerektiğini iddia etmiꢀtir. Mahkeme, Bakanlığın,

arsanın fiili tasarrufuna baꢀladığı tarihi belirlemek için bir bilirkiꢀi raporu düzenlenmesi

talimatını vermiꢀtir. 3 Haziran 1991 tarihli bilirkiꢀi raporuna göre, baꢀvuranlara ait arsanın

1981’de araziyi ꢀuyulandırma iꢀlemlerine tabi tutulduğu ve Milli Savunma Bakanlığı’nın 21

Ocak 1981’de araziyi askeri amaçlar için kullanmaya baꢀladığı saptanmıꢀtır. Baꢀvuranın

arsasının bir metrekaresinin değerinin 4.500.000 TL olduğu sonucuna varılmıꢀtır. 9 Temmuz

1991’de ilk derece mahkemesi, bilirkiꢀi raporuna dayanarak, Milli Savunma Bakanlığı’nın 21

Ocak 1981’den beri arsa üzerinde fiili tasarrufa sahip olduğuna ve bu nedenle baꢀvuranların

arsalarının kanun dıꢀı bir biçimde kullanılması nedeniyle tazminat almasına karar vermiꢀtir.

Baꢀvuranlara 1.447.920.000 TL tazminat ödenmesine karar vermiꢀtir. Milli Savunma

Bakanlığı temyize gitmiꢀtir. 21 Nisan 1992’de Yargıtay, dava olaylarının uygun ꢀekilde

saptanmaması nedeniyle ilk derece mahkemesinin kararını iptal etmiꢀtir. Dava dosyası

ayrıntılı biçimde incelenmek üzere ilk derece mahkemesine geri gönderilmiꢀtir. Belirli

olmayan bir tarihte, ilk derece mahkemesi Milli Savunma Bakanlığı adına ꢀahitleri dinlemiꢀ

ve bu ꢀahıslar tarafından sunulan ve arsanın fiili tasarrufunun alındığı tarihi 1942 olarak

gösteren yeni bilirkiꢀi raporlarını incelemiꢀtir. 25 Nisan 1996’da, yeni bilirkiꢀi raporlarına ve

Milli Savunma Bakanlığı tarafından verilen ifadeye dayanarak, mahkeme Milli Savunma

Bakanlığı’nın 1942’den bu yana arsa üzerinde fiili tasarruf sahibi olduğuna karar vermiꢀtir.

Dolayısıyla, mahkeme 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesi uyarınca, yasal sürenin dıꢀında

açıldığı için davayı reddetmiꢀtir. Baꢀvuranların temyiz ve karar düzeltme istekleri sırasıyla 26

Kasım 1996 ve 19 Mart 1997’de reddedilmiꢀtir. 24 Haziran 1997’de Milli Savunma

Bakanlığı, Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi’nde dava açmıꢀ ve tapu senedinin Hazine’ye

devredilmesini talep etmiꢀtir. 23 Aralık 1998 tarihinde, konuyla ilgili 25 Nisan 1996 tarihli

önceki kararı ıꢀığında, Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi, Savunma Bakanlığı’nın talebini

kabul etmiꢀ ve arsanın Hazine lehine tapuda kaydedilmesi talimatını vermiꢀtir. Baꢀvuranların,

2942 sayılı Kanun’un 38. maddesinde yer alan yasal zaman sınırının aꢀılmasının ardından,

sözkonusu arsa üzerinde mülkiyet hakkının kalmadığını tekrarlamıꢀtır. 8 Mart 1999’da

Yargıtay bu kararı onamıꢀtır. Baꢀvuranların düzeltme talebi, 18 Haziran 1999’da tekrar

reddedilmiꢀtir. Bu karar, baꢀvuranlara 2 Ağustos 1999’da iletilmiꢀtir. 10 Nisan 2003 tarihinde,

Anayasa Mahkemesi, 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesini yürürlükten kaldırmıꢀtır.

HUKUK

I.HÜKÜMET’ĐN ĐLK ĐTĐRAZI

Önceki itirazını tekrarlayarak, Hükümet, iç hukuk yollarının tüketilmemesi ve altı ay

kuralına uyulmaması nedeniyle baꢀvurunun reddedilmesi gerektiğini belirtmiꢀtir.

AĐHM, kabuledilebilirlik kararında bu itirazları halihazırda reddettiğinden, tekrar

değerlendirmeye almanın gerekli olmadığını not eder. Bu bağlamda önceki kararını teyit eder.

II.1. NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI

Baꢀvuranlar, arsalarının devler makamları tarafından tazminat ödenmeksizin de facto

iꢀgalinin, mülkiyet haklarına orantısız müdahale teꢀkil ettiğini ve bunun, 1 no.lu Protokol’un

1. maddesini ihlal ettiğini ileri sürerek ꢀikayetçi olmuꢀlardır. Sözkonusu maddeye göre:

“Her gerçek ve tüzel kiꢀinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı

vardır. Herhangi bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koꢀullara ve

uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.

Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını

düzenlemek veya vergilerin ya da baꢀka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak

için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez.”

Baꢀvuranlar, Savunma Bakanlığı’nın, arsaları üzerinde 1942 yılına kadar fiili

tasarrufunun olmadığını ifade etmiꢀtir. Askeri faaliyetlerin, kendi arsaları üzerinde değil,

komꢀu arsalarda gerçekleꢀtiğini belirtmiꢀtir. Ancak araziyi ꢀuyulandırma iꢀlemlerinden sonra

Bakanlık, arsanın mülkiyetini üzerine almıꢀtır. Dolayısıyla, 2942 sayılı Kanun’un 38.

maddesinde yer alan yasal zaman sınırının geçmediğini ileri sürmüꢀlerdir.

Hükümet, baꢀvuranların iddialarına itiraz etmiꢀ ve Bakanlığın sözkonusu arsayı

1942’den bu yana kullandığını ve dolayısıyla zaman sınırının geçtiğini belirtmiꢀtir.

I.Genel ilkeler

AĐHM, 1. no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ilk ve en önemli ꢀartının, bir kamu mercii

tarafından mülkiyet hakkından faydalanmaya yapılan herhangi bir müdahalenin kanuni olması

gerektiğini hatırlatır: birinci fıkranın ikinci cümlesi, yalnızca “kanunla öngörülen ꢀartlara

tabi” olan mülkiyetten mahrum bırakılması yetkisini verir; ikinci fıkra ise Devletlerin

“kanunları” icra ederek mülkiyet kullanımını kontrol etme hakkına sahip olduğunu kabul eder

(Iatridis – Yunanistan [BD], no. 31107/96).

Bu bağlamda, AĐHM, bir kimseyi mallarından mahrum bırakan bir tedbirin, gerek

olgusal anlamda gerekse prensipte, “kamu yararına” olan meꢀru bir amaca yönelik olması ile

birlikte, uygulanan yöntemle gerçekleꢀtirilmesi hedeflenen amaç arasında orantısal bir makul

iliꢀki bulunması gerekliliğini hatırlatır (Sporrong ve Lönnroth – Đsveç, 23 Eylül 1982).

ꢁart koꢀulan denge, sözkonusu kiꢀi ꢀayet “kiꢀisel ve aꢀırı bir külfete” katlanmak

zorunda kalmıꢀ ise, elde edilemeyecektir.

AĐHM, ayrıca, Sözleꢀmeci Devletlerin yasal sistemleri içinde, mülkiyetin, tazminat

ödemeksizin kamu yararına alınmasının, ancak buradaki amaçlarla ilgili olmayan istisnai

koꢀullarda meꢀru görüldüğünü gözlemler. 1. no’lu Protokol’ün 1. maddesi dikkate

alındığında, bu maddenin sağladığı mülkiyet hakkının korunması, eꢀdeğer herhangi bir ilkenin

yokluğunda büyük oranda yüzeysel ve etkisiz olacaktır (Lithgow ve Diğerleri, Đngiltere, 8

Temmuz 1986).

AĐHM, değeriyle makul oranda bir meblağ ödemeksizin mülkiyetin alınmasının,

normal ꢀartlarda, 1. no’lu Protokol’ün 1. maddesi çerçevesinde meꢀru görülemeyecek

orantısız bir müdahale teꢀkil edeceğini tekrarlar. Ancak, 1. madde, bütün hallerde tam

tazminat alma hakkını teminat altına almaz, zira ekonomik reform tedbirleri ya da daha fazla

sosyal adalete eriꢀmek için düzenlenmiꢀ olan tedbirlerde hedeflenen türden meꢀru “kamu

yararı” amaçları, tam piyasa değerinin geri ödenmesinden daha azını gerektirebilir (James ve

Diğerleri – Đngiltere, 21 ꢁubat 1986).

2.Bu davaya iliꢀkin uygulama

Đlk olarak, AĐHM, Savunma Bakanlığı’nın aslen hangi tarihte baꢀvuranların arsasının

fiili tasarrufunu üzerine aldığı hususunda taraflar arasında uyuꢀmayan görüꢀler olduğunu not

eder. AĐHM, bu husus hakkında bir karar vermenin gerekli olmadığı kanısındadır. Đhtilaf

konusu arsanın Mustafa Çökmez adına kayıtlı olduğunu ve sonradan 1999’a kadar aralıksız

olarak baꢀvuranlar adına kayıtlı olduğunu gözlemler. Tapu, Ankara Asliye Hukuk

Mahkemesi’nin 23 Aralık 1998 tarihli kararıyla Hazine’ye devredilmiꢀ ve bu karar 8 Mart

1999 tarihinde Yargıtay tarafından onanmıꢀtır. Dolayısıyla, yerel mahkemelerin kararı açıkça,

1. no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ikinci fıkrası bağlamında baꢀvuranların mülklerinden

yoksun bırakılması sonucunu ortaya koymuꢀtur (bkz. Brumarescu – Romanya [BD], no.

28342/95).

Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi’nin arsanın Hazine adına kaydedilmesine dair

kararı, kanunla öngörülmüꢀ idi zira, bu 4 Kasım 1983 tarihinde yürürlüğe giren 2942 sayılı

Kanun’un 38. maddesine dayalı idi.

AĐHM, 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesinin, Anayasa Mahkemesi’nin 10 Nisan 2003

tarihli kararı ile yürürlükten kaldırıldığını gözlemler. Anayasa Mahkemesi, bir kimsenin

mülkiyet hakkına, o kiꢀinin malının de facto iꢀgaline karꢀı dava açma hakkının düꢀtüğünü ileri

sürerek ve malın iꢀgalden yirmi yıl sonra yetkililere devredilmesi gerektiğini belirterek

sınırlama getirmenin Anayasa’ya aykırı olacağına hükmetmiꢀtir. Üstelik, AĐHM’nin

içtihadına atıfta bulunarak, Anayasa Mahkemesi, bireylerin keyfi olarak mülkiyet haklarının

ve tazminat haklarının ellerinden alınmasının hukukun üstünlüğü ilkesine aykırı olduğuna

hükmetmiꢀtir.

AĐHM, Anayasa Mahkemesi’nin kararını dikkate alır ve gerekçesini onaylar. Bununla

birlikte, AĐHM, Anayasa Mahkemesi’nin kararının, geriye yürüme etkisinin bulunmadığını ve

bu nedenle de baꢀvuranlara olası bir AĐHS ihlalinin sonuçlarını tazmin etmeye muktedir bir

prosedür sunmadığını not eder. Sonuç itibarıyla, konunun AĐHS’nin 37 § 1 (b) maddesi

bağlamında çözümlenmediği kanısındadır ( bkz. Pisano – Đtalya [BD], no. 36732/92).

Anayasa Mahkemesi’nin 10 Nisan 2003 tarihli kararındaki sonuçlara ek olarak,

AĐHM, 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesinin mülkünden yoksun bırakılmasının tazmininin

otomatik olarak yetkililerce sağlanmadığını ve fakat arsa sahibi tarafından talep edilmesi

gerektiğini not eder. Bu, yetersiz koruma olarak ortaya çıkabilir (bkz. Carbonara ve Ventura

– Đtalya, no. 24638/94). Ayrıca, tazminat talep etmeye iliꢀkin zaman sınırının, de facto

iꢀgalden itibaren iꢀlemeye baꢀlaması, idarenin bu durumdan faydalanmasına izin vermektedir

(I.R.S. ve Diğerleri – Türkiye, no. 26338/95, 20 Temmuz 2004).

AĐHM, 2942 sayılı Kanun’un yerel makamlar tarafından bu davaya uygulanmasının,

baꢀvuranların tapularının iptaline iliꢀkin tazminat elde etme olasılıklarının ellerinden alınması

sonucunu ortaya koyduğu kanısındadır. Mallarının karꢀılığında yeterli bir tazminin

yokluğunda, sözkonusu müdahale, kanunla öngörülmüꢀ olmasına rağmen, toplumun genel

çıkarının gerektirdikleri ile bireyin temel haklarının korunmasının gerektirdikleri arasında adil

bir denge ortaya koymamıꢀtır.

AĐHM sonuç olarak, 1. no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiği sonucuna

varmıꢀtır.

III.AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI

AĐHS’nin 41. maddesine göre:

“Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve protokollerinin ihlal edildiğine karar verirse ve ilgili

Yüksek Sözleꢀmeci Tarafın iç hukuku, bu ihlali ancak kısmen telafi edebiliyorsa, Mahkeme,

gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun bir surette, zarar gören tarafın tatminine hükmeder.”

A.Tazminat

Baꢀvuranlar, toplam 834.590 Euro maddi tazminat talep etmiꢀtir. Bu, baꢀvuranların

taꢀınmazlarının, yerel mahkemenin 9 Temmuz 1991 tarihli kararında kullandığı bilirkiꢀi

raporu temelinde hesaplanmıꢀ olan değeri, baꢀvuranların ödedikleri emlak vergisi ve veraset

ve intikal vergisi ile yıllık % 50 oranında olan 1991 – 2005 arasındaki faizi kapsamaktaydı.

Ayrıca, baꢀvuranlar 1.000.000 Euro manevi tazminat talep etmiꢀtir.

Hükümet, bu meblağlara itiraz etmiꢀ ve talep edilen tazminat ile iddia edilen AĐHS

ihlali arasında hiçbir sebep sonuç bağı bulunmadığını ileri sürmüꢀtür. Baꢀvuranlarca talep

edilen maddi ve manevi tazminatların ülkenin sosyal ve ekonomik gerçekleriyle hiçbir ilgisi

olmadığını belirtmiꢀtir.

2 Nisan 2004 tarihli bir bilirkiꢀi raporuna göre, komꢀu arsanın bir metrekaresinin

değerinin 827.230.000 TL olarak belirlendiğini belirtmiꢀtir. Dolayısıyla, sözkonusu tarihteki

enflasyonu ve döviz kurunu dikkate alarak, görüꢀlerini sunmuꢀtur (1 Nisan 2005), sözkonusu

arsanın değerinin yaklaꢀık olarak 162.665 Euro olduğunu ifade etmiꢀtir.

AĐHM, tespit edilen ihlalin temelinde, taꢀınmazı almanın kendi özünde bulunan

kanunsuzluğundan ziyade, tazminat sağlanmaması olduğunda, tazminatın taꢀınmazın

kaçınılmaz olarak tam değerini yansıtması gerekli değildir (I.R.S. ve Diğerleri – Türkiye (adil

tazmin), no. 26338/95, 31 Mayıs 2005). Dolayısıyla, baꢀvuranların tazminat elde etmeye

iliꢀkin meꢀru beklentilerine cevap verebilecek bir toplam meblağ belirlemenin uygun olduğu

kanısındadır. Bir mahkeme tarafından tayin edilmiꢀ bilirkiꢀi tarafından yapılmıꢀ 3 Haziran

1991 tarihli değer takdiri ve Ankara Asliye hukuk Mahkemesi’nin 9 Temmuz 1991 tarihli

kararı ıꢀığında, AĐHM, baꢀvuranlara 373.000 Euro maddi tazminat ödenmesine karar

vermiꢀtir.

Baꢀvuranların manevi tazminat taleplerine iliꢀkin olarak, AĐHM, bu dava ꢀartlarında,

bir ihlal tespitinin, yeterli tazmin teꢀkil ettiği kanısındadır.

B.Mahkeme masrafları

Baꢀvuranlar, mahkeme masrafları için 5.109 Euro talep etmiꢀtir.

Hükümet, baꢀvuranların iddialarına itiraz etmiꢀtir.

Konuyla ilgili elindeki bilgiler ve içtihadı ıꢀığında, AĐHM, baꢀvuranlara, tüm baꢀlıklar

altındaki masrafları kapsayacak olan toplam 4.000 Euro’nun ödenmesine karar vermiꢀtir.

C.Gecikme faizi

AĐHM, gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere

uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde edilecek oranın uygun olduğuna karar

vermiꢀtir.

YUKARIDAKĐ GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐYLE,

1.Hükümet’in ilk itirazının reddine;

2. AĐHS’nin 1 no’lu Protokol’ünün 1. maddesinin ihlal edildiğine;

3.(a)Sorumlu Devlet’in baꢀvuranlara, AĐHS’nin 44 § 2. maddesi uyarınca kararın kesinleꢀtiği

tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki kur üzerinden Türk Lirası’na çevrilerek,

373.000 Euro (üç yüz yetmiꢀ üç bin Euro) maddi tazminat, mahkeme masrafları için 4.000

Euro (dört bin Euro) ve uygulanabilecek her türlü vergiyi ödemesine;

(b) yukarıda anılan üç aylık sürenin aꢀılmasından ödeme gününe kadar geçen süre için Avrupa

Merkez Bankası’nın kısa vadeli kredilere uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle

elde edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına;

4.baꢀvuranların adil tazmin talebinin kalan kısmının reddine