CONSEIL DE

L'EUROPE

AVRUPA

KONSEYİ

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

İKİNCİ DAİRE

BULDAN - TÜRKİYE DAVASI

(Başvuru no. 28298/95}

KARAR

Özet Çeviri

STRAZBURG

20 Nisan 2004

Bu karar, Sözleşmenin 44 § 2 maddesi hükümleri uyarınca kesinlik kazanmaktadır. Bu

karar metni, Mahkemenin seçilmiş karar ve hükümleri resmi raporlarında nihai şekilde

yayınlanmasından önce Sekreterya revizyonuna tabidir.

HUKUK

1. Sözleşmenin 2. maddesinin ihlali iddiası

Başvuran, kardeşinin gizli Devlet ajanları tarafından ya da gizli talimatlarla Devlet

adına hareket eden kişilerce kaçırılmasından sonra işkenceye maruz bırakılarak

öldürüldüğünü iddia etmektedir. Başvuran ayrıca yetkililerin kardeşinin ölümüyle ilgili

yeterli ve etkili bir soruşturma yürütmediğim de öne sürmüştür. Son olarak başvuran

kimliği belirsiz kişilerden ölüm tehdidi aldığını ve sonuç olarak Türkiye'den ayrılarak

Almanya'ya göç etmek zorunda kaldığını iddia etmiştir. Başvurana göre Sözleşme'nin

2. maddesi ihlal edilmiştir.

Mahkemenin değerlendirmesi

1. Başvuranın kardeşinin ölümü

Mahkeme, yaşam hakkını koruyan ve yaşam hakkından mahrum bırakılmanın mazur

görülebileceği halleri düzenleyen 2. madde Sözleşme'nin en temel hükümlerinden

biridir ve hiçbir sınırlamaya (derogation) tabi tutulamaz. 3. maddeyle birlikte anılan

madde, Avrupa Konseyini oluşturan demokratik toplumların en temel değerlerinden

birini içermektedir. Dolayısıyla yaşam hakkından mahrum bırakılmanın mazur

görüleceği haller katı bir biçimde yorumlanmalıdır. Bireysel insan haklarını koruma

aracı olarak Sözleşmenin nesnesi ve amacı 2. maddenin, güvencelerin pratik ve etkili

olmasını sağlayacak şekilde yorumlanmasını ve uygulanmasını gerekli kılmaktadır.

2. maddenin sağladığı korumanın önemi ışığında Mahkeme yaşam hakkından

mahrum bırakılma olaylarını, sadece Devlet görevlilerinin eylemlerini değil, olayı

çevreleyen tüm koşullan dikkate alarak en titiz incelemeye tabi tutmalıdır.

Mahkeme, üstlendiği rolün ikincil niteliği hususunda duyarlıdır ve ilk derece

mahkemesinin görevini üstlenmekte ihtiyatlı olmak zorundadır, meğer ki böyle bir rolü

belli bir davanın özel koşulları kaçınılmaz kılsın. İç hukuk yargılaması devam ederken,

Mahkeme'nin görevi olgulara ilişkin kendi değerlendirmesini iç hukuk mahkemelerinin

değerlendirmesi yerine ikame etmek değildir, genel kural olarak önündeki kanıtlan

değerlendirme görevi iç hukuk mahkemelerinin uhdesindedir. Mahkeme iç hukuk

______________________________________________________________________________________

Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,

davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile

Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak

suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.

mahkemelerinin bulgularıyla bağlı olmamakla birlikte normal koşullarda, bu

mahkemelerin ulaştığı sonuçlardan ayrılması için kendisini buna mecbur bırakan

zorlayıcı unsurlar olmalıdır. Bununla birlikte Sözleşmenin 2. ve 3. Maddesi uyarınca

yapılan şikayetlerde, iç hukuktaki soruşturma ve yargılama sürse bile Mahkeme

kapsamlı bir inceleme yapmalıdır.

Mahkeme başvuranın, kardeşinin Devlet görevlilerince kasten öldürüldüğünü iddia

ettiğine dikkat çeker. Bu bağlamda, başvuran Savaş Buldan'ın öldürülmesinden

bahseden Susurluk Raporuna dayanmaktadır. Bu raporda, Devlet tarafından, PKK'ya

destek veren zengin Kürtlerin öldürülmesi stratejisi izlendiği belirtilmektedir. Savaş

Buldan cinayetinde de bu faktörler etkili olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca, Mahkeme

Rapor'un yayınlanmasından sonra yürütülen soruşturmada İstanbul ve Diyarbakır

Emniyet İstihbarat eski müdürü Hanefi Avcı Savcı'ya Devlet görevlileri ve sivillerden

oluşan özel bir ekip kurulduğunu ve Savaş Buldan'ın kaçırılması ve öldürülmesinin de

bu ekibin icraatlarından biri olduğunu söylemiştir.

Yukarıda bahsedilenlerin ışığında, Mahkeme başvuranın kardeşinin Devlet

görevlilerince ya da en azından onların bilgisi dahilinde öldürüldüğü iddiasının baştan

savunulamaz olduğu gerekçesiyle reddedilemeyeceğini düşünmektedir. Fakat

Mahkeme Sözleşme'nin kanıt standardının "makul şüpheye yer bırakmayan"

kanıtlardan oluşması gerektiğini hatırlatır. Böyle bir kanıt, yeterince ciddi, açık, belirgin

ve tutarlı çıkarımlardan ya da çürütülmemiş karinelerden neş'et edebilir.

Mahkeme, dava dosyasında, başvuranın kardeşinin tehdit edildiğine veya ölümünden

önce hayatının tehlike altında olduğuna inanmak için bir neden olmadığım

gözlemlemektedir. Mahkeme, Savaş Buldan'ın öldürüldüğünü gören bir tanığın

olmadığım anımsatır.

Ayrıca, başvuranın Susurluk Raporu'na dayanması açısından Mahkeme, Susurluk

Raporunun, devlet görevlilerinin iddia konusu olaylara karıştıklarının tespit edilmesi

konusunda, yeterli bir dayanak olmayabileceğini anımsatır. Başbakanlığın talimatıyla

hazırlanan ve kamuoyuna duyurulan Susurluk Raporu, ancak, terörizmle mücadelede

ortaya çıkarılan bilgileri ve sorunları genel perspektif açısından tahlil etmeye ve

önleyici ve soruşturmaya dönük tedbirler almayı önermeye yönelik ciddi bir girişim

olarak görülebilir.

Yukarıda sözü edilenlerin ışığında Mahkeme, başvuranın isminin Susurluk Raporunda

geçmesine karşın, maktulün öldürülmesiyle ilgili koşulların varsayımlara ve

spekülasyonlara dayandığı kanısındadır. Dolayısıyla, başvuranın kardeşinin, makul

şüphenin ötesinde, devlet görevlilerince veya onların göz yummasıyla öldürüldüğü

sonucuna varmak için yeterli delil bulunamamıştır. Buna bağlı olarak, bu açıdan,

Sözleşmenin 2. maddesi ihlal edilmemiştir.

2. Soruşturmanın yetersiz olduğu iddiası

Mahkeme, "kendi yetki alanları içinde bulunan herkese bu Sözleşmenin 1. bölümünde

açıklanan hak ve özgürlükleri tanırlar" şeklindeki Sözleşmenin 1. maddesiyle ortaya

konan Devletin genel görevinin ve bu madde ile birlikte okunan 2. maddenin "yaşama

hakkını güvence altına alma sorumluluğu", ölümle sonuçlanan Devlet görevlilerinin

kuvvet kullandığı hallerde etkili resmi bir soruşturmanın yapılmasını gerekli kıldığını

hatırlatmaktadır. Bu bağlamda Mahkeme, yukarıda bahsedilen sorumluluğun, Devlet

görevlilerinin ölüme sebebiyet verdiğinin saptandığı durumlarla sınırlı olmadığını

vurgulamıştır. Merhumun aile bireylerinin veya diğerlerinin ölüm olayı hakkında yetkili

soruşturma otoritelerine başvurup başvurmadığı belirleyici değildir. Bu davada,

yetkililerin başvuranın kardeşinin öldürülmesinden haberdar olması gerçeği,

Sözleşmenin 2. maddesinin gerektirdiği şekilde ölümün meydana geldiği şartlar

hakkında etkili bir soruşturma yapılmasını kendiliğinden (ipso facto) gerekli kılar. Bir

soruşturmanın etkinliğinin derecesi ve eşiği her dava için farklıdır. Bu derece, tüm ilgili

olgular temelinde ve soruşturma işinin pratik gerçekleri açısından değerlendirilmelidir.

Bu bağlamda soruşturmada hız ve makul bir gizlilik de gereklilikler arasındadır. Bir

soruşturmanın ilerlemesini önleyen çeşitli engellerin ortaya çıkması da kabul edilebilir

bir durumdur. Fakat, ölümle sonuçlanan bir kuvvet kullanımının yetkililer tarafından

derhal soruşturulması, kamu güvenliğinin ve hukukun üstünlüğünün sağlanmasında ve

yasadışı fiillere müsamaha gösterildiğine ilişkin bir kanının oluşmasının önlenmesinde

önemli bir etken olarak görülmelidir.

Bu dava koşullarında ise Mahkeme, başvuranın kardeşinin kaçırılması ve

öldürülmesine yönelik bir soruşturma başlatılmıştır. Fakat, soruşturmanın

yürütülmesinde ciddi ihmaller söz konusudur.

Bu bağlamda Mahkeme, başvuranın, gizli devlet ajanlarının, kardeşinin öldürülmesi

olayına karıştıkları yönündeki endişesini ulusal makamlara ilettiğini gözlemlemektedir.

Mahkemeye göre, başvuranın endişeleri yetkili makamların soruşturmayı

genişletmesine yol açmalıydı. Buna karşın, dava dosyasından anlaşıldığı üzere, yetkili

makamlar devlet ajanlarının cinayete karışması olasılığını araştırılması yönünde

soruşturmayı genişletmek için hiçbir ciddi girişimde bulunmamıştır. Mahkeme, Savaş

Buldan cinayetiyle Susurluk Raporunda sözü edilen özel tim arasında bir bağlantı

aslında Düzce Ağır Ceza Mahkemesi'nin 24 Kasım 1998 tarihli kararıyla kurulmuştur.

Düzce Ağır Ceza Mahkemesi, bu karara varırken, Savaş Buldan ve arkadaşlarının

kişisel çıkarlar için öldürüldüğüne ilişkin herhangi bir delil olmadığını ifade etmiştir.

Buna mukabil, Düzce Ağır Ceza Mahkemesi konu hakkında yetkisi olmadığı

gerekçesiyle, dava dosyasını Devlet Güvenlik Mahkemesine havale etmiştir. Dava

olgularından anlaşılacağı üzere, Yaşar Öz'ü, Savaş Buldan cinayetiyle ilgili olarak

hangi mahkemenin yargılama yetkisi olduğu uzun süre netlik kazanmamıştır. Sonuç

olarak Yargıtay 5. Ceza Dairesi, Yaşar Öz aleyhindeki iddiaların organize suç

kapsamına girmediği gerekçesiyle dosyayı Düzce Ağır Ceza Mahkemesi'ne geri

göndermiştir. Düzce Ağır Ceza Mahkemesi ise Yaşar Öz'ü delil yetersizliğinden suçsuz

bulmuştur. Bu süreçte, Savaş Buldan cinayetiyle özel tim faaliyetleri arasındaki

bağlantı göz ardı edilmiştir. Mahkeme, Hanefi Avcı'nın 7 Şubat 1997 tarihli ifadesinde

belirttiği belgelerin gerçekten var olup olmadığının araştırılmamış olmasını da çok

şaşırtıcı bulmaktadır. Bu bağlamda Mahkeme, Avcı'nın, bazı kaynaklara yönelik

soruşturma yürütülmesi durumunda, Savaş Buldan ve arkadaşlarının yasadışı bir grup

tarafından öldürüldüğünü doğrulayacak belgelere ulaşılabileceğini ifade etmesini

dikkat çekici bulmuştur.

Mahkeme, ayrıca, Adalet Bakanlığı'nın 3 Haziran 1996 tarihli yazısına değinmektedir.

Düzce savcılığına yazılan bu yazıda, bakanlık hızlı ve etkili bir soruşturulma

yürütülmesini isterken bir yandan da soruşturmaların hiçbir sonuca ulaşmayabileceğim

belirtmiştir. Bakanlığın etkin bir soruşturma yürütülmesine yönelik çabalarına karşın

Mahkeme, iç hukuk makamlarının, bir görgü tanığına göre 3 Haziran 1994 günü

kullanılan araçlardan birisi olan 34 CK 420 plakalı aracın kime ait olduğuyla ilgili bir

bilgi vermediğini gözlemlemektedir. Olaydan bir gün sonra, 4 Haziran 1994 tarihinde,

görgü tanığının birisinin aracın plaka numarasını açıkça vermesine karşın, Bakırköy

savcılığının aracı izlemek için bir adım atmaması üzücüdür. Adalet Bakanlığının

yazısına dek aracı izleme yönünde bir adım atılmamıştır. Bu durumda bile iç hukuk

makamlarının yanıtı çok belirsizdir. İstanbul Emniyet Müdürlüğü'nün 15 Kasım 1996

tarihli yazısında, 34 CK 420 plakanın 1984 model gri renkli Toyota marka bir aracın

üzerinde olduğu ve 16 Ağustos 1995 tarihinden itibaren H. J. adlı şahsa ait olduğu

belirtilmiştir. Mahkeme, Haziran 1994'te bu aracın sahibinin kimliği hakkında bir bilgi

verilmemesini çok şaşırtıcı bulmaktadır.

Bu önemli unsurun hükümet tarafından netleştirilmemiş olması ve makamların araçları

izlemekte gecikmesi göz önüne alındığında, iç hukuk makamlarınca yürütülen

soruşturmanın yetersiz olduğu görülüyor.

Bir soruşturmanın etkili olabilmesinin, hızlı ve makul derecede gizli olmasına da bağlı

olduğu hatırda tutulmalıdır. Bu açıdan Mahkeme, davayla ilgili farklı savcılıklar

arasında gerçek bir eşgüdüm olmadığını gözlemlemektedir. Bu bağlamda Mahkeme,

Bakırköy savcılığının, dava dosyasını neredeyse dokuz ay sonra, 17 Mart 1995

tarihinde, Yığılca savcılığına gönderdiğine değinmektedir. Bununla birlikte, bu dava

dosyasında, başvuranın kardeşinin kaçırıldığını gören görgü tanıklarının ifadeleri gibi

önemli bilgiler vardır. Bu bilgi, soruşturmanın ilk aşamalarında, Yığılca savcılığının çok

işine yarayabilirdi.

Yukarıda verilenlerin ışığında Mahkeme, iç hukuk makamlarının, başvuranın

kardeşinin ölümüne yönelik etkili ve yeterli bir soruşturma yürütmediğini

düşünmektedir.

Bu nedenle Mahkeme Sözleşmenin 2. maddesi ile ilgili olarak prosedür açısından

ihlalin sözkonusu olduğuna karar vermiştir.

3. Başvuranın Yaşama Hakkı İle İlgili Şikayetler

Sözleşmenin 2. maddesi ile ilgili olarak başvuran ayrıca kardeşine yapılan kötü

muamele bağlamında Türk Hükümeti'ni protesto ettiği için yaşama hakkının tehlikeye

girdiğini ileri sürmüştür. Bu konu ile ilgili olarak Almanya'dan sığınma talebinde

bulunmuştur ve bu bağlamda tehdit edildiğini de öne sürmüştür.

Hükümet, başvuranın PKK ile yaptığı görüşmelerden sonra Almanya'ya kaçtığını ileri

sürmüştür.

Mahkeme başvuranın kendisi ile ilgili olarak öne sürdüğü iddialar konusunda ikna

olmamıştır. Sonuç olarak Mahkeme, Sözleşmenin 2. maddesinin ihlal edilmediği

sonucuna varmıştır.

II. SÖZLEŞMENİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran ayrıca, kardeşi ile ilgili olarak 3. maddenin ihlal edildiğini öne sürmüştür.

Hükümet başvuranın iddiasının temelden yoksun olduğunu ileri sürmüştür. Mahkeme,

herhangi bir devlet görevlisinin doğrudan veya dolaylı olarak başvuranın kardeşinin

öldürülmesi olayına karıştığı tespit edilmediği şeklindeki tespitini hatırlatmıştır. Bu

nedenle başvuranın iddia ettiği biçimde sözkonusu maddenin ihlal edildiğine karar

vermek mümkün değildir.

Bu nedenle Sözleşmenin 3. maddesinin ihlali söz konusu değildir.

III. SÖZLEŞMENİN 13. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran, Sözleşmenin 13. maddesine dayanarak etkili bir iç hukuk yolu olmadığından

şikayetçi olmuştur.

Başvuran etkili bir soruşturma yapılmadığı için, kardeşinin öldürülmesi ile ilgili şikayeti

hakkında etkili bir iç hukuk yolundan faydalanamadığım ileri sürmüştür.

Hükümet, yetkililer tarafından yürütülen soruşturmada eksiklik olmadığını ileri

sürmüştür.

Mahkeme, Sözleşmenin 13. maddesinin Sözleşme hak ve özgürlüklerinin ulusal

düzeyde korunması için bir iç hukuk yoluna başvurabilmeyi gerekli kıldığını

hatırlatmıştır. Sözleşmenin 13. maddesi, Sözleşmeci Devletlerin sorumluluklarını ne

şekilde yerine getirecekleri hususunda takdir yetkisine sahip olmasına rağmen,

Sözleşme bağlamında bir şikayetin incelenebilmesi için bir iç hukuk yolu hükmünün

varlığını ve sözkonusu hükmün çözüm sağlamasını gerektirir. 13. madde bağlamındaki

sorumluluğun alanı başvuranın şikayetinin niteliğine göre değişir. Yine de 13.

maddenin gerektirdiği iç hukuk yolu hem uygulamada hem de hukuki olarak etkili

olmalı ve ilgili hükmün yürürlüğe konması sorumlu devletin fiilleri veya ihmalleri ile

engellenmemelidir.

Yaşama hakkının korunmasının önemi gözönüne alındığında Sözleşmenin 13.

maddesi uygun olan durumlarda tazminat ödenmesine ek olarak etkili ve detaylı bir

soruşturma yapılmasını ve soruşturma sonucunda sorumluların kimliğinin tespit edilip

cezalandırılmalarını ve ayrıca şikayetçinin soruşturma prosedürüne etkin katılımını

gerektirir.

Bu dava hakkında toplanan kanıtlar temelinde Mahkeme, devlet görevlilerinin

başvuranın kardeşinin ölümünü gerçekleştirdiğini veya karıştığının, şüpheleri

giderecek şekilde kanıtlanmadığını tespit etmiştir. Daha önceki davalarda karar verdiği

şekilde Sözleşmenin 2. maddesi bağlamındaki şikayetin 13. maddenin amacı

doğrultusunda "tartışılabilir" olmasını engellemez. Bu bağlamda, Mahkeme başvuranın

kardeşinin yasadışı cinayete kurban gittiğinin tartışmasız olduğunu ve bu nedenle "

tartışılabilir bir iddiası" olduğu kabul etmiştir.

Makamların böylece, başvuranın kardeşinin öldürülmesi hakkında etkili bir soruşturma

yapma sorumluluğu vardır. Yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı, 2. madde ile gerekli

kılman soruşturma gerekliliğinden daha geniş olan 13. madde uyarınca etkili bir cezai

soruşturma yapıldığı düşünülemez. Mahkeme bu nedenle başvuranın kardeşinin

ölümü ile ilgili etkili bir iç hukuk yolundan faydalanamadığını ve tazminat talebi dahil

taleplerini sunabileceği etkili hukuk yollarının bulunmadığını tespit etmiştir.

Sonuç olarak Sözleşmenin 13. maddesi ihlal edilmiştir.

IV. SÖZLEŞMENİN 14. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI

Başvuran kardeşinin Kürt kökenli olması nedeniyle öldürüldüğünü ileri sürmüş ve bu

nedenle 14. maddenin ihlal edildiğini iddia etmiştir.

Hükümet şikayeti reddetmenin ötesine geçmemiştir.

Mahkeme, kendisine sunulan bilgilerin ışığında başvuranın iddialarını incelemiş ve

temelden yoksun olduğuna karar vermiştir. Bu başlık altında bu yüzden ihlal

sözkonusu değildir.

MAHKEME OYBİRLİĞİYLE AŞAĞIDAKİ KARARLARI ALMIŞTIR:

1. Başvuranın kardeşinin Devlet görevlilerinin sorumluluğu altında öldürüldüğü iddiası

bağlamında Sözleşmenin 2. maddesinin ihlal edilmediğine,

2. Sorumlu Devlet yetkililerinin başvuranın kardeşinin ölümü hakkında etkili ve yeterli

bir soruşturma yapmaması nedeniyle Sözleşmenin 2. maddesinin ihlal edildiğine,

3. Başvuranın kendisi ile ilgili olarak 2. maddenin ihlal edilmediğine,

4. Başvuranın kardeşi ile ilgili olarak 3. maddenin ihlal edilmediğine,

5. 13. maddenin ihlal edildiğine,

6. 14. maddenin ihlal edilmediğine,

7. a) Sorumlu Devletin Sözleşmenin 44/2 maddesi uyarınca aşağıda belirtilen

meblağları uygulanabilecek her türlü vergiden muaf olmak suretiyle kararın kesinleştiği

tarihten itibaren üç ay içinde başvurana ödemesine,

i) Manevi tazminat başlığı altında Savaş Buldan'ın dul eşi ve iki çocuğu için 10,000

Euro'nun ödeme günündeki kur üzerinden Türk Lirasına çevrilerek Savaş Buldan'ın eşi

ve iki çocuğu adına açılacak hesaba yatırılmasına,

ii) Manevi tazminat başlığı altında başvuran için 6,000 Euro'nun başvuranın

Almanya'daki banka hesabına yatırılmasına,

iii) Masraf ve harcamalarla ilgili olarak 10,000 Euro'nun İngiliz Sterlinine çevrilerek

başvuran tarafından belirlenecek İngiltere'deki bir banka hesabına yatırılmasına,

b) Yukarıda değinilen üç aylık sürenin aşılmasından ödeme gününe kadar geçen süre

için Avrupa Merkez Bankasının uyguladığı faiz oranına üç puan eklemek suretiyle elde

edilecek oranın gecikme faizi olarak uygulanmasına,

8. Başvuranın adil tazmin taleplerinin geri kalanının reddedilmesine

KARAR VERİLMİŞTİR.

Karar İngilizce olarak hazırlanmış olup Mahkeme İç Tüzüğü'nün 77/2 ve 3. maddeleri

uyarınca 20 Nisan 2004 tarihinde yazılı olarak tebliğ edilmiştir.